علم حضوری معصوم

از امامت‌پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

  • از علم حضوری با نام های دیگری هم مانند: علم فعلی، علم دائمی و علم احاطی نیز یاد شده است.[۱]
  • باید توجه داشت که برای علم حضوری دو اصطلاح وجود دارد: ۱ـ علم حضوری در برابر علم حصولی که در علم فلسفه و منطق بحث می‌شود. ۲ـ علم حضوری در برابر علم شأنی که در علم کلام بحث می‌شود و مدنظر بحث است.

چیستی علم حضوری

مراد از حضوری و یا فعلی بودن علم امام، آن است که علم، نزد ایشان حاضر (بالفعل) باشد، یعنی علم به اشیاء یا به تعبیر صحیح‌تر اشیاء و حقایق در پیش امام حاضر هستند و امام به همۀ اشیا به حسب مقام نورانیت خود آگاه است.[۲] مراد از علم در این مقام، آگاهی از موضوعات خارجی جزئی محض است، نه آگاهی از موضوعات احکام کلی.[۳]. به عبارتی دیگر مراد از علم حضوری انبیا و امامانعلیهم السلام علم باطنی فطری لدنی موهوبی از جانب خداوند عالم است، با وحی مع‌الواسطه یا بلاواسطه یا الهام و یا هر اسبابی که اختصاص به انبیا و اوصیا آنها دارد.[۴] از این علم به علم احاطی یا دائمی نیز تعبیر شده است.[۵] در این صورت تفاوت علم امام با علم خداوند در این است که علم آنها غیرذاتی و علم خداوند ذاتی است.[۶]

  • در مقابلِ علم حضوری و یا فعلی، علم شأنی قرار دارد؛ شأنی دانستن علم امام بدین معنا است که امام به برخی موضوعات علم ندارد؛ اما توان دریافت آنها را به شیوه های خاص خود دارد.[۷] یعنی آنان هر وقت بخواهند و اراده کنند می‌دانند و خداوند آنان را آگاه می‌کند و اگر نخواهند نمی‌دانند؟[۸]
  • بسیاری از اندیشمندان و محققین، از علم غیب فعلی و مطلق پیامبران و امامان علیهم السلام جانبداری می‌کنند و بر این باورند که بندگان برگزیدۀ الهی همواره از همۀ امور مربوط به حال و گذشته و آینده آگاهند و چیزی از رویدادهای جهان بر آنان پوشیده نمی‌ماند.[۹]

دو دیدگاه دربارۀ علم امام

  • برخی از بزرگان[۱۰] بر پایۀ اصولی از قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام، اعتقاد دارند اصل و فرع دین از راه وحی و شهود و علم حضوری به صورت قرآن و حدیث قدسی با واسطه یا بی ‏واسطۀ فرشتگان به پیامبر و امام می‌‏رسد. البته امامان علیهم السلام از پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم این معارف را از راه شهودی، با واسطۀ فرشته یا بدون واسطه آن می‌‏یابند و به مردم ابلاغ می‌‏کنند.[۱۱] امام به حقایق جهان هستی و حقایق امور و اسرار ملکوتى و آنچه مورد تصور و تعقل و حس درآید،[۱۲] در هرگونه شرایطی که وجود داشته باشند، به اذن خداوند واقف است، اعم از اینکه تحت حس قرار دارند و یا بیرون از دایرۀ حس می‌‏باشند، مانند موجودات آسمانی و حوادث گذشته و وقایع آینده.[۱۳]

در مقابل برخی دیگر از بزرگان علم امام را حصولی(شأنی) می‌دانند به دلیل آنکه می‌گویند: "علوم پیامبرصلى الله عليه وآله وسلم به تعلیم خداست که به او آموخته و علوم امامان علیهم السلام به تعلیم پیغمبر است به ایشان و این بیان با حضوری بودن علم ایشان منافات دارد بلکه از صریح اخبار چنین مستفاد می‌شود که علم ایشان حصولی(شأنی) است. علاوه بر اینکه اخبارِ صحیفه‌های مختومه‌ای که برای هر یک از ایشان رسیده از جمله شواهد حصولی(شأنی) بودن علم ایشان است، همچنین اخبار صریحۀ صحیحه و معتبره دلالت دارند بر اینکه اگر بخواهند بدانند".[۱۴]

دلایل علم حضوری امام

چندین دلیل برای اینکه علم امامعلیه السلام حضوری است بیان شده است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

