ام‌الکتاب

از دانشنامه امامت
پرش به: ناوبری، جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

ام الکتاب یا به معناى کتابى است که اصل و اساس همه کتاب‌هاى آسمانى است و یا همان لوحى است که نزد خداوند از هرگونه تغییر و تبدیل و تحریفى محفوظ است؛ یعنی همان کتاب علم پروردگار است که همه حقایق عالم و حوادث آینده و گذشته و همه کتاب‌هاى آسمانى در آن درج شده است.

در این باره، تعدادی از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل ام الکتاب (پرسش) قابل دسترسی هستند.

ام الکتاب چیست؟

  • این واژه سه‌بار و در سوره‌های ﴿ هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ [۱]؛ ﴿ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ [۲] و ﴿ وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ [۳] آمده است. راغب اصل "امّ" را به معنای مادر گرفته که سپس تعمیم یافته و به چیزی که اصل برای وجود چیزی دیگر، یا اصل برای تربیت و اصلاح آن یا آغاز چیزی باشد اطلاق شده است [۴]؛ ولی ابن‌فارس "اُمّ" را دارای ۴ معنای نزدیک به هم دانسته است: اصل، مرجع، جماعت و دین [۵]

[۶].

  • "کتاب" نیز به معنای صحیفه‌ای است که در آن چیزی نوشته شده باشد [۷] این واژه به صورت معرفه "الکتاب" در مواردی بر تورات ﴿ وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ[۸] و ﴿ فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِندِ اللَّهِ لِيَشْتَرُواْ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُمْ مِّمَّا يَكْسِبُونَ[۹] و در موارد زیادی بر قرآن ﴿ الم [۱۰] و ﴿ هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ [۱۱] و نیز بر لوح محفوظ [۱۲] ﴿ النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُوا الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلاَّ أَن تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُم مَّعْرُوفًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا[۱۳] اطلاق شده است. ترکیب "امّ الکتا" در قرآن کریم سه بار و در دو معنای متفاوت به‌کار رفته است: [۱۴]
  1. آیات محکم: در آیه ۷ سوره آل‌عمران با تقسیم آیات قرآن به محکم و متشابه بر آیات محکم "اُمّ‌الکتاب" اطلاق شده است: ﴿ هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ [۱۵] مفسران در توجیه نامگذاری آیات محکم به اُمّ الکتاب وجوهی را بیان کرده‌اند[۱۶]؛ از جمله: (۱): چون آیات محکم، مطلوب اصلی است و مراد آنها نیز روشن و همچنین مرجع تفسیر آیات متشابه است[۱۷] این نظر از شهرت بیشتری میان مفسران برخوردار است[۱۸]. (۲): محکم با «حَکَم= داور» هم ریشه است و آیات محکم بسان حَکَمی برای تفسیر آیات متشابه، و روشنگر مراد آنهاست [۱۹][۲۰]. (۳): چون آیات محکم بیشتر آیات قرآن را فراگرفته است. شاهد این معنا اطلاق «اُمّ العَسکر» بر عَلَم لشکر است، بدان جهت که سپاهیان را بر گرد خود جمع می‌کند. اطلاق «اُمّ البلد» بر کسی که بیشترِ امور شهر را تدبیر می‌کند نیز شاهد دیگرِ آن است [۲۱][۲۲]. (۴): چون آیات محکم بر فرایض، حدود و احکام مشتمل است[۲۳][۲۴]. (۵): وجود آیات محکم در همه کتابهای آسمانی، [۲۵] یا پذیرش این آیات از سوی همه پیروان ادیان الهی،[۲۶]دلیل این نامگذاری است[۲۷].
  2. لوح محفوظ: آیه ۳۹ سوره رعد خبر می‌دهد که اُمّ‌الکتاب نزد خداوند است: ﴿ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ[۲۸] و آیه ۴ سوره زخرف خبر می‌دهد که قرآن در اُمّ الکتاب نزد خداوند، بلند مرتبه و استوار است: ﴿ وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ[۲۹] مفسران متأخر اُمّ الکتاب در این دو آیه را به اصل و اساس کتاب معنا کرده و با استناد به آیات ۲۱ ـ ۲۲ سوره بروج : ﴿ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَّجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ[۳۰] مراد از آن را لوح محفوظ که هیچ‌گونه تغییر و تبدیل به آن راه ندارد دانسته‌اند [۳۱] این تفسیر از ابن‌عباس و مجاهد نیز گزارش شده است [۳۲][۳۳].

