امامت امام مهدی

از امامت‌پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

این مدخل مرتبط با مباحث پیرامون امام مهدیعلیه السلام است. "امام مهدی" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل امام مهدی (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

  • امامت، به معنای پیشوایی، پیشروی، و رهبری است. امام نیز به معنای پیشوا، پیشرو، مقتدا[۱]، قیم، مصلح، الگو، راه اصلی و راهنما است. کسی یا چیزی که از آن پیروی شود، انسان باشد یا کتاب یا چیزی دیگر، به حق باشد یا بر باطل، امام است[۲][۳].
  • ریشه این واژه "ام‏م" و به معنای قصد یا قصد با توجه خاص است. این معنا در همه مشتقات آن محفوظ است. امام نیز کسی است که همواره مقصود و هدف حرکت و تلاش دیگران قرار گیرد؛ گرچه با اختلاف موارد و قصدکنندگان و جهات و اعتبارات، گوناگون می‌‏شود؛ مانند امام ‏جمعه و جماعت، امام هدایت و امام ضلالت. بر این اساس، دیگر معانی این واژه و مشتقات آن، از لوازم معنای ریشه است. واژه امام بر زن و مرد اطلاق می‌‏شود و جمع آن "ائمّه" و "ایمّه" است. در اصطلاح کلامی معانی متعددی از این واژه ارائه شده که شایع‌‏ترین معنای آن، ریاست عمومی در امور دین و دنیا است و برخی جانشینی پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم در حفظ دین و سیاست دنیا را در تعریف اصطلاحی آن آورده‌‏اند.
  • برخی کامل‏ترین تعریف را ریاست بالاصاله عمومی در امر دین و دنیا در دار تکلیف می‏‌دانند که عموم مردم را به حفظ مصالح دین و دنیایشان ترغیب و از آنچه به حال آنان زیانبار است منع کنند.
  • شیخ طبرسی با ژرف‌‏نگری در عبارات لغت‏دانان کوشیده است دایره معنای امام را گسترده‏‌تر تعریف کند. وی به جایگاه امام و پیروی مردم از امام توجه کرده و در این‌‏باره نوشته است: از لفظ امام دو چیز را می‌‏توان استفاده کرد:
  1. امام کسی است که به کارها و گفته‌‏های وی اقتدا می‌‏شود.
  2. امام کسی است که به اداره کردن و برنامه‌‏ریزی کار مردم اقدام می‌‏ورزد و دارای جایگاهی چون مجازات تجاوزکاران به حقوق دیگران، سرپرستی کارگزاران، اقامه حدود الهی، جنگیدن با جنگ‏‌افروزان و اختلاف‌‏برانگیزان می‌‏باشد ...
  • بر پایه معنای نخست، هیچ پیامبری نیست، مگر آن‏که امام بوده است؛ اما بر اساس معنای دوم، هر پیامبری لازم نیست امام باشد؛ زیرا امکان دارد پیامبری از ناحیه خدای متعال ماموریت مجازات جنایت‏کاران و جنگیدن با دشمنان و دفاع از دین و مبارزه با کافران را نداشته باشد[۴].
  • از این عبارت مرحوم شیخ طبرسی و برداشت وی از لفظ امام به دست می‌‏آید که نوع ماموریت و جایگاه امام به دلیل آن‏که مردم لازم است از افعالش و گفتارش پیروی کنند، با نوع مأموریت نبی و رسول متفاوت است؛ زیرا لازمه اقتدا به امام، اطاعت از فرامین او در به اجرا درآوردن دستور العمل‌‏های اجرایی است. با این تعریف، امام به کسی گفته می‌‏شود که رهبری جامعه‏‌ای کوچک یا بزرگ را بر عهده دارد و به اداره امور زندگی آن‏ها می‌‏پردازد و مردم از اقدامات و دستور العمل‌‏های وی پیروی می‌‏کنند[۵].
  • امروزه در حوزه علم کلام، امام و امامت، دارای بار معنایی خاصی است که تفسیرهای گوناگونی از آن ارائه شده است. متکلمان اسلامی- شیعه و اهل سنت- امام و به دنبال آن، خلیفه را درباره کسی به کار می‌‏برند که از ناحیه پیامبر گرامیصلى الله عليه وآله وسلم نیابت و ریاست یافته است؛ تا امور دینی و دنیوی مردم را بر عهده گیرد و دین و دنیای آنان را سامان داده، آباد سازد؛ از این‌‏رو بر مردم است تا از دستورات وی پیروی کنند.
