شیعه

از دانشنامه امامت
پرش به: ناوبری، جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

شیعه
220px
عقاید
اصول توحید • نبوت • معاد یا قیامت
عدل • امامت
فروع نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
عقاید برجسته مهدویت: غیبت (غیبت صغری، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعت • بدا • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوم محمد • علی • فاطمه • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابه سلمان فارسی • مقداد بن اسود • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن‌عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامه بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه
علما روحانیان شیعه
مکان‌های متبرک
مکه و مسجد الحرام • مدینه، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجدالاقصی • نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلا و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه • شیراز و شاه چراغ • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و شاه عبدالعظیم
مسجد • امامزاده • حسینیه
روزهای مقدس
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر خم • محرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهله • غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه • قتل عثمان • نبرد جمل • نبرد صفین • نبرد نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • اصحاب کسا • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصار • اصول کافی • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیه
مصحف فاطمه • مصحف علی • اسرار آل محمد
وسائل‌الشیعه • بحارالانوار • الغدیر • مفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیان • زیدیه • غلاه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع
این مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل شیعه (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

شیعه به معنای گروه و جمعیت، گروه پیرو، هواداران و پیروان است.

مقدمه

  • شیعه در اصطلاح دینی به گروهی از مسلمانان گفته می‌شود که هم به علیعلیه السلام و اهل بیت پیامبر محبت و عشق می‌ورزند، هم آنان را با امر و نصّ الهی و نصب پیامبر، جانشینان بر حق و بلا فصل رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم می‌شناسند و هم به امامت و پیشوایی امامان معصوم در همۀ زمینه‌ها گردن می‌نهند. چنین اعتقادی تشیّع نامیده می‌شود. امام خمینی، احیاگر شیعه در قرن حاضر می‌فرماید: ما مفتخریم که پیرو مذهبی هستیم که رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم مؤسّس آن به امر خداوند تعالی بوده و امیر المؤمنین علی بن طالبعلیه السلام این بندۀ رها شده از تمام قیود، مأمور رهاکردن بشر از تمام اغلال و بردگی‌هاست.[۱] مذهب تشیّع، مذهب فداکاری بوده است و در ماقبل تاریخ، مردم برای عدالت و برابری حقوق از دست‌رفتۀ خود همیشه قیام کرده‌اند، همیشه خون داده‌اند.[۲] برخلاف سخن آنان که شیعه را فرقه‌ای ساختۀ افکار عبد اللّه بن سبا می‌دانند، یا پیدایش آن را به زمان فوت پیامبر و ماجرای سقیفه یا دورۀ خلافت علیعلیه السلام نسبت می‌دهند، یا حتی شیعه را پدیدۀ دورۀ آل بویه می‌شناسند، بذر تشیّع از زمان پیامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم افشانده شد و در همان روزهای نخست بعثت که مأموریت یافت بستگان خویش را به دین خدا دعوت کند، صراحتا فرمود: هرکس به اجابت دعوت من سبقت گیرد، وزیر و جانشین و وصیّ من است. علیعلیه السلام پیش از همه مبادرت نمود و اسلام را پذیرفت و رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم او را در همانجا به وصایت و جانشینی خویش معرفی کرد.[۳] تعبیر "شیعه علی" در زمان پیامبر از زبان آن حضرت بارها و بارها به‌کار برده شد[۴] و در طول ۲۳ سال، پیامبر در مواقع فراوانی حضرت علیعلیه السلام را به جانشینی خویش با تعابیر گوناگونی معرفی فرمود و اطاعت او را بر همگان لازم دانست و در حادثۀ غدیر خم، روشن‌تر و صریح‌تر او را به ولایت و رهبری همۀ مسلمانان تعیین کرد. پس تشیّع و اعتقاد به امامت علیعلیه السلام و جانشینی او، از زمان پیامبر خدا مطرح بود و شیعه، علیعلیه السلام و امامان بعدی را که برگزیدۀ خدا و تعیین‌شدۀ از سوی پیامبر اکرمصلى الله عليه وآله وسلم بودند، به عنوان محور دینی، سیاسی و الگوی اخلاق و عمل و معلّم و مفسّر قرآن و مبیّن احکام می‌شناختند و تبعیّت از آنان و پذیرش ولایت ائمهعلیهم السلام را بر خود فرض می‌دانستند. امّا زمینۀ شکل‌گیری خارجی این گروه و ظهور آن به صورت یک مجموعۀ مشخّص، از ماجرای سقیفه بود. وقتی بعضی از سران قبایل و مهاجرین و انصار در سقیفه برای انتخاب خلیفه گرد آمدند، نام علیعلیه السلام هم به عنوان یکی از نامزدهای خلافت بر سر زبان‌ها بود، ولی نتیجۀ سقیفه برخلاف دستور پیامبر به انتخاب ابوبکر انجامید. آنان که به توصیۀ پیامبر وفادار ماندند و دستاورد سقیفه را قبول نداشتند، بر محور اعتقاد به امامت علیعلیه السلام و شایستگی او برای خلافت گرد آمدند و محلّ تجمّع آنان، خانۀ حضرت فاطمه بود و از بیعت با خلیفه سرباز می‌زدند. نام کسانی چون عباس بن عبد المطلب، فضل بن عباس، زبیر، خالد بن سعید، مقداد، سلمان، ابوذر، ابن مسعود، عمار یاسر، ابیّ بن کعب، در آن میان به چشم می‌خورد.