دیدگاههای مفسران

در میان کلمات مفسران تفسیرهای دیگری نیز از اُمّ الکتاب در این آیه دیده می‌شود که از این قرار است[۳۴]:

  1. در نقلهایی از ابن‌ عباس، مجاهد، قتاده و عکرمه به مجموعه کتاب و اساس آن جملة الکتاب و اصله[۳۵] تفسیر شده است[۳۶].
  2. نظریه دیگری اُمّ الکتاب را به علم منزه از تغییر الهی تفسیر کرده است [۳۷]. برخی در توضیح این تفسیر می‌گویند: اُمّ الکتاب ازاین‌رو به علم الهی تفسیر شده است که آنچه در صحیفه‌های فرشتگان و جاهای دیگر نوشته می‌شود موافق علم ازلی الهی است و علم خداوند اساس و ریشه و امّ آن است [۳۸]. این تفسیر از کعب نیز نقل شده است. وی در پاسخ ابن‌ عباس که از اُمّ الکتاب پرسیده بود گفت: خداوند به آنچه می‌خواست خود بیافریند یا بندگانش بسازند علم داشت، آنگاه به علم خود خطاب کرد: کتاب باش. آن نیز کتاب شد [۳۹][۴۰].
  3. فخررازی با مقایسه میان آیه ۴ سوره زخرف و ۷ سوره آل‌عمران احتمال داده است که مراد از اُمّ الکتاب در سوره زخرف آیات محکم قرآن و مرجع ضمیر «إنَّه» آیات همین سوره باشد، بنابراین، مفاد آیه این است که سوره حم (زخرف) در میان آیات محکم قرآن واقع شده و از جایگاه بلند و استواری برخوردار است [۴۱][۴۲].
  4. در نقلی از عکرمه اُمّ الکتاب در آیه ۴ سوره زخرف به قرآن تفسیر شده است [۴۳][۴۴].
  5. ابن‌ جریج و ابن‌ عباس به «الذکر» تفسیر کرده‌اند. و چنان چه مقصود از «الذکر» قرآن کریم باشد با تفسیر پیشین یکسان خواهد بود[۴۵].
  6. نظر دیگری مراد از اُمّ الکتاب را حلال و حرام دانسته است. [۴۶] مفسران متأخر به این نظر که در ذیل آیه ۳۹ سوره رعد از حسن بصری نقل شده چندان توجهی نکرده و مراد وی را توضیح نداده‌اند[۴۷].
  7. در روایتی از حضرت صادقعلیه السلام که گویا تأویل و تفسیری از باطن آیه است مراد از اُمّ الکتاب در سوره زخرف، سوره حمد معرفی شده است. آن حضرت مرجع ضمیر «إنّه» را علی بن‌ ابی‌ طالبعلیه السلام دانسته و در پاسخ این پرسش که در کجای اُمّ الکتاب از علیعلیه السلام یاد شده فرمودند: در آیه ﴿ اهدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ[۴۸] [۴۹][۵۰].
  8. اهل معقول اُمّ الکتاب را بر امور متعددی چون عقل اول از سلسله عقول طولیه ده‌گانه[۵۱]، نفس کلّیه، انسان کامل، ماهیت حقایق که کتاب از آن متولد می‌شود و خود نه موجود است و نه معدوم، و لوح محفوظ تطبیق داده‌اند [۵۲]، به هر حال از مجموع دو آیه یاد شده [۵۳] برمی‌آید که اُمّ‌الکتاب اوّلا نزد خدا است: «عنده، لدینا» و ثانیاً از هرگونه تغییر، تحوّل و زوال مصون است و ثالثاً اندیشه و عقل بشری به آن راه ندارد [۵۴][۵۵].

افزون بر دو معنای پیشین «ام الکتاب» نامی برای سوره فاتحه الکتاب معرفی شده است [۵۶] ظاهراً این نام از سوی پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم بر این سوره نهاده شده است. در دو روایت که دارقطنی و بیهقی در سنن خود و ترمذی، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم و ابن‌مردویه در تفسیر خود آورده‌اند، وی نقل می‌کند: پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم سوره حمد را اُمّ الکتاب خوانده است [۵۷] در روایت دیگر ابیّ بن کعب می‌گوید: فاتحه الکتاب را بر پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم خواندم. حضرت سوگند یاد کرد که نه در تورات، نه در انجیل، نه در زبور و نه در قرآن سوره‌ای بسان آن نازل نشده است. آن اُمّ الکتاب و ... است [۵۸] نیز در حدیث دیگری که جابر از رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم نقل کرده از سوره حمد با نام اُمّ الکتاب یاد شده است [۵۹][۶۰].

