آیه تطهیر در قرآن

از دانشنامه امامت
پرش به: ناوبری، جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث آیه تطهیر است. "آیه تطهیر" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل آیه تطهیر (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.
  • بخش دوم آیه ۳۳ سوره احزاب به "آیه تطهیر" شهرت یافته است[۱]: ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا[۲]. این آیه با ﴿إِنَّمَا که به تصریح لغویان، برای حصر است، آغاز شده و انحصار اراده الهی به آنان را بیان می‌کند. تقدیم جار و مجرور ﴿عَنكُمُ برمفعولٌ به ﴿الرِّجْسَ و نیز اعراب نصب ﴿أَهْلَ الْبَيْتِ که مفید اختصاص است، بر این تأکید می‌افزاید. تعبیر ﴿يُطَهِّرَكُمْ در پی ﴿لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ تأکیدی بر طهارت و پاکیزگی به دنبال دور شدن پلیدی‌ها است و ﴿تَطْهِيرًا که مفعول مطلق است نیز تأکیدی دیگر برای طهارت به شمار می‌رود. ﴿الرِّجْسَ که با الف و لام جنس است، هرگونه پلیدی فکری و عملی اعمّ از شرک، کفر، نفاق و جهل و گناه را در برمی‌گیرد[۳][۴].
  • این آیه، از جمله آیاتی است که مجادله‌های کلامی فراوانی را به همراه داشته است؛ زیرا شیعه با استناد به متن آیه و نیز روایات شأن نزول، بر امامت و عصمت اهل بیتعلیهم السلام و نیز اختصاص اهل بیتعلیهم السلام به‌ خمسه طیبه استدلال‌ کرده[۵]؛ در حالی‌ که بسیاری از اهل سنت چنین برداشتی را نپذیرفته و با استفاده از قبل و بعد آیه که درباره همسران پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم است، همسران را نیز از ﴿أَهْلَ الْبَيْتِ به شمار آورده‌اند[۶]. برای تبیین و تفسیر آیه، در ابتدا باید معنای اراده الهی ﴿ يُرِيدُ اللَّهُ مشخّص و در مرحله بعد، مقصود از ﴿أَهْلَ الْبَيْتِ روشن شود. اراده الهی، یا تکوینی است، یعنی در پی آن، متعلّق اراده الزاماً محقّق می‌شود، مانند این‌که خداوند اراده کرد آتش بر حضرت ابراهیمعلیه السلام سرد و بی‌ضرر شود، و‌این اراده بی‌درنگ محقّق شد: ﴿إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ[۷] یا تشریعی است؛ یعنی اراده، با وقوع مقصود ملازم نیست؛ مانند اراده و خواست خداوند در انجام واجبات و پرهیز از محرمات که ممکن است در موارد فراوانی محقّق نشود. اراده در این آیه، تکوینی است، نه تشریعی؛ یعنی خداوند اراده کرده که اهل بیت پیامبر از هرگونه پلیدی دور باشند و آنان را پاک و پاکیزه قرار داده است و در پی این اراده، دوری از آلودگی‌ها و صفت طهارت برای آنان تحقّق یافته است؛ زیرا اراده تشریعی خداوند مبنی بر دور بودن از پلیدی‌ها و پاکیزگی انسان‌ها با انجام تکالیف، به اهل بیت پیامبر اختصاص ندارد؛ بلکه خداوند اراده کرده است همه انسان‌ها از پلیدی‌ها برحذر و به طهارت و پاکیزگی متّصف باشند؛ چنان‌که در دستور به غسل و وضو می‌فرماید: خداوند به این وسیله می‌خواهد شما مسلمانان را پاک کند: ﴿مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ [۸][۹] قرینه دیگری که اراده تکوینی در این آیه را نشان می‌دهد، این است که به استناد روایات فراوانی که در شأن نزول خواهد آمد، این آیه در منقبت و ستایش اهل بیت است و اگر اراده، صرفاً تشریعی باشد، دیگر منقبتی نخواهد بود؛ زیرا این اراده، برای همه وجود دارد[۱۰]؛ البتّه اراده تکوینی، با جبر ملازم نیست؛ زیرا اراده تکوینی خدا بر آن‌چه در عالم تحقّق یافته است و می‌یابد، تعلّق می‌گیرد؛ چه از مسیر انتخاب فاعل مختار و چه از طریق فاعل‌های جبری و طبیعی باشد و اهل بیتعلیهم السلام به دلیل شایستگی ذاتی و اکتسابی، در عین قدرت و اختیار برای گناه کردن، به اختیار خودشان گناه نمی‌کنند[۱۱][۱۲].