  • قاضی ایجی از متکلمان نامور اهل سنت در المواقف، امامت را عبارت از "ریاست عمومی در امور دین و دنیای مردم" دانسته است[۶]. و همو نوشته است: "امامت، جانشینی رسولصلى الله عليه وآله وسلم در برپایی امور دین است؛ به گونه‌‏ای که بر همه امت اسلامی پیروی از او واجب می‏‌باشد"[۷].
  • ابن خلدون دیگر چهره معروف دانشمندان اهل سنت، امامت را این‏گونه تفسیر کرده است: "امامت، جانشینی از صاحب شریعت در حفظ دین و سیاست‏گذاری و اداره امور دنیایی مردم است"[۸].
  • سعد الدین تفتازانی در شرح المقاصد نوشته است: "امامت، ریاست عمومی در امور دین و دنیای مردم به هدف خلافت از ناحیه پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم است[۹].
  • سید شریف جرجانی در شرح المواقف نوشته است: امامت، جانشینی رسول گرامی در برپایی دین و حفظ اسلام است؛ به گونه‏‌ای که بر همه امت اسلامی پیروی از امام واجب است. و خلیفه، امام نامیده می‌‏شود[۱۰].
  • بنابراین، امامت، به معنای ریاست عمومی فردی خاص بر امور دین و دنیای مردم در دنیا بالاصاله یا به جانشینی از پیامبر است؛ زیرا امامت، دارای شأن‏هایی همچون رهبری سیاسی و زعامت اجتماعی و مرجعیت دینی و تبیین و تفسیر وحی و ولایت باطنی و معنوی است که از این جهت، امام حجت خدا در زمان، ولی اللّه، انسان کامل حامل معنویت کلی انسانیت و قطب است[۱۱].
  • چون امامت دارای جایگاه والایی است، شیعه آن را همانند نبوت به نصّ و امر الهی و از اصول دین "مذهب" می‌‏داند؛ در حالی که در دیدگاه اهل سنت، از فروع دین شمرده شده و از این جهت، از افعال مکلفان به شمار می‏آید[۱۲].
  • شیعه، بر این باور است که پیامبران چون از جهت عمر و امکانات محدودند، برای محقق ساختن اهداف خود به امر الهی، جانشین خود را به مردم معرفی و مردم را به اطاعت از آنان سفارش می‏کنند. بر این اساس اگر پیامبر خلیفه و امام معرفی نکند، رسالتش را به انجام نرسانده است.
  • دیگر آن‏که، وجود امام در هر عصر و زمان و در هر جامعه‏‌ای برای هدایت انسان‏ها به سوی کمال و برقراری نظم در جامعه ضرورت دارد. خداوند در این ‏باره فرمود: ﴿ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ إِنَّمَا أَنتَ مُنذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ [۱۳]
  • روایات تفسیری این آیه نیز این حقیقت را تأیید می‏کند که امامی زنده تا روز قیامت میان انسان‏ها حضور دارد. همچنین بر اساس روایاتی درباره سوره قدر، در شب قدر هر سال تا روز قیامت، فرشتگان بر امام آن زمان نازل می‌‏شوند و این سوره دلیل روشنی بر وجود امام در همه زمان‌ها است.
  • افزون بر آیات، از روایات فراوانی نیز استفاده می‏شود که زمین، هیچ‏گاه از حجت الهی تهی نخواهد بود و هرگاه از حجت الهی تهی باشد، اهلش را فرو خواهد برد؛ به گونه‏‌ای که حتی اگر دو نفر بر روی زمین زندگی کنند، یکی از آنان حجت و امام خواهد بود[۱۴]ر.
  • روایات فراوانی در دست است که امامت در ادامه پیامبری اسلام در دوازده نفر معین شد که آخرین آن‏ها حضرت مهدیعلیه السلام است. نه فقط پیروان مکتب اهل بیتعلیهم السلام که برخی از دانشوران اهل سنت، در روایاتی چند به این حقیقت بزرگ اشاره کرده‌‏اند[۱۵][۱۶].
