الهام به معصوم

از دانشنامه امامت
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث علم معصوم است. "الهام به معصوم" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

الهام در لغت به معنای در دل افتادن و در دل افکندن است. در دل افکندن در اصطلاح علوم اسلامی به معنای القای معنا و معرفتی از سوی عالم بالا بر قلب آدمی است.

چیستی الهام

  • یكی از منابع علم غیب پیامبران و معصومین علیهم السلام "الهام" و "وحی" است كه از این طریق با عالم غیب ارتباط برقرار می‌كنند[۱].[۲]
  • معنای لغوی الهام انداختن چیزی در دل [۳]، افکندن چیزی در دل از سوی خداوند و ملأ اعلی [۴] و تلقین کردن [۵] است[۶][۷] در مقابل الهام، که منشأ خیر دارد، وسوسه قرار دارد و آن واردات قلبی است که خیری در آن نیست، بلکه انسان را به انجام کارهای ناپسند تحریک می‌کند[۸][۹].
  • و در اصطلاح عبارت است از: "القای معنا و معرفتی از سوی عالم بالا بر قلب آدمی به طریق فیض و بدون طلب و اکتساب و استفاضه [۱۰]، یعنی بدون اینکه انسان درخواستی در این جهت داشته باشد، عنایت خداوندی شامل حال او می‌شود.
  • هنگامی که نفس از پلیدی طبیعت و زنگار گناهان منزه شود، روی خود را به طرف پروردگار كرده، كار خود را به او وا می‌گذارد، خداوند متعال به او عنایت کرده و از جانب خود تمامی علوم را به لوح نفس او وحی یا الهام می‌کند[۱۱].[۱۲]

تفاوت الهام با وحی

  • الهام، یکی از مصادیق وحی به معنای عام آن است، اما تفاوت آن با وحی به معنای خاص "وحی نبوت" در چند چیز است،
  1. شخصی که به او الهام می‌شود نمی‌داند از کجا و به چه وسیله ای به او الهام شده است به خلاف وحی [۱۳].
  2. الهام، گاهی بدون واسطۀ موجودی از موجودات، و از ارتباط خاصی که خداوند با اشیاء دارد حاصل می‌شود، ولی وحی از طریق ملائکه و شهود فرشتگان بر پیامبر افاضه می‌شود، به همین جهت، احادیث قدسیه را با آنکه کلام حق است وحی نمی‌دانند [۱۴]. از طرف دیگر، مطابق آیه شریفه: ﴿ وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِن وَرَاء حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاء إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ [۱۵] یکی از اقسام وحی بر انبیاء، وحی بدون واسطه فرشته است [۱۶].
  3. وحی كشف شهودی است كه متضمن كشف معنوی است، اما الهام تنها كشف معنوی است[۱۷].[۱۸]
  4. فرق چهارم آن که وحی از خواص نبوت است و تبلیغ، از شرایط آن است، ولی الهام از خواص اهل ولایت بوده و شرط تبلیغ به دیگران در آن نیست [۱۹].
  5. فرق پنجم آنکه واضح بودن وحی زیادتر از الهام است [۲۰][۲۱].

علم غیب بالذات و بالعرض

  • علم غیب بالذات برای خداوند متعال است،[۲۲] اما این منافاتی ندارد که پیامبران و امامان به واسطۀ وحی و الهام از غیب آگاه شوند، یعنی علم غیب به ایشان تعلیم داده شود،[۲۳] چه اینکه در برخی از آیات به آن اشاره شده است مانند: ﴿ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحيهِ إِلَيْكَ[۲۴] و ﴿عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلىَ‏ غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضىَ‏ مِن رَّسُولٍ[۲۵] در مجموع غیر از خداوند هر کسی از غیب بهره‌ای دارد، بالعرض و با اذن و تعلیم الهی است.[۲۶]

رابطۀ وحی و الهام با علم غیب به پیامبران

  • خداوند به پیامبر صلى الله عليه وآله وسلم دو نوع علم تعلیم داده است، تعلیم از راه وحی: ﴿وَأَنزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ[۲۷] و دیگری تعلیم از راه القاء و الهام بر قلب ایشان:[۲۸] ﴿وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ،[۲۹] یعنی از هر دو راه برای تعلیم پیامبر استفاده شده است. در وحی برخی از خبرهای غیبی قرآن اعم از حوادث گذشته و آینده، و معارف مربوط به خدا و اسماء و صفات و اوضاع جهان برزخ و معاد به پیامبر تعلیم داده می‌شود و گاهی فرشته‌ای به صورت انسان متمثل می‌گردد و پیامبران و اولیاء الهی را از یک رشته امور پنهان از حس، مطلع می‌سازد.[۳۰] در مجموع یکی از راه‌هایی که پیامبران با غیب آشنا می‌شدند وحی بوده است.[۳۱] و اصولا خود وحی امری غیبی محسوب می‌شود.[۳۲]