[۵] همین مسأله از عوامل تهاجم به خانۀ فاطمه علیهم السلام به عنوان مرکز تجمع مخالفان خلافت ابوبکر بود و آنان چون حاضر نبودند از خانه بیرون آیند، عمر تصمیم گرفت خانه را به آتش بکشد.[۶] تحزّب و شکل‌گیری اجتماعی سیاسی شیعه، عمدتا در زمان خلافت علیعلیه السلام سامان یافت و پس از شهادت امام علی، بر گرد امام حسنعلیه السلام جمع شده با او بیعت کردند. پس از امام مجتبیعلیه السلام بر محور امامت حسین بن علیعلیه السلام گرد آمدند و از او می‌خواستند که با معاویه بجنگد. این اعتقاد نسبت به امامان معصوم در دوره‌های بعد نیز ادامه یافت[۷] و شیعه به عنوان گروهی که خلافت امویان و عباسیان را قبول نداشتند و به امامت ائمه پای‌بند بودند به رافضیان نامیده شدند. این لقب، گرچه به عنوان یک توهین به کار می‌رفت، ولی افتخار شیعه آن بود که حکومت خلفای جائر و غاصب را ردّ می‌کرد و قبول نداشت. اصطلاح شیعه به عنوان پیروان، نسبت به مخالفان هم (با توجّه به معنای لغوی شیعه) اطلاق می‌شد و در متون تاریخی و روایات، هم شیعۀ اهل بیت دیده می‌شود که رهبری آنان با امامان معصوم بوده است، هم شیعۀ آل ابو سفیان (در سخن امام حسین در روز عاشورا) و شیعۀ بنی امیّه که به پیروان معاویه و یزید و خلفای اموی گفته می‌شد و این نشانۀ تعارض فکری و اختلاف مبنایی این دو خاندان و دو جریان است. تشیّع، غیر از مسألۀ امامت و خلافت امام علیعلیه السلام و امامان، در مسائل دیگر اعتقادی، فکری، فقهی هم شاخص‌های دیگری دارد و فرقه‌های متعدّد شیعی ریشه در همین مسائل دارد، مسائلی همچون توحید، قرآن، غلو، تشبیه و تجسیم، بداء، عدل الهی، عصمت انبیا، تقیه، راه تعیین امام، راه استنباط احکام شرع، جایگاه عقل و اجماع، اجتهاد، تخطئه و تصویب، اصول عملی در فقه، در شناخت تشیّع باید مورد توجّه قرار گیرد و به کتاب‌های مبسوط‌تر مراجعه شود.[۸] علامه طباطبایی فشرده‌ای از اعتقادات اسلامی از نظر شیعۀ دوازده امامی را در مباحث خداشناسی، ذات و صفات خدا، قضا و قدر و جبر و اختیار، پیغمبرشناسی، هدایت عمومی و خصوصی، نبوت، عصمت، پیغمبر اسلام و قرآن، معادشناسی، روح و حقیقت مرگ، عالم برزخ و قیامت، امام‌شناسی، فرق امام و نبی و مهدویت آورده است.[۹].[۱۰]
  • شیعه، فرقه یا گروهی را گویند که امر یگانه‌‏ای داشته باشند. "شیعة الرجل"؛ یعنی، دوستان و یاران مرد.
  • جمع آن اشیاع و شیع به معنای مثل و مانند و فرقه‌‏ها نیز آمده است[۱۱]. واژه شیعه به صورت مفرد چهار بار در قرآن آمده است[۱۲][۱۳].
  • شیعه در اصطلاح به پیروان حضرت علیعلیه السلام و خاندانش و کسانی گفته می‌‏شود که به جانشینی بلافصل آن حضرت بعد از پیامبر اسلامصلى الله عليه وآله وسلم و نص ولایت او در غدیر خم از طرف پیغمبر معتقد می‏‌باشند. در سخنان رسول اکرمصلى الله عليه وآله وسلم و حضرت علی و دیگر امامانعلیهم السلام و نویسندگان کتاب‌‏های ملل و نحل، این کلمه به کار رفته است[۱۴].
  • جابر بن عبد اللّه انصاری گوید: پیش پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم بودم که امام علیعلیه السلام از دور نمایان شد. پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم فرمود: "سوگند به کسی که جانم به دست او است! این شخص و شیعیانش، در قیامت رستگار خواهند بود"[۱۵].
  • ابن عباس نیز گوید: " وقتی آیه‏ ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ [۱۶] نازل شد، پیغمبرصلى الله عليه وآله وسلم به حضرت علیعلیه السلام فرمود: "مصداق این آیه، تو و شیعیانت می‏‌باشید که در قیامت خشنود خواهید بود و خدا هم از شما راضی است"[۱۷][۱۸].
  • روایات پرشمار دیگری نظیر روایت یاد شده از بزرگان [[اهل سنت[[ مانند طبرانی، احمد بن حنبل و دار قطنی به وسیله ابن حجر، ابن اثیر، سیوطی و دیگران نقل شده است. حضرت علیعلیه السلام در نامه‌‏ای می‌‏نویسد: "این نامه از بنده خدا، علی امیر المؤمنینعلیه السلام است به شیعه خود از مؤمنان و مسلمانان؛ چه خدا می‌‏گوید: ﴿ وَ إِنَ‏ مِنْ‏ شِيعَتِهِ‏ لَإِبْراهِيمَ‏ [۱۹]. و آن، نامی است که خدای متعال آن را در قرآن شرافت بیان داده است، و شما شیعه پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم هستید؛ چنان‏که ابراهیم نیز از شیعیان او است، نامی است غیر مختص و امری سابقه‌‏دار است"[۲۰][۲۱].
  • شیخ مفید، به سند خود از امام باقرعلیه السلام از ام سلمه نقل می‏‌کند که گفت: از رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم شنیدم فرمود: بی‌‏گمان علی و شیعه او رستگار می‌‏باشند. و به اسناد خود، سه حدیث دیگر در همان فصل در این‏ باره نقل کرده است[۲۲][۲۳].
  • از امیر المؤمنین علیعلیه السلام نیز در منابع مختلف - از جمله نهج البلاغه- چند روایت در این ‏باره نقل شده است[۲۴].
  • به هرحال، عنوان شیعه برای پیروان علیعلیه السلام مشهور شده و این عنوان، ویژه کسانی شد که به امامت علیعلیه السلام و جانشینی او پس از پیامبر باور دارند، و امامت یازده نفر از فرزندان معصومش را که آخرین آن‏ها حجت بن الحسنعلیه السلام است، معتقدند و به کسانی که دارای چنین عقیده‏‌ای باشند، شیعه اثنا عشری و شیعه امامیه اطلاق می‌‏شود[۲۵].

جستارهای وابسته

منابع

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید ... بسیاری از پانویس‌ها برخوردار از لینک انتقال به اطلاعات جدید هستند:  

  1. صحیفۀ نور، ج ۲۱ ص ۱۷۱
  2. صحیفۀ نور، ج ۴ ص ۲۲
  3. شیعه در اسلام، علامه طباطبایی، ص ۵
  4. ر. ک: بحار الأنوار، ج ۶۸. از جمله: هذا و شیعته هم الفائزون (بحار الأنوار، ج ۷ ص ۱۷۸)
  5. تاریخ یعقوبی، ج ۲ ص ۱۲۴
  6. الامامة و السّیاسة، ابن قتیبه دینوری، ج ۱ ص ۱۹
  7. به فرقه‌های دیگری چون زیدیّه و. . . هم که به امامت دوازده امام معتقد نیستند، شیعه گفته می‌شود، چون امام علی و امام حسن و امام حسین علیهم السّلام را قبول دارند
  8. از جمله در شناخت تشیّع، ر. ک: این است آیین ما، دائرة المعارف تشیّع (واژۀ تشیّ، شیعه چه می‌گوید؟، لماذا انا شیعی؟، الشیعة بین الحقایق و الأوهام، التشیّع نشأته و معالمه، شیعه در اسلام، دائرة المعارف الاسلامیة الشیعیّه، لماذا اخترت مذهب الشیعه، الشیعه (محمّد صادق صدر)، الشیعة فی موکب التاریخ جعفر سبحانی
  9. شیعه در اسلام، ص ۶۷ تا ۱۵۰
  10. محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، ص:۱۶۳تا۱۶۶.
  11. ابن منظور، لسان العرب، ج ۸، ص ۱۸۸.
  12. ر. ک: سوره مریم، آیه:۶۹؛ سوره قصص، آیه:۱۵؛ سوره صافات، آیه:۸۳.
  13. سلیمیان، خدامراد،فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۲۸۰ - ۲۸۲.
  14. سلیمیان، خدامراد،فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۲۸۰ - ۲۸۲.
  15. سلیمیان، خدامراد،فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۲۸۰ - ۲۸۲.
  16. بی‌گمان آنانکه ایمان آورده‌اند و کردارهایی شایسته کرده‌اند، بهترین آفریدگانند؛ سوره بینه، آیه: ۷.
  17. ر. ک: سیوطی، الدر المنثور، ج ۱۱، ص ۳۷۹
  18. سلیمیان، خدامراد،فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۲۸۰ - ۲۸۲.
  19. سوره صافات، آیه: ۸۳.
  20. محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ج ۳، ص ۷
  21. سلیمیان، خدامراد،فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۲۸۰ - ۲۸۲.
  22. شیخ مفید، الارشاد، ص ۲۵
  23. سلیمیان، خدامراد،فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۲۸۰ - ۲۸۲.
  24. سلیمیان، خدامراد،فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۲۸۰ - ۲۸۲.
  25. سلیمیان، خدامراد،فرهنگ‌نامه مهدویت، ص:۲۸۰ - ۲۸۲.