علم امام

از دانشنامه امامت
پرش به: ناوبری، جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

شرط علم خدادای

  • دیدگاه اهل سنت درباره علم امام، مبتنی بر تبیین آنها از حقیقت امامت است، که به صورت حداقلی و در حد قاضی و مفتی و مجتهد ضرورت دارد زیرا امامت را استمرار نبوت نمی‌دانند اما عالمان شیعه بر ضرورت علم لدنی و اعلمیت امام برای سعادت مردم تأکید دارند[۱].
  • علومی هستند که از طریق عادی کسب دانش‌های بشری به دست نمی‌آید و ضرورت چنین ویژگی‌ای از بیانی که درباره نیاز امت به امام آوردیم، روشن می‌شود که امام باید از تمام اسرار قرآن و احکام شریعت و پاسخ شبهات آگاه باشد[۲].
  • و اعلم بودن امام از صفات معتبر در افضلیت است[۳].

گستره علم امام

  • یکی از پرسش‌های مهم، بحث علم امام به چگونگی و زمان مرگشان است[۴].
  • دو دیدگاه متفاوت از سوی عالمان شیعه مطرح شده است[۵]:
    1. علم امام بر احکام شرع تعلق گرفته تنها و لزومی ندارد به تمامی وقایع و جزئیات به تفصیل آگاه باشد[۶].
    2. ائمهعلیهم السلام از زمان و کیفیت شهادت خویش آگاه بودند و شبهه‌ای هم وجود نخوهد داشت[۷].
  • امام به موجب اخبار کثیره، مقامی از قرب دارد که هر چه را بخواهد به اذن خدا می‌تواند بداند و از آن جمله است علم به تفصیل مرگ و شهادت خود با جمیع جزئیات آن[۸].
  • پس ائمه اطهارعلیهم السلام به اذن الهی، دارای علم غیب هستند و غیب در اصطلاح به حقایقی گفته می‌شود که حواس و ابزار ادارکی بشر، راهی بدان نداشته باشند[۹].
  • پس اعلمیت امام، علاوه بر علوم شرعی، علوم غیر شرعی را هم در بر می‌گیرد مثل سحر و شعبده را[۱۰].
  • واجب نیست که امام، به کلیه امور، عالم باشد، عالم به ضمایر بودن هم از صفات واجب او نمی‌باشد و همچنین علم به سایر لغات. اما درباره ائمه معصومینعلیهم السلام اخباری رسیده که آنان چنین علومی داشتند زیرا خداوند می‌تواند چنین تفضلاتی را شامل حال آنها بگرداند و از طرفی مانع عقلی از وجود چنین علومی برای ائمهعلیهم السلام نمی‌باشد[۱۱].

دلایل علم و اعلمیت امام

  • امامت به مفهوم صحیح و با درک مسئولیت آن، از دیدگاه عقل و اسلام، بدون علم، نه امکان پذیر و نه قابل قبول است. قرآن و احادیث، احراز مسئولیت‌های اجرائی و اجتماعی و هر نوع پیشرفت را مشروط به علم می‌داند[۱۲] حکمت الهی وجود امامان عالم و اعلمی را اقتضا می‌کند که جلوگیری مردم از گمراهی و تأمین هدایت آنها را تضمین کنند. در غیر این صورت عقلاً، دور یا تسلسل و یا تقدم مفضول بر فاضل لازم می‌آید[۱۳].
  • اعلمیت امام در علوم غیر شرعی به این دلیل است که تا در صورت مواجهه با ساحران و شعبده بازان، سحر آنان را خنثی نماید و از گمراه شدن مردم، جلوگیری کند[۱۴].
  • آیۀ ﴿ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ [۱۵] و حدیث " طَلَبُ‏ الْعِلْمِ‏ فَرِيضَةٌ عَلَى‏ كُلِ‏ مُسْلِمٍ‏ ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"[۱۶] بر این مطلب دلالت دارد که علم فی حد ذاته مطلوب است[۱۷].

