اجتهاد

از دانشنامه امامت
پرش به: ناوبری، جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل اجتهاد (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.
  • اجتهاد: استنباط احکام و وظایف عملی از ادله و اصول[۱].

واژه‌شناسی لغوی

  • این واژه در لغت به‌معنای سخت‌کوشی است[۲] و در اصطلاح از ۲ زاویه به آن نگریسته می‌شود[۳]:
  1. اجتهاد به‌معنای عام، بین فقیهان شیعه و اهل سنت، که برای آن تعاریف مختلفی شده است؛ برخی آن را به‌کارگیری نهایت کوشش برای تحصیل ظن به حکم شرعی[۴] یا تحصیل حجت بر حکم شرعی یا تعیین وظیفه عملی دانسته‌اند[۵]. برخی دیگر اجتهاد را تلاشی علمی و روش‌مند جهت استنباط و استخراج حجت بر وظایف شرعی مربوط به موضوعات و پدیده‌های فرعی، از اصول و قواعد و منابع شرعی و عقلی می‌دانند[۶]. کاربرد واژه اجتهاد در ملکه استنباط حکم‌شرعی و توان بر استنباط، بسیار رایج است[۷]. و‌ کلمه مجتهد با همین نگرش، بر فقیه اطلاق‌ می‌شود؛ بنابراین، مجتهد کسی است که واجد ملکه استنباط باشد؛ هر چند بالفعل به استنباط نپردازد. اجتهاد، چه از نوع ملکه استنباط و چه به‌معنای فعلیت آن، به ۲ قسم "اجتهاد مطلق و تجزّی در اجتهاد" تقسیم می‌شود[۸][۹].
  2. اجتهاد به‌معنای خاص، که تنها در میان فقیهان اهل سنت مطرح است. این اصطلاح مرادف با رأی و عبارت از نوعی تشریع و جعل قانون از سوی فقیه در موارد فقدان نص و مصداق روشن آن قیاس است[۱۰]؛بلکه شافعی آن را مرادف قیاس می‌داند[۱۱]. شیعه به جهت غنای فرهنگی و برخوردار بودن از روایات امامانعلیهم السلام که ابواب گوناگون فقه را پوشش داده، خود را از اجتهاد به‌معنای خاص، بی‌نیاز می‌داند ولی اجتهاد به‌معنای عام را که در عصر معصومان نیز میان اصحاب ایشان رواج داشته، می‌پذیرد. به نظر برخی از فقیهان شیعه، اگر بعضی از منابع اجتهاد، مانند قیاس، از حوزه اجتهاد نظری حذف گردد، تعریف اجتهاد در میان شیعه و اهل سنت یکی می‌شود؛ چون اجتهاد بر اعتباراتی نظری مبتنی است که بیش‌تر از ظاهر نصوص مستفاد نیست[۱۲][۱۳].

اجتهاد در قرآن

اهمیت اجتهاد

تاریخ اجتهاد

مقدمات اجتهاد

وجوب تحصیل اجتهاد

حجیت فتوای مجتهد

منابع اجتهاد

قرآن مجید

سنّت "قول، فعل یا تقریر معصومعلیه السلام"

اجماع

عقل

قیاس و استحسان

مصالح مرسله

قاعده استصلاح

سد و فتح ذرایع

شریعت گذشته

مذهب صحابی

اجتهاد پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم

دلایل جایز‌ نبودن اجتهاد پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم

آیات قرآن

عقل

ادلّه معتقدان‌ به‌ اجتهاد پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم و نقد‌ آن

اجتهاد در برابر نص

نقش اجتهاد و جایگاه منابع آن

منابع اصلی اجتهاد

منابع

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید ... بسیاری از پانویس‌ها برخوردار از لینک انتقال به اطلاعات جدید هستند:  

  1. یوسفی مقدم، محمد صادق، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۲، ص:۱۲۰-۱۴۷.
  2. التحقیق، ج‌۲، ص‌۱۲۸، «جهد».
  3. یوسفی مقدم، محمد صادق، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۲، ص:۱۲۰-۱۴۷.
  4. موسوعة الفقه، ج‌۳، ص‌۵؛ المنار، ج‌۵، ص‌۲۰۴؛ الاحکام، آمدی، ج‌۴، ص‌۱۶۲.
  5. مصباح الاصول، ج‌۳، ص‌۴۳۴.
  6. آشنایی با علوم اسلامی، ج‌۳، ص‌۱۸؛ مجموعه آثار، ج‌۳، ص‌۱۹۶، «ختم نبوت».
  7. کفایة‌الاصول، ص‌۴۶۳؛ زبدة‌الاصول، ص‌۱۵۹؛ خلاصة القوانین، ص‌۱۷۵.
  8. کفایة‌الاصول، ص‌۴۶۴؛ الفصول، ج‌۲، ص‌۱۱۷‌ـ‌۱۱۹؛ الاصول العامه، ص‌۵۸۲.
  9. یوسفی مقدم، محمد صادق، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۲، ص:۱۲۰-۱۴۷.
  10. الاصول العامه، ص‌۳۸۵.
  11. الرساله، ص‌۴۷۷.
  12. معارج‌الاصول، ص‌۱۷۹‌ـ‌۱۸۰.
  13. یوسفی مقدم، محمد صادق، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۲، ص:۱۲۰-۱۴۷.