افزایش علم معصوم

از امامت‌پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث علم معصوم است. "افزایش علم معصوم" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

پیامبر و امامِ هر زمانی باید اعلم مردم آن زمان باشد هم در دین و هم در علوم دیگر و هیچ گونه جهلی نباید داشته باشد، زیرا ایشان برای هدایت مردم و بیان مصالح دنیوی و اخروی مردم هستند، لذاست که در برخی از روایات [۱] اشاره به افزایش پذیری علم امامانعلیهم السلام شده است به گونه ایی که حتی فرموده‌اند اگر این افزایش علم نباشد، علم ما تمام می‌شود. [۲]

امکان افزایش پذیری علم امامانعلیهم السلام

با توجه به آیۀ ﴿ رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا [۳]. [۴] و روایات متعددی که در باب افزایش علم معصوم وجود دارد، استفاده می‌شود، علم پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم و امامانعلیهم السلام به منبعی اتصال دارد که پیوسته در حال ازدیاد است،[۵] علوم الهی به‌ تدریج در طول زندگی‌شان به آنان عطا می‌شده است، بنابراین علوم آنان را می‌توان افزایش‌پذیر دانست، زیرا اگر علوم آنان تام و بی‌نقص می‌بود، فراگیری دانش به شیوه‌های مختلف مثل الهام، شهود و ... معنایی نداشت و تکرار علوم پیشین می‌بود؛ درحالی‌ که این موارد شیوه‌های انتقال علوم الهی به آنان است.[۶] این افزایش پذیری به اندازه‌ای مهم است که امامانعلیهم السلام به اصحابشان فرموده‌اند، اگر این افزایش نباشد علم ایشان پایان می‌یابد.[۷] این دانش که از جانب خداوند به آن بزرگواران افاضه می‌شود، اوّل به پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم و سپس به امیرالمؤمنینعلیهم السلام و همچنین به امام مجتبیعلیهم السلام و امام بعد از او تا امام زمانعلیه السلام می‌رسد.[۸] حال این افزایش علم گاهی در شب‌های جمعه است،[۹] گاهی در شب قدر و یا در طول ایام سال.[۱۰] برخی دربارۀ افزایش علم امامانعلیهم السلام گفته‌اند:[۱۱] "آنچه از اخبار زیاد به دست می‌آید این است که ائمهعلیهم السلام در همه عوالم و نشأت، یعنی قبل از حلول ارواح در بدن‌های مقدس شان و بعد از حلول در آن و بعد از مفارفت از آن و عروج به عالم قدس و طهارت، دارای پیشرفت و صعود در معارف الهیه و درجات کمال هستند و پیوسته در حال عروج به قرب و وصال بوده‌اند و در دریای انوار معرفت غوص می‌نموده‌اند. زیرا در مدارج شناخت و معرفت خداوندی و حب و قرب او غایت و نهایتی وجود ندارد و بین درجه عبودیت و ربوبیت منازل زیاد و بی‌شماری است، بنابراین آنچه امام در اوائل امامت خود از امام سابق گرفته تنها اکتفا به آن نمی‌کند و در آن مرتبه نمی‌ماند، بلکه پیوسته اسباب قرب و پیشرفت برای او حاصل می‌شود. چگونه به این صورت نباشد در حالی که این گونه تحصیل مدارج برای دیگران هست و آن بزرگواران با آن استعداد، قابلیت بیشتری دارند".[۱۲]

چیستی افزایش پذیری علم امامان

افزایش پذیری علم معصوم دو معنا دارد:

۱. نوعی از علومی که دائماً به امامعلیه السلام افزوده می‌شود، همان سیر نفس امام در عالم کلیات و تجلی اسماء کلیه الهیه است. طبق روایات در شب‌های جمعه امامانعلیهم السلام به عرش الهی می‌روند و بازمی‌گردند و بر قلوبشان علومی خاص افاضه می‌شود؛ شاید این علوم از این دست باشد. از امام صادقعلیه السلام نقل شده که فرمودند:[۱۳] «به درستی که برای ما در شب‌های جمعه جایگاه ویژه‌ای می‌باشد. عرض کردم فدایت شوم، کدام جایگاه؟ فرمود به فرشتگان و پیامبران و اوصیای مرده و ارواح اوصیاء و وصی در میان شما اذن داده می‌شود که به آسمان عروج نمایند، پس ایشان یک هفته گرد عرش پروردگارشان می‌گردند و طواف می‌نمایند (...) سپس پشت هر ستونی دو رکعت نماز به جای می‌آورند. بعد همه می‌روند؛ پس فرشتگان پس از تلاش فراوانی که خداوند متعال قرار داده منصرف گردیده می‌روند، هم چنین پیامبران و اوصیا و ارواح زندگان منصرف می‌گردند در حالی که بسیار شگفت‌زده می‌باشند و برای خود بسیار شادامانند. به وصی و اوصیاء الهامی از علم الهام شده است، علمی بسیار و سرشار که هیچ کس از ایشان شادمان تر نیست ... .»[۱۴]

