علم حصولی معصوم

از امامت‌پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

  • ممکن است مراد از علم حصولی معصوم یکی از موارد زیر باشد:
  1. علم حصولی در اصطلاح فلسفه و منطق و معرفت شناسی: به دانشی گفته می‌شود که از طریق صورت‌های ذهنی حاصل می‌شود. این علم، اکتسابی است و از راه ابزارهای حسی؛ مانند: چشم و گوش و دیگر حواس ادراکی به‌ دست می‌‏آید. در مقابل، در علم حضوری که ابزار آن قلب یا روح انسان است، خود معلوم نزد عالِم (روح) حاضر می‌شود»[۱]. این اصطلاح هماهنگ با اصطلاحات منطق و فلسفه و شناخت شناسی است.
  2. علم حصولی در اصطلاح برخی دانشمندان کلام و امام شناسی: به معنای "علم ارادی" است. کسانی که اینگونه تعبیراتی آورده اند هنگام سخن از «علم حضوری» مراد آنان در اغلب، «علم فعلی» است: "مراد از علم حضوری او (امام) آشکار شدن معلومات نزد او به طور بالفعل است، در مقابل علم شأنى، بالقوه و به هنگام اراده که از آن این گونه تعبیر می‌شود: "اگر بخواهد که بداند، می‌داند"[۲].[۳]
  • آنچه مورد بحث در این مدخل است، علم حصولی از دیدگاه فلسفه و منطق است.

چیستی علم حصولی

  • علم حصولی به دانشی می‌گویند که از طریق صورت‌های ذهنی حاصل می‌شود.[۴] این علم، اکتسابی بوده و از راه ابزارهای حسی، مانند چشم و گوش و دیگر حواس ادراکی به‌ دست می‌‏آید. در مقابل، در علم حضوری که ابزار آن قلب یا روح انسان است، خود معلوم نزد عالِم حاضر می‌شود[۵].[۶] این اصطلاح، در آیات و روایات وجود ندارد لذا تطبیق آن بر علوم امامان علیهم السلام، نوعی استنباط است.[۷]

حصولی یا حضوری بودن علم معصوم

  • حال آیا علوم معصومین علیهم السلام حضوری است یا حصولی؟ باید گفت، امام هم مانند همۀ انسان‌های دیگر علومی دارد که از طریق به کارگیری حواس ظاهری به دست می‌آید،[۸] منتها راه های کسب علوم امامان علیهم السلام را می‌توان در چند طریق بیان کرد که برخی از حضوری و برخی حصولی هستند:
  1. نزول بی واسطۀ وحی بر قلب: مانند مواردی که حقایق، بدون واسطۀ حضرت جبرئیل بر قلب پیامبر صلى الله عليه وآله وسلم نازل می‌شد.[۹] الهام و القای روح القدس را نیز می‌توان از این قسم دانست.[۱۰]
  2. دریافت علوم از فرشتگان: مانند نزول جبرئیل بر پیامبر صلى الله عليه وآله وسلم و آوردن آیات قرآن.[۱۱]
  3. نزول وحی در خواب: مانند ابلاغ ماموریت ذبح حضرت اسماعیل به حضرت ابراهیم علیه السلام.[۱۲]
  4. بهره‌گیری از حواس و ... .[۱۳]
  • راه اول جزء علوم حضوری محسوب می‌شود زیرا این علوم بدون هر واسطه‌ای، از جانب خدا بر قلب پیامبر نازل می‌شود؛ ارتباط با فرشتگان نیز دو گونه است: گاهی ارتباط با حقیقت ملکوتی آنان است که در این صورت، علوم دریافتی حضوری خواهد بود[۱۴] و گاهی ارتباط با فرشته، همراه با تجسد مادی اوست، در این صورت، دانش حاصل از این ارتباط، حصولی خواهد بود؛ مانند ظهور مادی فرشتگانی که مأمور هلاکت قوم لوط بودند.[۱۵] در سایر طرق که به صورت شنیدن و دیدن هست اگر دیدن و شنیدن، حسی و مادی باشد، دانش به دست آمده از آن، حصولی خواهد بود، اما اگر حقیقت این نوع دیدارها و گفت و گو‌ها، شهودی و غیرحسی باشد، دانش به دست آمده از آنها حضوری خواهد بود. اطمینان به اینکه آیا کسب علم از راه حسی بوده است یا شهودی، نیاز به قراین دارد. لذا علوم باواسطه، ممکن است به شکل حصولی یا حضوری باشند.[۱۶]

نتیجه گیری

  • بنابراین علوم به دست آمده برای برگزیدگان خداوند، با توجه به روش های مختلف آن، در حضوری یا حصولی بودن متفاوت بوده، برخی حصولی و برخی حضوری اند.[۱۷]

منابع

پرسش‌های وابسته

جستارهای وابسته

منبع‌شناسی جامع علم معصوم

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید ... بسیاری از پانویس‌ها برخوردار از لینک انتقال به اطلاعات جدید هستند:  

  1. هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۱۴۶.
  2. سید عبدالحسین لاری، المعارف السلمانیة، ص۲۰.
  3. هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۱۴۶.
  4. ر.ک. هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۱۴۶؛ صدیقی، کاظم، سیمای عرشیان در کلام ابن الرضا، ص ۱۵۸
  5. مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش فلسفه، ج ۱، ص ۱۵۳ و ۱۷۱ و ج ۲، ص ۳۳۰
  6. ر.ک. هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۱۴۶؛ مهدی‌فر، حسن، علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن، ص ۲۰؛ موسوی، سید امین، گستره علم غیب از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ص ۲۰؛ میرترابی حسینی، زهرةالسادات، علم لدنی در قرآن و حدیث، ص ۲۶
  7. ر.ک. هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۱۴۶
  8. ر.ک. باقری، سید محمد فائز، بررسی علم اولیای الهی، ص ۵ و ۶
  9. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۱۸، ص ۲۶۰
  10. ر.ک. هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۱۴۶
  11. سورۀ بقره، آیۀ ۹۷
  12. سورۀ صافات، آیۀ ۱۰۲
  13. ر.ک. هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۱۴۶
  14. سورۀ بقره، آیۀ ۹۷
  15. سورۀ هود، آیات ۶۹ و ۸۱
  16. ر.ک. هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۱۴۶
  17. ر.ک. هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص ۱۴۶؛ شیخ‌زاده، قاسم علی، رابطه علم غیب امام حسین و حادثه عاشورا، ص ۹