رابطۀ الهام و علم امامانعلیهم السلام

  • در مورد امامان علیهم السلام باید گفت، علوم امامانعلیهم السلام منحصر به آنچه از پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله وسلم بی‌واسطه یا باواسطه شنیده بودند نبوده است، بلکه ایشان از نوعی علوم غیرعادی نیز بهره‌مند بوده‌اند که به صورت الهام و تحدیث[۳۳] به ایشان افاضه می‌شده است.[۳۴] مانند الهام در شب‌های قدر و جمعه و ... که صدای فرشته را می‌شنوند اما او را نمی‌بینند.[۳۵] این نوع علم از برترین علوم امامانعلیهم السلام به شمار میی‌رود که یا به وسیله ملک انجام می‌گیرد و از ناحیه گوش است، یا بدون ملک و از ناحیه قلب و یا به وسائل دیگر.[۳۶] نام دیگر الهام را می‌توان وحی تسدیدی نامید که غیر از وحی تشریعی بوده و متعلق به اعمال خیر است، امام در سیر مراتب وجودی با تأیید الهی روح آنان با روح القدس مرتبط و با نیروی الهی تسدید می‌شود و امور به آنها وحی می‌شود.[۳۷]

الهام منبع علم امام از دیدگاه روایات

  • روایاتی که در این زمینه وجود دارد برخی به صورت تصریح و برخی دیگر به صورت تلویحی دربارۀ الهام سخن گفته‌اند،[۳۸] برخی از این روایات عبارتند از:
  1. امام صادقعلیه السلام در این زمینه می‌فرمایند:[۳۹] «همانا علم ما يا مربوط به گذشته است و يا نوشته‌شده و يا وارد شدن در دل و يا تأثير در گوش. سپس فرمود: اما گذشته، علم به امور پيشين است و اما نوشته شده مربوط به امور آينده است و امّا وارد شده به دل الهام است و اما تأثير در گوش امر فرشته است.»[۴۰]
  2. همچنین ابوبصیر می‌گوید امام صادقعلیه السلام دربارۀ آیۀ: ﴿وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي می‌فرماید:[۴۱] «خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ لَمْ‏ يَكُنْ‏ مَعَ‏ أَحَدٍ مِمَّنْ‏ مَضَى‏ غَيْرِ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ يُسَدِّدُهُمْ وَ لَيْسَ كُلَّمَا طُلِبَ وُجِد»[۴۲] و ... .[۴۳]

پرسش‌های وابسته

منابع

منبع‌شناسی جامع وحی و الهام

جستارهای وابسته

منابع

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید ... بسیاری از پانویس‌ها برخوردار از لینک انتقال به اطلاعات جدید هستند:  