در روایاتی از اهل‌ بیتعلیهم السلام نیز امّ الکتاب بر سوره فاتحه الکتاب اطلاق شده است، از آن جمله عیاشی در آغاز تفسیر سوره فاتحه از امام صادقعلیه السلام روایت می‌کند که آن حضرت فرمود: اسم اعظم خداوند در امّ الکتاب پراکنده است [۶۱] و در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است که حضرت فرمود: ۴ بار صدای ناله ابلیس بلند شد. چهارمین بار هنگامی بود که امّ الکتاب یعنی ﴿ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ[۶۲] نازل شد[۶۳]. روایتی نیز از حضرت رضاعلیه السلام نقل شده که در آن بر سوره حمد اُمّ الکتاب اطلاق شده است [۶۴][۶۵].

در مقابل، از ابن‌ سیرین و حسن بصری نقل شده که آن دو خوش نداشتند سوره حمد را اُمّ الکتاب بنامند، زیرا اُمّ الکتاب نزد خداوند است ﴿ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ[۶۶] [۶۷]؛ نیز مرسی می‌گوید: حدیثی نقل شده که می‌گوید: کسی سوره حمد را اُمّ الکتاب نخواند، بلکه فاتحه الکتاب بخواند. سپس این حدیث را رد کرده و صحیح ندانسته است؛ اما سیوطی اصل حدیث بودن چنین سخنی را انکار کرده است [۶۸][۶۹].

مفسران درباره علت نامگذاری سوره حمد به اُمّ الکتاب وجوهی شمرده‌اند[۷۰]:

  1. برخی با استناد به اطلاق «اُمّ القوم» بر رئیس قوم به سبب برتریش بر سایر افراد قوم، علت این نام را برتر بودن سوره حمد بر سایر سوره‌ها دانسته‌اند[۷۱].
  2. در نظری دیگر برابر بودن حرمت این سوره با همه سوره‌های دیگر راز این نامگذاری بیان شده است [۷۲][۷۳].
  3. نظر دیگر، علت را پناهگاه بودن سوره حمد برای اهل ایمان یاد کرده است. در این نظریه به اطلاق «اُمّ» بر عَلَم استشهاد شده است، زیرا عَلَم پناهگاه سپاهیان در میدان جنگ است [۷۴][۷۵].
  4. محکم بودن آیات سوره حمد و اینکه در سوره آل‌عمران آیات محکم اُمّ الکتاب خوانده شده وجه دیگری برای این تسمیه برشمرده شده است [۷۶][۷۷].
  5. عده‌ای جامعیت و اشتمال سوره حمد بر کلیات معارف قرآن را سبب این نامگذاری بیان داشته‌اند [۷۸][۷۹].
  6. برخی معتقدند سوره حمد از آن رو اُمّ الکتاب نام گرفته که در آغاز کتاب قرآن قرار گرفته است [۸۰][۸۱].

منابع

پانویس

  1. اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاب‌اند و برخی دیگر آیات چند رویه‌اند؛ سوره آل عمران، آیه ۷
  2. خداوند هر چه را بخواهد از لوح محفوظ پاک می‌کند و یا در آن می‌نویسد و لوح محفوظ نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.
  3. و بی‌گمان آن نزد ما در اصل کتاب، فرازمندی فرزانه است؛ سوره زخرف، آیه ۴.
  4. مفردات، ص ۸۵ ، "امّ".
  5. مقاییس اللغه، ج ۱، ص ۲۱، «امّ».
  6. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۰.
  7. مفردات، ص ۶۹۹، «کتب».
  8. و یاد کنید آنگاه را که به موسی کتاب و فرقان دادیم، باشد که به راه آیید؛ سوره بقره، آیه ۵۳.
  9. بنابراین، وای بر کسانی که یک نوشته را با دست‌های خود می‌نویسند آنگاه می‌گویند که این از سوی خداوند است تا با آن بهایی کم به دست آورند؛ و وای بر آنان از آنچه دست‌هایشان نگاشت و وای بر آنان از آنچه به دست می‌آورند؛ سوره بقره، آیه ۷۹.
  10. الف، لام، میم؛ سوره بقره، آیه ۱.
  11. اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاب‌اند و برخی دیگر آیات چند رویه‌اند؛ سوره آل عمران، آیه ۷
  12. مجمع البیان، ج ۸، ص ۵۳۱.
  13. پیامبر بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسران او، مادران ایشانند و خویشاوندان نسبت به یکدیگر در کتاب خداوند از مؤمنان و مهاجران به ارث سزاوارترند مگر آنکه بخواهید به وابستگان خود، نیکی ورزید، این حکم در کتاب خداوند نگاشته است؛ سوره احزاب، آیه ۶.
  14. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.
  15. اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاب‌اند و برخی دیگر آیات چند رویه‌اند؛ سوره آل عمران، آیه ۷
  16. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.
  17. التفسیرالکبیر، ج۷، ص۱۷۲؛ التحقیق، ج۱، ص۱۳۷؛ روض‌الجنان، ج‌۴، ص‌۱۷۴.
  18. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.
  19. روض‌الجنان، ج ۴، ص ۱۷۵.
  20. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.
  21. جامع‌البيان، مج ۳، ج ۳، ص ۲۳۱.
  22. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.
  23. جامع‌البيان، مج ۳، ج ۳، ص ۲۳۹.
  24. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.
  25. تفسير ابن‌كثير، ج ۱، ص ۳۵۳.
  26. تفسير ابن‌كثير، ج ۱، ص ۳۵۳.
  27. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.
  28. خداوند هر چه را بخواهد از لوح محفوظ پاک می‌کند و یا در آن می‌نویسد و لوح محفوظ نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.
  29. و بی‌گمان آن نزد ما در اصل کتاب، فرازمندی فرزانه است؛ سوره زخرف، آیه ۴.
  30. و بی‌گمان آن نزد ما در اصل کتاب، فرازمندی فرزانه است؛ سوره بروج، آیه ۲۱ - ۲۲.
  31. الكشاف، ج۲، ص۵۳۴ ؛ مجمع‌البيان، ج۹، ص ۶۰ ؛ روح‌المعانى، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۴۵.
  32. تفسير ابن‌كثير، ج ۴، ص ۱۳۲.
  33. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  34. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  35. تفسير ابن‌كثير، ج۲، ص۵۳۹ ؛ الدرالمنثور، ج ۴، ص ۶۶۴ .
  36. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  37. التفسير الكبير، ج ۱۹، ص ۶۶.
  38. روح‌المعانى، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۴۵.
  39. جامع‌البيان، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۲۴؛ مجمع‌البيان، ج۶ ، ص۴۵۸؛ روح‌المعانى، مج۸ ، ج۱۳، ص ۲۴۵.
  40. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  41. التفسير الكبير، ج ۲۷، ص ۱۹۴.
  42. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  43. جامع‌البيان، مج ۱۳، ج ۲۵، ص ۶۳ .
  44. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  45. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  46. جامع‌البيان،، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۲۴؛ تفسير ابن‌كثير، ج ۲، ص ۵۳۹ .
  47. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  48. راه راست را به ما بنمای؛ سوره حمد، آیه ۱.
  49. البرهان، ج۴،ص۸۴۶؛ تأويل‌الآيات‌الظاهره، ص۵۳۷.
  50. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  51. شرح فصوص الحكم، ص ۹۱.
  52. رسائل فلسفى، ص۲۸۲؛ شرح فصوص‌الحكم، ص۹۱؛ فرهنگ معارف اسلامى، ج ۱، ص ۳۰۲ ـ ۳۰۳.
  53. آیه ۳۹ سوره رعد و آیه ۴ سوره زخرف
  54. الميزان، ج ۱۸، ص ۸۴ .
  55. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.
  56. الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.
  57. الدرالمنثور، ج۱، ص۱۱ ـ ۱۲؛ الاتقان، ج۱، ص۱۱۷.
  58. مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .
  59. مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .
  60. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۳.
  61. تفسير عياشى، ج ۱، ص ۱۹.
  62. سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را؛ سوره حمد، آیه ۱.
  63. تفسير عياشى، ج ۱، ص ۲۰.
  64. البرهان، ج۴،ص۸۴۶؛ تأويل‌الآيات‌الظاهره، ص۵۳۷.
  65. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۳.
  66. خداوند هر چه را بخواهد از لوح محفوظ پاک می‌کند و یا در آن می‌نویسد و لوح محفوظ نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.
  67. الدرالمنثور، ج ۱، ص ۱۱؛ الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.
  68. الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.
  69. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.
  70. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.
  71. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.
  72. مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .
  73. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.
  74. جامع البيان، مج ۳، ج ۳، ص ۲۳۱؛ روض الجنان، ج ۴، ص ۱۷۴.
  75. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.
  76. الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۷.
  77. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.
  78. الجديد، ج۱، ص۱۰؛ التحرير والتنوير، ج۱، ص۱۳۳.
  79. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.
  80. التحرير والتنوير، ج ۱، ص ۱۳۳.
  81. دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.