  • سال‏ها پیش از آن‏که نهم ربیع الاول سال ۲۶۰ ق فرا رسد، پیشوایان معصومعلیهم السلام و به ویژه واپسین فرستاده خداوند سبحانه و تعالی، پیامبر خاتمصلى الله عليه وآله وسلم امامت آخرین حجّت الهی، حضرت مهدیعلیه السلام را نوید داده بودند. رسول اکرمصلى الله عليه وآله وسلم فرمود: پیشوایان پس از من، دوازده نفرند؛ نخستین ایشان، علی بن ابی طالبعلیه السلام، و آخرین آن‏ها قائم است. آن‏ها جانشینان و اوصیای و اولیای من و حجت‏های خداوند سبحانه و تعالی پس از من، بر امت من هستند. اقرارکننده به آن‏ها مؤمن، و انکارکننده ایشان، کافر است[۱۷].
  • پیشوایان معصومعلیهم السلام نیز به پیروی از رسول گرامی اسلامصلى الله عليه وآله وسلم همواره به سلسله امامان دوازده‌گانه اشاره کرده‌‏اند؛ به روشنی از دوازدهمین ایشان یاد نموده، شیعیان را از افتادن در دام انحراف و مدعیان، بر حذر داشته‌‏اند. آن‏گاه که از حضرت علیعلیه السلام در باره معنای روایت پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم که فرموده بود: "همانا من دو چیز گران‌بها را در میان شما می‏گذارم کتاب خداوند و عترتم را"[۱۸] پرسیده شد: "عترت" چه کسانی هستند؟ فرمود: من و حسنعلیه السلام و حسینعلیه السلام و پیشوایان نه‌‏گانه از فرزندان حسینعلیه السلام. نهمین آن‏ها مهدیعلیه السلام آن‏ها است. هرگز از کتاب خدا جدا نمی‌‏شوند و کتاب خدا نیز از آن‏ها جدا نمی‌‏شود. تا آن که کنار حوض پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم، بر او بازگردند[۱۹][۲۰].
  • افزون بر روایت‏‌های یاد شده که از مهم‏ترین دلیل‌‏ها بر امامت حضرت مهدیعلیه السلام است، دیگر پیشوایان معصوم علیهم السلام نیز سخنان ارزشمندی در این‏‌باره فرموده‏‌اند. که برخی بدین قرار است:
  • امام حسنعلیه السلام، حضرت مهدیعلیه السلام را نهمین فرزند برادر خود حسین و پسر سرور کنیزان دانسته است[۲۱].
  • امام حسینعلیه السلام در اشاره به امامت نهمین پیشوای هدایت‌گر از نسل خود، از وی با "قائم به حق" یاد کرده است[۲۲].
  • امام سجادعلیه السلام نیز به امامت حضرت مهدیعلیه السلام اشاره کرده، آن حضرت را دوازدهمین جانشینان پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم و پیشوایان پس از او دانسته است[۲۳][۲۴].
  • امام باقرعلیه السلام حضرت مهدیعلیه السلام را نهمین پیشوای پس از حسین بن علیعلیه السلام و قائم آن‏ها خوانده است[۲۵].
  • ششمین پیشوای شیعیان، به روشنی حضرت مهدیعلیه السلام را دوازدهمین از پیشوایان هدایت پس از پیامبر گرامی اسلامصلى الله عليه وآله وسلم ذکر کرده است[۲۶].
  • هفتمین امام معصوم نیز آن حضرت را پنجمین از فرزندان خود دانسته، فرمود: "برای او غیبتی است که مدتش طولانی خواهد شد"[۲۷].
  • امام رضاعلیه السلام پس از اشاره به دوران غیبت و سختی‏‌های آن، سبب آن سختی‏ها را پنهان بودن پیشوای ایشان ذکر کرده است[۲۸].
  • امام جوادعلیه السلام نیز درباره آن حضرت، وی را سومین از فرزندان خود دانسته است[۲۹][۳۰].
  • امام هادیعلیه السلام، جدّ بزرگوار آن حضرت نیز به پیشوایی آن حضرت پس از فرزند خود امام عسکریعلیه السلام تأکید کرده است[۳۱].