۲. نوع دیگر از علومی که افزوده می‌شود، علم به حقائق مادی و خصوصیات عالم طبع است که به تناسب شرائط زمان و مکان از باطن امام بر ظاهر تنزل می‌کند، و امام بدان تفصیلاً و در عالم ظاهر آگاه می‌شوند. این علوم در قالب انواع گوناگونی از مکاشفات سمعی و بصری و غیرحسی برای ائمه تحقق پیدا می‌کند. از ابی بصیر نقل شده گفت:[۱۵] شنیدم امام صادقعلیه السلام می‌فرماید: «به تحقیق به ما در شب و روز افزوده می‌شود، که اگر به ما افزوده نگردد هر آنچه نزد ماست به اتمام خواهد رسید.» ابو بصیر گفت: "فدایتان گردم چه کسی آن را نزد شما می‌آورد؟" امام فرمود: «به تحقیق از میان ما کسانی هستند که آن را می‌نگرند، و از میان ما کسانی هستند که علم در دل ایشان به شکل مفصل قرار می‌گیرد، و از میان ما کسانی هستند که با گوش خود می‌شنود مانند صدای زنجیری که به لب تشت می‌کشند.» به ایشان عرض کردم: "چه کسی آن علم را برای شما می‌آورد،" فرمود: «مخلوقی که با عظمت تر از حضرت جبرئیل و میکائیل است.»[۱۶]

رابطۀ افزایش پذیری علم معصوم با علم تام او

مطابق روایات، پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم همه چیز و همه شرایع و احکام را می‌دانست و همه را به امیرالمؤمنینعلیه السلام آموخت، او همه را به امام حسنعلیه السلام و همچنین هر امامی به امام بعدی آموخته است، پس اگر ایشان همه چیز را می‌دانستند چه چیز می‌ماند که در هر شب و هر روز و هر ساعت برای آن‌ها پدیدار شود؟ در این زمینه چندین نکته گفته شده است مانند: خدا به ائمه، تفصیلات علومی را افاضه می‌کند که آن را به طور اجمال و کلی از امام قبلی آموخته‌اند و یا اینکه گفته شده این افاضات جدید براساس بداست و معلومات گذشته آن‌ها بر اثر بدا تجدید می‌شود و تغییر می‌کند و ... .[۱۷] به عبارتی دیگر افزوده شدن بر علم امامانعلیهم السلام، به معنای آگاهی ایشان از تقدیرات و خلق جدید خداوند، محو و اثبات در کتاب و نیز اطلاع از بدائیات است. و چون خدای تعالی هر روز، در کار جدیدی است، امور فوق در هر زمانی ممکن است رخ دهد و علم آن در هر زمان به امام همان عصر می‌رسد.[۱۸]

رابطۀ افزایش پذیری علم معصوم با شأنی بودن علم او

افزایش پذیر دانستن علم امام با اعتقاد به شأنی بودن آن تلازم دارد، زیرا معنای افزایش‌پذیری این است که امام، برخی از علوم را به طور کامل نداشته و در زمان‌های مختلف بر علوم او افزوده می‌شود. این معنا در شأنی بودن علم امام نیز لحاظ شده است؛ یعنی امام، بالفعل برخی از علوم را ندارد؛ اما توان آن را دارد که در مواقع خاص آن را دریافت ‌کند. بنابراین، کسی که علم امام را افزایش‌پذیر می‌داند، به شأنی بودن و عدم فعلیت بخشی از علم امام نیز اعتراف کرده است.[۱۹]

جمع‌بندی

در مجموع آنچه از برخی روایات در باب افزایش علوم امامانعلیهم السلام بر می‌آید، باید گفت:

  1. علوم امامانعلیهم السلام و حتی خود پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم، ذاتی و مطلق نیست؛ بلکه به اذن الهی و از خزاین غیب به آنها افاضه می‌گردد و علم ذاتی مطلق، اختصاص به خداوند دارد.
  2. افزایش علوم انسان کامل، نه تنها دلیل بر نقص و کاستی او نیست، بلکه نشانۀ تکامل روزافزون او است؛ زیرا بر اساس مبانی عرفانی، انسان تنها موجودی است که به اصطلاح توقف ندارد و ظرفیت وجودی او به گونه‌ای است که تا بتواند، رشد و تکامل و علم او افزایش می‌یابد و انسان کامل در این معنا سزاوارتر از همه است. از این رو، پیوسته علم و کمالات او روزافزون است.
  3. از آنجا که علم و معرفت الهی و حقایق توحیدی پایان‌ناپذیر و بی‌نهایت است، انسان کامل هر اندازه کامل باشد، باز هم نسبت به وجود و کمالات وجودی بی‌نهایت خداوند، کامل نیست. از این رو، می‌تواند پیوسته در حال تکامل و درک بیشتر از حقایق الهی باشد.
  4. نتیجه آنکه با توجه به پاسخ‌های داده شده تناقضی میان علم غیب تام امام و افزایش‌پذیری آن وجود ندارد چرا که متعلق آنها با هم تفاوت دارد.[۲۰]