  1. صدرالمتالهین، کتاب؟؟؟، ص ۴۷۷ و ۴۷۸
  2. ر.ک. مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، ج ۷، ص ۳۰۴؛ تورانی، اعلا و خطیبی، زهرا؛ علم امام در آینه حکمت متعالیه، ص ۶۰؛ برنجکار، رضا، شاکر، محمد تقی، حقیقت تحدیث و رابطه آن با نبوت، فصلنامه آینه معرفت، ش ۳۷، ص ۱۵۳؛ اوجاقی، ناصرالدین، علم امام از دیدگاه کلام امامیه، ص ۶۴ ـ ۶۸؛ هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۲۵۴؛ خوش‌باور، داوود، علم غیب از دیدگاه فریقین، ص ۱۴۹ ـ ۱۵۲؛ صدیقی، کاظم، سیمای عرشیان در کلام ابن الرضا، ص ۱۴۷
  3. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج ۴، ص ۵۷؛ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، ص ۷۴۸؛ مقاییس اللغة، ج ۵، ص۲۱۷؛ الصحاح، ج۵، ص۲۰۳۷ و مجمع البحرین، ج۶، ص ۱۷۱.
  4. لسان العرب، ج۱۲، ص ۳۴۶؛ مفردات راغب، ص ۷۴۸.
  5. لسان العرب، همان؛ ترتیب العین، ص ۷۴۹.
  6. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  7. ر.ک. عظیمی، محمد صادق، سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی، ص ۱۷۶؛ فرخ‌زاد، ملک محمد، محمودی، پگاه، تبیینی از چیستی فرا آگاهی در فرآیند وحی، فصلنامه پژوهش های اعتقادی کلامی، ش ۱۸، ص ۱۴۴
  8. الکلیات، ایوب بن موسی الحسینی الكفوی (ابو البقاء)، تصحیح عدنان درویش و محمد المصری، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۹۹۲ م، ص ۹۴۱ ـ ۲.
  9. شاکر، محمد کاظم، آشنایی با علوم قرآنی، ص: ۲۲ - ۲۴.
  10. انسان کامل، ص ۲۳۹؛ التعریفات، ص ۱۵؛ الشواهد الربوبیه، ص ۳۴۸ـ ۳۴۹؛ شرح العقائد النسفیه، ص ۴۵؛ گوهر مراد، ص ۵۸ و کشاف اصطلاحات الفنون، ج۲، ص ۱۳۰۸.
  11. صدرالمتالهین، کتاب؟؟؟، ص ۲۳۷ و ۲۳۸
  12. ر.ک. تورانی، اعلا و خطیبی، زهرا؛ علم امام در آینه حکمت متعالیه، ص ۶۰
  13. الشواهد الربوبیه، ص۳۴۸ـ ۳۴۹؛ علم الیقین فی اصول الدین، ص ۳۶۰ـ ۳۶۱؛ تفسیر مراغی، ج۶، ص ۲۰ ۲۱ و کیمیاء السعادة، ص ۱۰۴.
  14. شرح مقدمه قیصری، ۵۹۰؛ شرح اصول کافی، ج۲، ص ۴۵۶؛ کیمیاء السعادة، ص ۱۰۵.
  15. و هیچ بشری نسزد که خداوند با او سخن گوید مگر با وحی یا از فراسوی پرده‌ای یا فرستاده‌ای فرستد که به اذن او آنچه می‌خواهد وحی کند؛ بی‌گمان او فرازمندی فرزانه است؛ سوره شوری، آیه: ۵۱.
  16. المیزان، ج۱۸، ص ۷۳ـ ۷۵.
  17. صدرالمتالهین، کتاب؟؟؟، ص ۲۳۸ ـ ۲۴۰
  18. ر.ک. تورانی، اعلا و خطیبی، زهرا؛ علم امام در آینه حکمت متعالیه، ص ۶۰
  19. شرح مقدمه قیصری، ص ۵۸۶ـ ۵۹۱؛ حق الیقین فی معرفة اصول الدین، ص ۱۳۴ و شرح اصول کافی، ج۲، ص ۴۵۶.
  20. علم الیقین فی اصول الدین، ص ۳۶۰ـ ۳۶۱؛ المبدأ والمعاد، ص ۶۰۸ـ ۹۰۹؛ الشواهد الربوبیة، ص ۳۴۸ـ ۳۴۹ و انوار جلیّه، ص۱۷۱.
  21. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  22. ر.ک. خوش‌باور، داوود، علم غیب از دیدگاه فریقین، ص ۱۴۹ ـ ۱۵۲
  23. ر.ک. طباطبایی، سید محمد حسین، ترجمۀ تفسیر المیزان، ج ۱۸، ص ۲۹۰؛ حسینی میلانی، سید محمد هادی، دیدگاه‌های علمی، یکصد و ده پرسش، سؤال ۲۸، ج ۱، ص ۱۵۴؛ جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، ج ۲۵، ص ۲۶۵ و ۲۶۶؛ سیده رابیل، جستاری در مسئله علم غیب، منتشر شده در نشریه الکترونیکی قرآن پژوهی
  24. سورۀ آل عمران، آیۀ ۴۴ و ...
  25. سورۀ جن، آیۀ ۲۶ و ۲۷
  26. ر.ک. طباطبایی، سید محمد حسین، ترجمۀ تفسیر المیزان، ج ۱۸، ص ۲۹۰؛ سبحانی، جعفر، آگاهی سوم یا علم غیب ص ۱۵۶؛ خوش‌باور، داوود، علم غیب از دیدگاه فریقین، ص ۱۴۹ ـ ۱۵۲؛ مهدی‌فر، حسن، علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن، ص ۸۲ ـ ۱۴۹
  27. سورۀ نساء، آیۀ ۱۱۳
  28. سورۀ نساء، آیۀ ۱۱۳
  29. ر.ک. طباطبایی، سید محمد حسین، علم امام، ص ۳۳۷
  30. ر.ک. سبحانی، جعفر، آگاهی سوم یا علم غیب، ص ۳۳ ـ ۳۸؛ مهدی‌فر، حسن، علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن، ص ۸۲ ـ ۱۴۹؛ عرفانی، محمد نظیر، بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین، ص ۱۸۵
  31. ر.ک. رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر، ج ۲۱، ص ۲۹۲؛ هاشمی، سید علی، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت؛ خسروپناه، عبدالحسین، کلام نوین اسلامی، ج ۲، ص ۳۷۲ ـ ۳۷۹؛ باقری، سید محمد فائز، بررسی علم اولیای الهی، ص ۱۱۴؛ سیده رابیل، جستاری در مسئله علم غیب، منتشر شده در نشریه الکترونیکی قرآن پژوهی؛ میرترابی حسینی، زهرةالسادات، علم لدنی در قرآن و حدیث، ص ۷۰
  32. ر.ک. مهدی‌فر، حسن، علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن، ص ۸۲ ـ ۱۴۹
  33. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج ۱، ص ۲۶۴ و ص ۲۷۰
  34. ر.ک. مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقاید، صفحه؟؟؟؛ نادم، محمد حسن، علم غیب از نگاه عقل و وحی، ص ۳۳۰؛ خوش‌باور، داوود، علم غیب از دیدگاه فریقین، ص ۱۴۹ ـ ۱۵۲؛ مشکی، محمد، بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید، فصلنامه فلسفی کلامی، ش ۴۵، ص ۳۰۵؛ باقری، سید محمد فائز، بررسی علم اولیای الهی، ص ۱۱۴؛ بیابانی اسکوئی، محمد، امامت، صفحه؟؟؟؛ امام‌خان، عسکری، منشأ و قلمرو علم امام، فصل پنجم، صفحه؟؟؟؛ نیرومند، رضا، محمدزاده نقاشان، الهام، رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه، ص ۵۷؛ عرفانی، محمد نظیر، بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین، ص ۱۸۵؛ عظیمی، محمد صادق، سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی، ص ۱۷۶؛ مطهری، منصف علی، علم ائمه از نظر عقل و نقل، ص ۷۰؛ رنجبر، جواد، کنکاشی در کیفیت و سرچشمه‌های علم امام، صفحه؟؟؟؛ افتخاری، سید ابراهیم، بررسی مقایسه‌ای شئون امامت در مکتب قم و بغداد، ص ۷۴ و ۷۶؛ افقی، داوود، بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات، ص ۵۰ ـ ۵۲
  35. ر.ک. حسینی میلانی، سید محمد هادی، دیدگاه‌های علمی، یکصد و ده پرسش، سؤال ۲۸، ج ۱، ص ۱۵۴
  36. ر.ک. نادم، محمد حسن، علم غیب از نگاه عقل و وحی، ص:۳۳۰؛ هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۲۵۴
  37. ر.ک. مصطفوی، سید حسن، مروی، احمد، دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم، فصلنامه قبسات، شماره؟؟؟، ص ۲۸
  38. ر.ک. نیرومند، رضا، محمدزاده نقاشان، الهام، رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه، ص ۵۷
  39. صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص ۳۱۸
  40. ر.ک. مصباح یزدی، محمد تقی، یاد او، ص ۸۸؛ نادم، محمد حسن، علم غیب از نگاه عقل و وحی، ص ۳۳۰
  41. مجلسی، محمد تقی، مرأة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج ۳، ص ۱۷۰
  42. ر.ک. مصطفوی، سید حسن، مروی، احمد، دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم، فصلنامه قبسات، شماره؟؟؟، ص ۲۸
  43. .ک. امینی، ابراهیم، بررسی مسائل کلی امامت، ص ۲۴۷ ـ ۲۵۵؛ هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۲۵۴؛ افتخاری، سید ابراهیم، بررسی مقایسه‌ای شئون امامت در مکتب قم و بغداد، ص ۵۹ و ۶۹؛ مشکی، محمد، بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید، فصلنامه فلسفی کلامی، ش ۴۵، ص ۳۰۵؛ باقری، سید محمد فائز، بررسی علم اولیای الهی، ص ۱۱۴؛ بیابانی اسکوئی، محمد، امامت، صفحه؟؟؟؛ امام‌خان، عسکری، منشأ و قلمرو علم امام، فصل پنجم، صفحه؟؟؟؛ نیرومند، رضا، محمدزاده نقاشان، الهام، رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه، ص ۵۷؛ غلامی، اصغر، آفاق علم امام در الکافی، صفحه؟؟؟؛ عرفانی، محمد نظیر، بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین، ص ۱۸۵؛ عظیمی، محمد صادق، سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی، ص ۱۷۶؛ مطهری، منصف علی، علم ائمه از نظر عقل و نقل، ص ۷۰؛ شیخ‌زاده، قاسم علی، رابطه علم غیب امام حسین و حادثه عاشورا، ص ۵۸ ـ ۶۰؛ افتخاری، سید ابراهیم، بررسی مقایسه‌ای شئون امامت در مکتب قم و بغداد، ص ۷۴ و ۷۶؛ افقی، داوود، بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات، ص ۵۰ ـ ۵۲.