  • و سرانجام این تلاش پیوسته، به دست یازدهمین پیشوای معصومعلیه السلام به اوج خود رسید که در آن، آخرین ذخیره الهی به نیکوترین صورت ممکن، معرفی شده است؛ آن‏جا که از آن حضرت درباره درستی یا چگونگی این خبر که به نقل از پدران بزرگوارش رسیده است، پرسیدند که: "زمین، هیچ‏گاه از حجت خدا بر خلقش خالی نیست. هرکس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است[۳۲]. آن حضرت فرمود: این‏ مطلب حق است؛ آن‏گونه که روز، حق است[۳۳]. سپس از آن حضرت سؤال شد: ای پسر پیامبر! حجت و امام پس از شما کیست؟ فرمود: فرزندم محمّد. او امام و حجّت پس از من است. هرکس بمیرد و او را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است"[۳۴][۳۵].
  • تا این‏که با شهادت یازدهمین پیشوای شیعیان در هشتم ربیع الاول سال ۲۶۰ ق[۳۶]، در حالی که بیش از پنج بهار [۳۷] از عمر آخرین ذخیره الهی سپری نشده بود، فصل بهره‏‌مندی مستقیم انسان‏ها از امام ظاهر به پایان رسید و در پی آن، دورانی بسیار مهّم در زندگی پیروان اهل بیتعلیهم السلام پیش آمد. این دوران، همزمان با دو رخداد مهم آغاز شد: رسیدن آخرین حجّت الهی به مقام امامت و دیگر؛ قرار گرفتن آن حضرت در پرده پنهان‌‏زیستی.
  • اگرچه برگزیدگانی از شیعه برای این مرحله آمادگی کامل داشتند، می‌‏بایست هردو رخداد "امامت و غیبت"، برای عموم شیعیان به اثبات برسد؛ چرا که حضرت مهدیعلیه السلام نخستین روز امامت را در حالی آغاز کرد که جز افرادی اندک که پیش از آن، در دوره امام عسکریعلیه السلام آن حضرت را دیده بودند، کسی او را ندیده بود[۳۸]. تا این‏که روز درگذشت امام یازدهم و نخستین روز امامت حضرت مهدیعلیه السلام، فرارسید و آن حضرت، ناگزیر میان مردم آمده، بر پیکر پدر نماز گزارد[۳۹].
  • این رخداد، به گونه‏‌هایی چند روایت شده است. در یک روایت، شیخ صدوق، آن را به صورت مفصل از زبان ابو الادیان، یکی از خدمتکاران خانه و متصدی امور نامه‏‌های امام عسکریعلیه السلام گزارش کرده است[۴۰]. در این رخداد، آنچه برای مردم، از همه شگفت‌‏آورتر بود، این‏که با کودکی پنج ساله روبه‌‏رو بودند که می‏گفت جانشین امام عسکریعلیه السلام است. البته پیش از آن، با هدایت‌‏های پیوسته پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم و امامانعلیهم السلام شیعه به این نکته باور پیدا کرده بود که خداوند سبحانه و تعالی، از طریق آخرین پیامبر خود، مقام امامت و ولایت را به سبب قابلیت‌‏های ذاتی به افرادی خاص عطا فرموده و فقط از طرف او است که برای جامعه امام نصب می‏شود. نیز این‏که این قابلیت، هیچ ارتباطی به کمی یا زیادی سن ندارد. جالب این‏که این‏گونه پیشوایی، پیش از آن، هم بین امامانعلیهم السلام و هم در زنجیره پیامبرانعلیهم السلام دارای سابقه بود. یکی از دانشوران معاصر، امامت در سنین کم را پدیده‏ای واقعی دانسته، چنین استدلال کرده است: "امامی که در کودکی به پیشوایی روحی و فکری مردم رسیده، و مسلمانان- حتی در کشاکش آن‏همه موج ویرانگر- باز خویشتن خویش را به پیروی و دوستی او گماشتند، به طور مسلّم باید از دانش و آگاهی و گستردگی دید و دانا بودن به فقه و تفسیر و عقاید، بهره‌‏ای آشکار و چشمگیر داشته باشد؛ چون در غیر این صورت، نمی‌‏توانست مردم را به پیروی از خویش وادارد ...."[۴۱].
  • به فرض محال که مردم نتوانستند حقیقت و واقعیت امر را دریابند، دستگاه خلافت و نیروی حاکم که آن همه دشمنی علنی با امام داشته، چرا برنخاسته و پرده از رخسار حقیقت نینداخته است؟
  • اگر امام خردسال، از دانش و سطح تفکر عالی برخوردار نبود، خلفای معاصر، خیلی خوب می‏‌توانستند جنجال به پا کنند؛ امّا سکوت آن‏ها و سکوت تاریخ، گواه است که امامت در سنین کم، پدیده‏ای حقیقی بوده است، نه ساختگی[۴۲].
  • البته پیش از آن‏که در مسیر هدایت جامعه، نوبت به پیشوایی جانشینان آخرین فرستاده الهی برسد، خداوند سبحانه و تعالی، پیامبرانی را در کودکی به مقام نبوت مفتخر ساخته بود. از میان پیامبران اولو العزم، یگانه پیامبری که از هنگام ولادت، به نبوّت خویش به طور آشکار تصریح کرده، حضرت عیسی بن مریمعلیه السلام است. خداوند سبحانه و تعالی در آیات قرآن، در بخشی از داستان حضرت مسیحعلیه السلام از زبان پیامبر خود در پاسخ منکران چنین می‌‏فرماید: ﴿قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا [۴۳]. یزید کناسی از امام باقرعلیه السلام پرسید: "آیا عیسی بن مریمعلیه السلام هنگامی که در گهواره سخن گفت، حجّت خدا بر اهل زمان خود بود؟ حضرت فرمود: او آن زمان پیغمبر و حجت غیر مرسل خدا بود - در آن زمان، به تبلیغ و دعوت مأمور نبود-. مگر نمی‏شنوی گفته خود او را که می‏گوید: من بنده خدایم. خدا به من کتاب داده و پیغمبر ساخته و هرجا باشم، پر برکتم قرار داده و تا زنده باشم، مرا به نماز و زکات سفارش کرده است. عرض کردم: در آن زمان و در همان حالی که در گهواره بود، حجّت خدا بود بر زکریا؟ فرمود:... چون عیسی هفت ساله شد و خدای سبحانه و تعالی به او وحی فرستاد، از نبوت و رسالت خود سخن گفت و بر یحیی و همه مردم حجّت شد ....[۴۴] حضرت یحییعلیه السلام یکی دیگر از پیامبرانی است که در کودکی به مقام نبوت رسید. خداوند سبحانه و تعالی در این ‏باره خطاب به وی فرمود: ﴿ يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا[۴۵][۴۶].
  • یکی از مفسران اهل سنت، حکمی را که خداوند سبحانه و تعالی به حضرت یحییعلیه السلام داد، همان نبوت دانسته، بر این باور است که خداوند سبحانه و تعالی، عقل او را در سنین کودکی محکم و کامل کرد و به او وحی فرستاد[۴۷][۴۸].
  • در یکی از تفسیرهای معاصر، پس از آیه پیشین چنین آمده است: درست است که دوران شکوفایی‏ عقل انسان به صورت معمول حد و مرز خاصی دارد؛ ولی می‏دانیم همیشه در انسان‏ها افرادی استثنایی وجود داشته‌‏اند. چه مانعی دارد که خداوند سبحانه و تعالی این دوران را برای بعضی از بندگانش به خاطر مصالحی فشرده‌‏تر کند و در سال‏های کمتری چکیده نماید؟ همان‏گونه که برای سخن گفتن، به صورت معمول گذشتن یکی دو سال از تولد لازم است؛ در حالی که می‏دانیم حضرت عیسیعلیه السلام در همان روزهای نخست زبان به سخن گشود؛ آن هم سخنی پر محتوا که طبق روال عادی در شأن انسان‏های بزرگسال بود[۴۹]. این تفسیر، در ادامه، این آیه را دلیل روشنی بر درست بودن امامت برخی امامانعلیهم السلام در خردسالی دانسته است.
  • بنابراین، همان‏گونه که خداوند سبحانه و تعالی، مقام نبوت را به کودک خردسالی داد، می‌‏تواند مقام امامت را نیز با تمام ویژگی‏‌های لازم، به کودکی عطا فرماید. همان‏گونه که پیش از این نیز یاد شد، روایت‏های فراوان و شواهد تاریخی، گویای آن است که پیش از حضرت مهدیعلیه السلام دو امام "امام جوادعلیه السلام و امام هادیعلیه السلام" نیز پیش از سن بلوغ جسمانی به امامت رسیدند. این، خود ایجاد آمادگی برای پذیرش امامت حضرت مهدیعلیه السلام، در کودکی بود. در میان امامان دوازدهگانه، نخستین پیشوایی که در سن کودکی به امامت رسید، جواد الائمهعلیه السلام بود[۵۰].
  • امام محمد تقیعلیه السلام نهمین پیشوای شیعیان و یگانه فرزند حضرت رضاعلیه السلام، در روز دهم رجب سال ۱۹۵ ق در مدینه چشم به جهان گشود. آن حضرت، در هفت سالگی به مقام امامت رسید[۵۱]. از آن‏جا که این مسأله در دوران امامت بی‌‏سابقه بود، در ابتدا برخی بدان اعتراض کردند؛ ولی رفته ‏رفته با هدایت‌‏های امام رضاعلیه السلام و کرامت‏‌هایی از خود آن حضرت، دل شیعیان آرام گرفت.
  • معمّر بن خلّاد گوید: از امام رضاعلیه السلام شنیدم مطلبی درباره امر امامت بیان کرد و سپس فرمود: "به این موضوع چه احتیاجی دارید؟ این ابو جعفر است که او را به جای خود نشانده و قائم ‏مقام خود ساخته‌‏ام" و فرمود: "ما خاندانی هستیم که خردسالانمان مو به ‏مو از بزرگسالان‏مان ارث می‏برند"[۵۲] این روایت، بیانگر آن است که مقام امامت، به کمی و یا زیادی سن ربطی ندارد[۵۳].
  • ابو بصیر گوید: خدمت امام صادقعلیه السلام رسیدم، در حالی که کودک نابالغی عصاکش من بود. حضرت به من فرمود: چگونه خواهید بود زمانی که حجت بر شما هم سال این کودک باشد؟[۵۴]. یا فرمود: "همسال این کودک بر شما ولایت داشته باشد"[۵۵][۵۶].
  • صفوان بن یحیی گوید: به امام رضاعلیه السلام گفتم: پیش از آن‏که خدا ابو جعفر را به شما ببخشد، درباره جانشینتان از شما می‏‌پرسیدیم و شما می‌‏فرمودید: "خدا به من پسری عنایت می‏‌کند" اکنون او را به شما عنایت کرد و چشم ما را روشن نمود. اگر خدای ناخواسته برای شما پیش آمدی پدید آید به که بگرویم؟. حضرت با دست به ابو جعفر که برابرش ایستاده بود، اشاره فرمود. عرض کردم: قربانت شوم! این پسر، سه ساله است. فرمود: چه مانعی دارد؟ عیسی سه ساله بود که به حجّت قیام کرد[۵۷]. اگرچه برخی برابر این اراده از خود واکنش‌‏های نامناسبی نشان دادند، کم نبودند انسان‏های وارسته‏ای که برابر این خواست الهی، در کمال تواضع سر فروتنی و پذیرش فرود آورده، با خشنودی کامل آن را پذیرفتند. از جمله ایشان، علی بن جعفر بن محمد، عموی امام رضاعلیه السلام بود که در کهولت سن، برابر امام جوادعلیه السلام در نهایت فروتنی بر پیروی از ایشان تأکید می‏کرد[۵۸][۵۹].
  • از این‏جا بود که پیروان راستین اهل بیتعلیهم السلام با این باور که مقام امامت امری فراتر از محاسبات ظاهری است در امامت امام هادیعلیه السلام، با اطمینان بیشتری آن را پذیرفتند. چرا که ایشان نیز در سنّ هشت سالگی به امامت رسید[۶۰].
  • از آن‏جا که شرایط امامت حضرت مهدیعلیه السلام دیگرگون بود، تردیدهایی در ذهن شیعه پدید آورده، کار امام حسن عسکریعلیه السلام را مشکل ساخت. آن حضرت، نه فقط در سن کمتر از دیگر امامان به امامت رسید، بلکه ولادتش نیز به خاطر مصالحی پنهانی بود و تا زمان امامت، جز اندکی، جمال دل‏آرای او را ندیده بودند. البته حافظه شیعه، آموزه‌‏های پیشوایان معصومعلیهم السلام پیشین را که با اقداماتی مناسب، برای این امر زمینه‏‌سازی کرده بودند[۶۱]، هرگز فراموش نکرده بود.
  • شایان ذکر است که افزون بر پیامبران و پیشوایان معصومعلیهم السلام که به تأیید الهی دارای ویژگی‌‏های خاصی هستند، بین انسان‏های معمولی نیز کسانی یافت می‏شوند که دارای نبوغ خاصی هستند که آن‏ها را از دیگران متمایز می‏کند.
  • یکی از پژوهشگران معاصر، پس از بیان آیات و روایات، کودکان نابغه‌‏ای را مؤید رخداد فوق یاد کرده، افرادی چون ابو علی سینا، فاضل هندی، توماس یونگ، را فقط نمونه‏‌ای از این‏گونه انسان‏ها دانسته است[۶۲][۶۳].
  • برآیند سخن آن‏که: امامت مانند نبوت، موهبتی الهی است که خدای متعال به بندگان برگزیده و شایسته خود بخشیده است و در این بخشش سن و سال، دخالتی ندارد؛ از این‌‏رو امر پیشوایی در کودکی، نه فقط امری بعید نیست که در طول تاریخ میان پیامبران الهیعلیهم السلام سابقه‏‌ای دیرینه دارد. و کسانی که برای خرده‌‏گیری بر پیروان مکتب اهل بیتعلیهم السلام این مطلب را دستاویز خود قرار داده‌‏اند، در بیان پیامبری برخی پیامبران و نبوغ برخی بزرگان‏ دین و دانش هیچ تردیدی به خود راه نداده‌‏اند[۶۴].

جستارهای وابسته

منابع

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید ... بسیاری از پانویس‌ها برخوردار از لینک انتقال به اطلاعات جدید هستند:  

  1. جوهری، صحاح اللغة، ج ۵، ص ۱۸۶۴؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، ج ۱، ص ۲۳؛ فراهیدی، العین، ج ۱، ص ۱۰۶
  2. راغب اصفهانی، المفردات، ص ۲۴
  3. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  4. طبرسی، مجمع البیان، ج ۱، ص ۲۰۱
  5. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  6. المواقف، ص ۳۴۵
  7. المواقف، ص ۳۴۵.
  8. ابن خلدون، مقدمه، ص ۱۹۱
  9. شرح المقاصد، ج ۳، ص ۴۶۹
  10. شرح المواقف، ج ۸، ص ۳۷۶
  11. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  12. جمعی از نویسندگان، دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص ۲۲۰
  13. و کافران می‌گویند: چرا نشانه‌ای از پروردگارش بر او فرو فرستاده نشده است؟ تو، تنها بیم‌دهنده‌ای و هر گروهی رهنمونی دارد؛ سوره رعد، آیه: ۷.
  14. جمعی از نویسندگان، دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص ۲۲۵
  15. ر.ک: لطف اللّه صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، الفصل الاوّل فیما یدّل علی انّ الائمة اثنا عشر
  16. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  17. " الْأَئِمَّةُ بَعْدِي‏ اثْنَا عَشَرَ أَوَّلُهُمْ‏ عَلِيُ‏ بْنُ‏ أَبِي‏ طَالِبٍ‏ وَ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ هُمْ خُلَفَائِي وَ أَوْصِيَائِي وَ أَوْلِيَائِي وَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَى أُمَّتِي بَعْدِي الْمُقِرُّ بِهِمْ مُؤْمِنٌ وَ الْمُنْكِرُ لَهُمْ كَافِرٌ‏ ‏‏"؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۴، ص ۱۷۹
  18. " إِنِّي‏ مُخَلِّفٌ‏ فِيكُمُ‏ الثَّقَلَيْنِ‏ كِتَابَ‏ اللَّهِ‏ وَ عِتْرَتِي‏ ‏‏"
  19. "أَنَا وَ الْحَسَنُ‏ وَ الْحُسَيْنُ‏ وَ الْأَئِمَّةُ التِّسْعَةُ مِنْ‏ وُلْدِ الْحُسَيْنِ‏ تَاسِعُهُمْ مَهْدِيُّهُمْ وَ قَائِمُهُمْ لَا يُفَارِقُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَ لَا يُفَارِقُهُمْ حَتَّى يَرِدُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وآله وسلم حَوْضَهُ‏ ‏‏"؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۱، ص ۲۴۰
  20. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  21. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۱، ص ۳۱۵
  22. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۱، ص ۳۱۷
  23. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۱، ص ۳۱۹
  24. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  25. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۵۳۳، ح ۱۵
  26. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۳۴۲
  27. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۳۶۱
  28. شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا علیه السّلام، ج ۱، ص ۲۷۳
  29. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۳۷۷
  30. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  31. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۳۸۳
  32. " أَنَ‏ الْأَرْضَ‏ لَا تَخْلُو مِنْ‏ حُجَّةِ اللَّهِ‏ عَلَى‏ خَلْقِهِ‏ إِلَى‏ يَوْمِ‏ الْقِيَامَةِ وَ أَنَ‏ مَنْ‏ مَاتَ‏ وَ لَمْ‏ يَعْرِفْ‏ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّة‏‏"، شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۴۰۹، ح ۹.
  33. " أَنَ‏ هَذَا حَقٌ‏ كَمَا أَنَ‏ النَّهَارَ حَقٌ‏‏‏"؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۴۰۹، ح ۹.
  34. " ابْنِي‏ مُحَمَّدٌ وَ هُوَ الْإِمَامُ‏ وَ الْحُجَّةُ بَعْدِي‏ مَنْ‏ مَاتَ‏ وَ لَمْ‏ يَعْرِفْهُ‏ مَاتَ‏ مِيتَةً جَاهِلِيَّة‏‏‏"؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۴۰۹، ح ۹.
  35. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  36. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۵۰۳
  37. شیخ مفید، الارشاد، ج ۲، ص ۳۳۹
  38. ر.ک: شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۳۸۴ و ۴۵۷
  39. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  40. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۴۷۵، باب ۴۳، ح ۲۵؛ همچنین ر. ک: نیلی نجفی، منتخب الانوار المضیئة، ص ۱۵۷؛ قطب الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ج ۳، ص ۱۱۰۱
  41. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  42. سیّد محمد باقر صدر، جست‏وجو و گفت‏وگو پیرامون امام مهدی علیه السّلام، ص ۴۷- ۴۸
  43. نوزاد گفت: بی‌گمان من بنده خداوندم، به من کتاب (آسمانی) داده و مرا پیامبر کرده است؛ سوره مریم، آیه: ۳۰.
  44. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۱، باب حالات الأئمة علیهم السّلام فی السّن
  45. ای یحیی، کتاب (آسمانی) را با توانمندی بگیر! و ما به او در کودکی (نیروی) داوری دادیم؛ سوره مریم، آیه: ۱۲.
  46. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  47. فخر رازی، تفسیر فخر رازی، ج ۱۱، ص ۱۹۲
  48. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  49. ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج ۱۳، ص ۲۷
  50. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  51. شیخ مفید، الارشاد، ج ۲، ص ۲۷۳
  52. " مَا حَاجَتُكُمْ‏ إِلَى‏ ذَلِكَ‏ هَذَا أَبُو جَعْفَرٍ قَدْ أَجْلَسْتُهُ‏ مَجْلِسِي‏ وَ صَيَّرْتُهُ‏ مَكَانِي وَ قَالَ إِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ يَتَوَارَثُ أَصَاغِرُنَا عَنْ أَكَابِرِنَا الْقُذَّةَ بِالْقُذَّةِ‏‏‏"؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۳۲۰، ح ۲
  53. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  54. به نظر می‏رسد مقصود آن حضرت، امام جواد علیه السّلام بوده است.اگرچه می‏تواند اشاره به امامت حضرت مهدی عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف نیز باشد
  55. " كَيْفَ‏ أَنْتُمْ‏ إِذَا احْتَجَ‏ عَلَيْكُمْ‏ بِمِثْلِ‏ سِنِّهِ‏ أَوْ قَالَ سَيَلِي عَلَيْكُمْ بِمِثْلِ سِنِّهِ‏‏‏"؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۱، حالات الأئمة علیهم السّلام فی السن، ح ۴
  56. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  57. " وَ مَا يَضُرُّهُ‏ مِنْ‏ ذلِكَ‏، فَقَدْ قَامَ‏ عِيسى‏ علیه السلام‏ بِالْحُجَّةِ وَ هُوَ ابْنُ‏ ثَلَاثِ‏ سِنِينَ"؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۱، باب الاشارة و النّص علی ابی جعفر الثانی
  58. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی،، ج ۲، ص ۳۲۲، ح ۱۲
  59. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  60. ر.ک: شیخ مفید، الارشاد، ج ۲، ص ۲۹۷
  61. ابن ابی زینب نعمانی، الغیبة، ص ۳۲۲، ح ۱
  62. ابراهیم امینی، دادگستر جهان، ص ۱۲۳ و ۱۲۴
  63. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.
  64. سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۵۰-۶۲.