منابع علم امام

  1. قرآن: آیات و روایات فراوانی بر استنباط احکام و معارف الهی توسط امامانعلیهم السلام از قرآن دلالت دارند و امام به فضل الهی از محکم و متشابه، عام و خاص، مطلق و مقید، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول آیات و ... آگاه است. روایات متعددی بر این مطلب دلالت دارند که مصداق ﴿ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ [۱۸] ائمه اطهارعلیهم السلام هستند[۱۹].
  2. علم نبوی: در حدیث آمده: پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم هزار باب علم را به علیعلیه السلام آموخت که از هر بابی، هزار باب دیگر گشوده شد و همینطور حضرت علیعلیه السلام، این را به امام بعدی منتقل کرد تا یکی پس از دیگری به امام حجتعلیه السلام رسید[۲۰].
  3. کتاب با جامعه امام علیعلیه السلام که به املای پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم نگاشت[۲۱].
  4. منبع جفر: جفر به معنای مخزنی از چرم است که حاوی علم انبیاء و اوصیاء و گذشتگاه از بنی اسرائیل است. روایات فراوانی از وجود جفر و قرار گرفتن آن در اختیار ائمهعلیهم السلام خبر داده‌اند[۲۲].
  5. مصحف فاطمهعلیها السلام: که در بردارنده اخبار غیبی و وقایع نسبت به زمان آینده است و توسط جبرئیل امین، بعد از رحلت پیامبر اسلامصلى الله عليه وآله وسلم به حضرت زهراعلیها السلام عرضه و توسط امیر المؤمنینعلیه السلام نگاشته شده است[۲۳].
  6. محدَّث بودن: محدث، کسی است که فرشته با او سخن بگوید بدون اینکه فرشته دیده شود و آن شخص پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم باشد. امام صادقعلیه السلام " إِنَّهُ‏ يَسْمَعُ‏ الصَّوْتَ‏ وَ لَا يَرَى‏ الشَّخْصَ‏‏ ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"[۲۴]. یا کسی که در او دانشی به طریق الهام و مکاشفه ایجاد گردد و یا آن که در قلب او حقایقی پدید آید که از دیگران مخفی است. آیات متعددی از قرآن، سخن گفتن خداوند و فرشتگان را با غیر پیامبران تایید می‌کند[۲۵].
  7. منابع دیگری از جمله: روح القدس، اسم اعظم، رؤیای صادقه، کتاب‌های پیامبران، عالم ملکوت و عقل نیز وجود دارد[۲۶].


جستارهای وابسته

منبع‌شناسی جامع علم معصوم

منابع

پانویس

  1. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۲ - ۳۷۳.
  2. ر.ک. محمد سعیدی مهر، همکار، معارف اسلامی، ج۲، ص:۱۴۸.
  3. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷.
  4. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  5. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  6. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  7. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  8. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  9. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۸ - ۳۸۷.
  10. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷ - ۱۶۸.
  11. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷ - ۱۶۸.
  12. سوره یونس، آیه:۳۵ و سوره زمر، آیه:۹.
  13. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷؛ عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۷۵ - ۳۷۷.
  14. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷.
  15. آیا آنان که می‌دانند با آنها که نمی‌دانند برابرند؟؛ سوره زمر، آیه:۹.
  16. کلینی، الکافی، ج۲، ص:۳۰.
  17. جمعی از نویسندگان،امامت‌پژوهی، ص:۱۶۷.
  18. و کسی که دانش کتاب نزد اوست؛ سوره رعد، آیه:۴۳.
  19. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۸۸؛ محمد سعیدی مهر، همکار، معارف اسلامی، ج۲، ص:۱۴۸.
  20. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۱؛ محمد سعیدی مهر، همکار، معارف اسلامی، ج۲، ص:۱۴۹.
  21. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۲.
  22. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۳ - ۳۹۵.
  23. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۳ - ۳۹۵.
  24. کلینی، الکافی، ج1، ص:۲۷۱.
  25. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۶؛ محمد سعیدی مهر، همکار، معارف اسلامی، ج۲، ص:۱۴۸.
  26. ر.ک. عبدالحسین خسروپناه، کلام نوین اسلامی، ج۲، ص: ۳۹۷.