پرسش‌های وابسته

جستارهای وابسته

منبع‌شناسی جامع علم معصوم

منابع

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید ... بسیاری از پانویس‌ها برخوردار از لینک انتقال به اطلاعات جدید هستند:  

  1. ‏مانند: کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی‌، ج ۱، ص ۲۵۵
  2. ‏ر.ک. طهرانی، عباس، دین و وجدان، ص ۲۸۶ ـ ۲۸۹
  3. پروردگارا، علم مرا زیاد فرما؛ سوره طه، آیه: ۱۱۴.
  4. ر.ک. نمازی شاهرودی، علی، علم غیب، ص ۱۴۰ ـ ۱۴۲
  5. ر.ک. نمازی شاهرودی، علی، علم غیب، ص ۱۴۰ ـ ۱۴۲؛ خاتمی، سید احمد، در آستان امامان، ملائکه و دیدار با امامان، ماهنامه پاسداران اسلام، ش ۲۴۸، صفحه؟؟؟؛ غرویان، محسن، میرباقری، سید محمد حسین، غلامی، محمد رضا، بحثی مبسوط در آزمایش عقاید، ص ۳۳۹؛ هاشمی، سید علی، علم امام تام یا محدود، مولوی، محمد، نیاز جهان به امام زمان، ص ۱۹؛ بیابانی اسکویی، محمد، امامت، صفحه؟؟؟؛ عسکری امام خان، منشأ و قلمرو علم امام، فصل پنجم، صفحه؟؟؟؛ غلامی، اصغر، آفاق علم امام در الکافی، صفحه؟؟؟
  6. ر.ک. هاشمی، سید علی، ماهیت و قلمرو علم الاسماء، ص ۱۰۹
  7. ر.ک. نادم، محمدحسن، افتخاری، سید ابراهیم، منابع علم امام از دیدگاه متکلمان قم و بغداد، ص ۶۱
  8. ر.ک. نمازی شاهرودی، علی، علم غیب، ص ۱۴۰ ـ ۱۴۲
  9. ر.ک. منصوری رامسری، خلیل، بی کرانگی علم امام معصوم، صفحه؟؟؟؛ نادم، محمدحسن، افتخاری، سید ابراهیم، منابع علم امام از دیدگاه متکلمان قم و بغداد ص ۶۱؛ رستمی، محمد زمان، آل بویه، طاهره، علم امام، صفحه؟؟؟
  10. ر.ک. نمازی شاهرودی، علی، علم غیب، ص ۱۴۰ ـ ۱۴۲؛ امینی، ابراهیم، بررسی مسائل کلی امامت، ص ۲۸۷؛ بیابانی اسکویی، محمد، امامت، صفحه؟؟؟؛ داداش زاده، داوود، علم امام در کتاب کافی و شروح آن، ص ۶۲ ـ ۶۵
  11. مجلسی، محمد باقر، مرآه العقول، ج ۳، ص ۱۹
  12. ر.ک. عسکری امام خان، منشأ و قلمرو علم امام، فصل پنجم، صفحه؟؟؟
  13. مجلسی، محمدباقر، بحار‌الأنوار، ج ‌۲۶، ص ۸۸
  14. ر.ک. وکیلی، محمد حسن، علم غیب امام (تبیین دیدگاه اعتدالی و صحیح)، صفحه؟؟؟
  15. صفار، محمد بن حسن، بصائر‌الدرجات، ج ۱، ص ۲۳۲
  16. ر.ک. وکیلی، محمد حسن، علم غیب امام (تبیین دیدگاه اعتدالی و صحیح)، صفحه؟؟؟
  17. ر.ک. رستمی، محمد زمان، آل بویه، طاهره، علم امام، صفحه؟؟؟؛ داداش زاده، داوود، علم امام در کتاب کافی و شروح آن، ص ۶۲ ـ ۶۵
  18. ر.ک. غلامی، اصغر، آفاق علم امام در الکافی، صفحه؟؟؟؛ وکیلی، محمد حسن، علم غیب امام (تبیین دیدگاه اعتدالی و صحیح)، صفحه؟؟؟
  19. ر.ک. هاشمی، سید علی، ویژگی‌های علوم ائمه از دیدگاه علمی امامیه، صفحه؟؟؟
  20. ر.ک. هاشمی، سید علی، مکاتبۀ اختصاصی دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی