علم امام

از امامت‌پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

شرط علم خدادای

  • دیدگاه اهل سنت درباره علم امام، مبتنی بر تبیین آنها از حقیقت امامت است، که به صورت حداقلی و در حد قاضی و مفتی و مجتهد ضرورت دارد زیرا امامت را استمرار نبوت نمی‌دانند اما عالمان شیعه بر ضرورت علم لدنی و اعلمیت امام برای سعادت مردم تأکید دارند[۱].
  • علومی هستند که از طریق عادی کسب دانش‌های بشری به دست نمی‌آید و ضرورت چنین ویژگی‌ای از بیانی که درباره نیاز امت به امام آوردیم، روشن می‌شود که امام باید از تمام اسرار قرآن و احکام شریعت و پاسخ شبهات آگاه باشد[۲].
  • و اعلم بودن امام از صفات معتبر در افضلیت است[۳].

گستره علم امام

  • یکی از پرسش‌های مهم، بحث علم امام به چگونگی و زمان مرگشان است[۴].
  • دو دیدگاه متفاوت از سوی عالمان شیعه مطرح شده است[۵]:
    1. علم امام بر احکام شرع تعلق گرفته تنها و لزومی ندارد به تمامی وقایع و جزئیات به تفصیل آگاه باشد[۶].
    2. ائمهعلیهم السلام از زمان و کیفیت شهادت خویش آگاه بودند و شبهه‌ای هم وجود نخوهد داشت[۷].
  • امام به موجب اخبار کثیره، مقامی از قرب دارد که هر چه را بخواهد به اذن خدا می‌تواند بداند و از آن جمله است علم به تفصیل مرگ و شهادت خود با جمیع جزئیات آن[۸].
  • پس ائمه اطهارعلیهم السلام به اذن الهی، دارای علم غیب هستند و غیب در اصطلاح به حقایقی گفته می‌شود که حواس و ابزار ادارکی بشر، راهی بدان نداشته باشند[۹].
  • پس اعلمیت امام، علاوه بر علوم شرعی، علوم غیر شرعی را هم در بر می‌گیرد مثل سحر و شعبده را[۱۰].
  • واجب نیست که امام، به کلیه امور، عالم باشد، عالم به ضمایر بودن هم از صفات واجب او نمی‌باشد و همچنین علم به سایر لغات. اما درباره ائمه معصومینعلیهم السلام اخباری رسیده که آنان چنین علومی داشتند زیرا خداوند می‌تواند چنین تفضلاتی را شامل حال آنها بگرداند و از طرفی مانع عقلی از وجود چنین علومی برای ائمهعلیهم السلام نمی‌باشد[۱۱].

دلایل علم و اعلمیت امام

  • امامت به مفهوم صحیح و با درک مسئولیت آن، از دیدگاه عقل و اسلام، بدون علم، نه امکان پذیر و نه قابل قبول است. قرآن و احادیث، احراز مسئولیت‌های اجرائی و اجتماعی و هر نوع پیشرفت را مشروط به علم می‌داند[۱۲] حکمت الهی وجود امامان عالم و اعلمی را اقتضا می‌کند که جلوگیری مردم از گمراهی و تأمین هدایت آنها را تضمین کنند. در غیر این صورت عقلاً، دور یا تسلسل و یا تقدم مفضول بر فاضل لازم می‌آید[۱۳].
  • اعلمیت امام در علوم غیر شرعی به این دلیل است که تا در صورت مواجهه با ساحران و شعبده بازان، سحر آنان را خنثی نماید و از گمراه شدن مردم، جلوگیری کند[۱۴].
  • آیۀ ﴿ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ [۱۵] و حدیث " طَلَبُ‏ الْعِلْمِ‏ فَرِيضَةٌ عَلَى‏ كُلِ‏ مُسْلِمٍ‏ ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"[۱۶] بر این مطلب دلالت دارد که علم فی حد ذاته مطلوب است[۱۷].

منابع علم امام

  1. قرآن: آیات و روایات فراوانی بر استنباط احکام و معارف الهی توسط امامانعلیهم السلام از قرآن دلالت دارند و امام به فضل الهی از محکم و متشابه، عام و خاص، مطلق و مقید، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول آیات و ... آگاه است. روایات متعددی بر این مطلب دلالت دارند که مصداق ﴿ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ [۱۸] ائمه اطهارعلیهم السلام هستند[۱۹].
  2. علم نبوی: در حدیث آمده: پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم هزار باب علم را به علیعلیه السلام آموخت که از هر بابی، هزار باب دیگر گشوده شد و همینطور حضرت علیعلیه السلام، این را به امام بعدی منتقل کرد تا یکی پس از دیگری به امام حجتعلیه السلام رسید[۲۰].
  3. کتاب با جامعه امام علیعلیه السلام که به املای پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم نگاشت[۲۱].
  4. منبع جفر: جفر به معنای مخزنی از چرم است که حاوی علم انبیاء و اوصیاء و گذشتگاه از بنی اسرائیل است. روایات فراوانی از وجود جفر و قرار گرفتن آن در اختیار ائمهعلیهم السلام خبر داده‌اند[۲۲].
  5. مصحف فاطمهعلیها السلام: که در بردارنده اخبار غیبی و وقایع نسبت به زمان آینده است و توسط جبرئیل امین، بعد از رحلت پیامبر اسلامصلى الله عليه وآله وسلم به حضرت زهراعلیها السلام عرضه و توسط امیر المؤمنینعلیه السلام نگاشته شده است[۲۳].
  6. محدَّث بودن: محدث، کسی است که فرشته با او سخن بگوید بدون اینکه فرشته دیده شود و آن شخص پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم باشد. امام صادقعلیه السلام " إِنَّهُ‏ يَسْمَعُ‏ الصَّوْتَ‏ وَ لَا يَرَى‏ الشَّخْصَ‏‏ ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"[۲۴]. یا کسی که در او دانشی به طریق الهام و مکاشفه ایجاد گردد و یا آن که در قلب او حقایقی پدید آید که از دیگران مخفی است. آیات متعددی از قرآن، سخن گفتن خداوند و فرشتگان را با غیر پیامبران تایید می‌کند[۲۵].
  7. منابع دیگری از جمله: روح القدس، اسم اعظم، رؤیای صادقه، کتاب‌های پیامبران، عالم ملکوت و عقل نیز وجود دارد[۲۶].


جستارهای وابسته

منبع‌شناسی جامع علم معصوم

منابع

پانویس

  1. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۲ - ۳۷۳.
  2. ر.ک. محمد سعیدی مهر، همکار، معارف اسلامی، ج۲، ص:۱۴۸.
  3. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷.
  4. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  5. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  6. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  7. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  8. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  9. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  10. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷ - ۱۶۸.
  11. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷ - ۱۶۸.
  12. سوره یونس، آیه:۳۵ و سوره زمر، آیه:۹.
  13. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷؛ عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۵ - ۳۷۷.
  14. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷.
  15. آیا آنان که می‌دانند با آنها که نمی‌دانند برابرند؟؛ سوره زمر، آیه:۹.
  16. کلینی، الکافی، ج۲، ص:۳۰.
  17. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷.
  18. و کسی که دانش کتاب نزد اوست؛ سوره رعد، آیه:۴۳.
  19. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۸۸؛ محمد سعیدی مهر، همکار، معارف اسلامی، ج۲، ص:۱۴۸.
  20. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۱؛ محمد سعیدی مهر، همکار، معارف اسلامی، ج۲، ص:۱۴۹.
  21. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۲.
  22. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۳ - ۳۹۵.
  23. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۳ - ۳۹۵.
  24. کلینی، الکافی، ج1، ص:۲۷۱.
  25. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۶؛ محمد سعیدی مهر، همکار، معارف اسلامی، ج۲، ص:۱۴۸.
  26. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۷.