  • در اینکه اهل بیت چه کسانی هستند سه رأی وجود دارد: در نقل از عکرمه، وی با استناد به آیات قبل و بعد این آیه می‌گوید مقصود از اهل‌ بیت فقط همسران پیامبر است[۱۳]؛ ولی گویا این رأی غیر قابل استفاده باشد؛ زیرا همه ضمایر در جمله‌های قبل و بعد آیه، مؤنث است و ضمیر فقط در این بخش آیه تغییر یافته و به صورت جمع مذکر آمده است و اگر خطاب به همسران بود، تغییر در ضمیر و سیاق وجهی نداشت. افزون بر این، این نظر فقط از عکرمه نقل شده که از خوارج و منحرفان در دین به شمار می‌آید[۱۴]. نظر دوم که در میان اهل سنت شهرت دارد، این است که اهل بیت، افزون بر همسران، شامل پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم، علی، فاطمه، حسن و حسینعلیهم السلام نیز می‌شود[۱۵]. آنان برای اثبات نظر خود، به سیاق آیات، استدلال کرده‌اند؛ زیرا آیات پیش از آیه تطهیر و آیه پس از آن، به همسران پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم مربوط است؛ در عین حال، ضمیر ﴿عَنكُمُ نشان می‌دهد که تعدادی از مردان نیز در اهل بیت داخلند. در پاسخ به این استدلال گفته‌اند: با توجّه به این‌که انطباق ترتیب نزول با ترتیب کنونی قرآن محرز نیست، واقع شدن یک آیه به دنبال آیه قبل، موجب انعقاد سیاق نمی‌شود؛ افزون بر این‌که تأمّل در آیه نشان می‌دهد که سیاق آیه تطهیر با سیاق آیات قبل و بعدِ آن، دو سیاق است؛ زیرا تغییر ضمایر از جمع مؤنّث مخاطب که در مجموع ۲۲ ضمیر است به جمع مذکر مخاطب، نشان دهنده تغییر سیاق است؛ گذشته از این‌که آیه تطهیر، شأن نزولی مستقل از آیات مربوط به همسران حضرت دارد؛ هم‌چنین سیاق مربوط به آیات همسران پیامبر، سیاقی همراه با عتاب است و هیچ‌گونه ستایشی در آن نیست؛ در حالی که سیاق آیه تطهیر، سیاق تمجید است[۱۶]. نظر سوم، دیدگاه شیعه است که مقصود از اهل بیتعلیهم السلام؛ پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم، علی، فاطمه، حسن و حسینعلیهم السلام هستند و همسران پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم به هیچ وجه در آن داخل نیستند؛ زیرا چنان‌که گفته شد، از آیه، عصمت و مصونیت تکوینی اهل بیت از گناه استفاده می‌شود که به اعتقاد شیعه، خمسه طیبه چنین هستند؛ ولی کسی درباره همسران پیامبر، چنین ادّعایی نکرده است؛ البتّه مهم‌ترین دلیل این نظر، روایات فراوان نقل شده از طریق شیعه و سنّی است که اهل بیت به خمسه طیبه تفسیر شده است. حسکانی از عالمان اهل سنت، در شواهد التنزیل، پانزده تن از صحابه را نام می‌برد که این حدیث را نقل کرده‌اند. این صحابه عبارتند‌از: [[امام علی|علیعلیه السلام، فاطمهعلیها السلام، حسن بن علیعلیه السلام، انس‌ بن‌ مالک، براء بن عازب انصاری، جابر‌بن عبدالله انصاری، سعد‌ بن‌ابی وقّاص، سعد بن مالک، عبدالله بن عباس، عبدالله بن جعفر طیار، عایشه، ام سلمه، عمر بن ابی سلمه، واثلة‌ بن اسقع و ابی‌ الحمراء[۱۷] در منابع اهل سنت مانند صحیح‌ مسلم[۱۸]، صحیح ترمذی[۱۹]، مسند احمد‌ بن‌ حنبل[۲۰]، المستدرک علی الصحیحین[۲۱]، تفسیر طبری[۲۲]، و تفسیر الدّرالمنثور[۲۳]، سیوطی نیز این روایات نقل شده است. این روایات به قدری فراوان است که برخی پژوهش‌گران، آن را متواتر می‌دانند[۲۴]. در شرح احقاق‌الحق، بیش از هفتاد منبع از منابع معروف اهل سنت گردآوری شده و منابع شیعه در این زمینه، از هزار هم می‌گذرد[۲۵]. حسکانی در شواهدالتنزیل، بیش از صد و سی حدیث در این زمینه نقل کرده است[۲۶]. در مضمون بسیاری از این احادیث آمده است که پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم، علی، فاطمه، حسن و حسینعلیهم السلام را زیر کسا "پوششی" قرار داد و آیه تطهیر نازل شد[۲۷]؛ البتّه در برخی از این احادیث آمده است که رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم پس از نزول آیه، آنان را جمع کرد و بر آنان کسایی قرار داد و فرمود: "اللَّهُمَ‏ هَؤُلَاءِ أَهْلُ‏ بَيْتِي‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏". این روایات، به حدیث کسا شهرت یافته‌اند[۲۸]. از جمله این روایات، روایاتی است که از ام سلمه و عایشه نقل شده که بر اساس آن‌ها، وقتی از پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم می‌پرسند: آیا ما نیز جزو اهل بیت هستیم؟ حضرت آنان را مشمول آیه نمی‌داند[۲۹]. تعداد دیگری از این احادیث بیان‌ می‌دارد که پس از نزول آیه پیشین، پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم مدّت شش ماه هنگامی که برای نماز صبح از کنار خانه فاطمهعلیها السلام می‌گذشت، صدا می‌زد: "الصّلوة يا اهل‏ البيت‏! إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرا‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏" این مدّت، شش‌ و‌هفت ماه[۳۰]، هشت ماه[۳۱]، نُه ماه[۳۲] و حتّی هفده‌ ماه[۳۳] نیز نقل شده است. در پاسخ این پرسش که چگونه در اثنای وظایف زنان پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم مطلبی گفته شده که شامل زنان پیامبر نمی‌شود، طبرسی گفته که این گونه سخن گفتن، در روش فصیحان عرب، شناخته شده است و در قرآن به آیات فراوان بر می‌خوریم که در کنار هم قرار دارند؛ ولی از موضوعات گوناگونی سخن می‌گویند[۳۴]. علامه طباطبایی هم گفته است: ما هیچ دلیلی نداریم که جمله ﴿إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ همراه این آیات نازل شده؛ بلکه از روایات استفاده می‌شود که این بخش جداگانه فرود آمده؛ ولی هنگام گردآوری قرآن در کنار هم قرار داده شده است[۳۵]؛ حتّی در یک روایت هم نیامده که این آیه، در ضمن آیات زنان پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم نازل شده است[۳۶][۳۷].

منابع

پانویس

  1. تتمة المراجعات، ص‌۷.
  2. جز این نیست که خداوند می‌خواهد از شما اهل بیت هر پلیدی را بزداید و شما را به شایستگی پاک گرداند؛ سوره احزاب، آیه:۳۳.
  3. المیزان، ج‌۱۶، ص‌۳۱۲.
  4. خراسانی، علی، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱، ص۴۲۲ - ۴۲۵.
  5. مجمع‌البیان، ج‌۸‌، ص۵۵۹‌؛ ابن‌کثیر، ج۳، ص‌۴۹۲ و ۴۹۳.
  6. ابن‌کثیر، ج‌۳، ص‌۴۹۳ و ۴۹۴.
  7. فرمان او جز این نیست که چون چیزی را بخواهد بدو می‌گوید: باش! بی‌درنگ خواهد بود؛ سوره یس، آیه:۸۲.
  8. خداوند نمی‌خواهد شما را در تنگنا افکند ولی می‌خواهد شما را پاکیزه گرداند؛ سوره مائده، آیه: ۶.
  9. المیزان، ج‌۱۶، ص‌۳۱۰.
  10. مجمع البیان، ج‌۸‌، ص‌۵۶۰‌.
  11. نمونه، ج‌۱۷، ص‌۲۹۲.
  12. خراسانی، علی، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱، ص۴۲۲ - ۴۲۵.
  13. مجمع البیان، ج‌۸‌، ص‌۵۵۹‌.
  14. الطبقات، ج‌۵‌، ص‌۲۲۴.
  15. ابن کثیر، ج‌۳، ص‌۴۹۲.
  16. مجمع البیان، ج‌۷ و ۸‌، ص‌۵۶۰‌.
  17. شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۱۸.
  18. صحیح مسلم، ج‌۸‌، ص‌۲۷۶ و ۲۷۷.
  19. سنن ترمذی، کتاب التفسیر، ج‌۶‌، ص‌۲۸۹.
  20. مسند احمد، ج‌۱، ص‌۵۴۴.
  21. المستدرک علی الصحیحین، ج‌۲، ص‌۴۵۱.
  22. جامع‌البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۹.
  23. الدّرالمنثور، ج‌۶‌، ص‌۶۰۴‌.
  24. نمونه، ج‌۱۷، ص‌۳۰۲.
  25. احقاق الحق، ج‌۲، ص‌۵۰۲‌.
  26. شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۳۳ ـ ۱۳۹.
  27. صحیح مسلم، ج‌۸‌، ص‌۲۷۶؛ جامع‌البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۱۲.
  28. سنن ترمذی، ج‌۶‌، ص‌۲۸۹؛ مجمع البیان، ج‌۸‌، ص‌۵۵۹‌.
  29. مسند احمد، ج۷، ص۵۶‌؛ مجمع‌البیان، ج۸‌، ص۵۵۹‌؛ المستدرک علی الصحیحین، ج‌۲، ص‌۴۵۱.
  30. جامع البیان، مج۱۲، ج۲۲، ص۹ و ۱۰؛ شواهدالتنزیل، ج۲، ص۷۸.
  31. الدّرالمنثور، ج‌۶‌، ص‌۶۰۶‌؛ شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۸۱‌.
  32. شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۷۸.
  33. شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۷۸.
  34. مجمع البیان، ج‌۸‌، ص‌۵۶۰.
  35. المیزان، ج‌۱۶، ص‌۳۱۱.
  36. المیزان، ج‌۱۶، ص‌۳۱۱.
  37. خراسانی، علی، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱، ص۴۲۲ - ۴۲۵.