  1. امام به حسب مقام نورانیتی که دارد کامل‏ترین انسان زمان خود و مظهر تام اسماء و صفات خدایی است و بالفعل به همه چیز عالم و به هر واقعۀ شخصی آشناست و به حسب وجود عنصریِ خود به هر طرف توجه کند، حقایق برای وی روشن می‏‌شود.[۱۵]
  2. نافعتر بودن علم حضوری برای امت: جانشین پیامبر باید کسی باشد که صفات ایشان را داشته باشد. امام باید علم سرشار و جوشیدۀ از علم الهی داشته باشد تا بتواند مردم را از انحراف نگه دارد. متصف بودن به علم حضوری برای امام لازم است تا اگر کسی سؤالی داشت بتواند به آن پاسخ دهد.[۱۶]
  3. کاملتر بودن علم حضوری در رسالت و امامت: این کامل تر بودن زمانی است که معصوم متصف به علم حضوری باشد نه مشروط زیرا علم مشروط به اراده گرچه کمال و فضیلت است امّا بالاترین کمال و فضیلت نیست.[۱۷]
  4. سزاوارتر بودن انتخاب افضل برای امام: انسان ها دنبال انتخاب برترین فضلیت ها هستند و شکی نیست که علم حضوری برتر از علم ارادی است و چون انتخاب علم حضوری با خود رسول یا امام است، چرا آن را انتخاب نکند و کاملتر را برنگزیند.[۱۸] و دلایل دیگر.[۱۹]
  5. دورتر بودن علم حضوری از نافرمانی مردم: اگر مردم بدانند که امام، نهان و آشکار آنان و گناهانی که مرتکب می‌شوند و طاعاتی که انجام می‌دهند را می‌داند و چون می‌داند به آنان گزارش می‌دهد و هنگام انجام گناه آنان را منع و نهی می‌کند و گاهِ طاعات تشویق‌شان می‌نماید، این موجب می‌گردد مردم از مصیبت دورتر و به طاعات نزدیک‌تر شوند.[۲۰]
  6. اصل در علم فعلی بودن است و آیات و روایاتی که علم را برای اهل بیت علیهم السلام اثبات می‌کنند مطلق هستند و قید ارادی بودن را ندارند، همچنین روایاتی داریم که حضوری و فعلی بودن علم ایشان را اثبات می‌کند مانند: امام صادقعلیه السلام فرمودند:[۲۱] «دنیا برای امام تمثل پیدا می‌کند مثل نصف یک گردو (گردوی شکافته) که چیزی از آن، از او پنهان نیست.» یعنی امام به کل دنیا احاطه دارد.[۲۲] و دلایل دیگر.[۲۳] البته برخی از این دلایل مورد مناقشه قرار گرفته که در جای خود به آن اشاره شده است.[۲۴]

خلاصۀ سخن آنکه، حتی اگر از امامانعلیهم السلام بیانات و شواهدی بر حضوری بودن علمشان به دست ما نرسیده بود، دلالت عقل بر آن کافی و واضح بود.[۲۵]

منابع

پرسش‌های وابسته

جستارهای وابسته

منبع‌شناسی جامع علم معصوم

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید ... بسیاری از پانویس‌ها برخوردار از لینک انتقال به اطلاعات جدید هستند:  

  1. ر.ک. واعظی، حسین، گستره و چگونگی علم امام از منظر كتاب سنت و عقل، ص ۱۹۰ ـ ۱۹۱
  2. ر.ک. زرین‌جویی، عین الله، مسئله علم امام در آثار دانشمندان معاصر شیعی، ص ۶۲ ـ ۶۵
  3. ر.ک. مظفر، محمد حسین، پژوهشی در باب علم امام، ص ۴۷ ـ ۵۷
  4. ر.ک. موسوی، سید امین، گستره علم غیب از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ص ۲۴۸
  5. ر.ک. واعظی، حسین، گستره و چگونگی علم امام از منظر كتاب سنت و عقل، ص ۱۹۰۰ ـ ۱۹۱
  6. ر.ک. کرباسی‌زاده، علی، رضایی، محمد جعفر، علم امام در اندیشه علمای معاصر حوزه اصفهان، فصلنامه نقد و نظر، ش ۶۹، ص ۱۳۲ و ۱۳۳
  7. ر.ک. هاشمی، سید علی، ویژگی‌های علوم ائمه از دیدگاه علمی امامیه، صفحه؟؟؟
  8. ر.ک. مهدی‌فر، حسن، علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن، ص ۲۱۸
  9. ر.ک. موسوی، سید امین، گستره علم غیب از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ص ۲۴۸
  10. ر.ک. هاشمی، سید علی، ویژگی‌های علوم ائمه از دیدگاه علمی امامیه، صفحه؟؟؟
  11. ر.ک. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج ۱۸، ص ۳۴۷
  12. ر.ک. حسینی همدانی نجفی، سید محمد، درخشان پرتوی از اصول کافی، ج ۴، ص ۳۹
  13. ر.ک. طباطبایی، سید محمد حسین، بررسی‌های اسلامی، ج ۱، ص ۱۹۵؛ سبحانی، سید محمد جعفر، منابع علم امامان شیعه، ص ۱۴۷ ـ ۱۵۰
  14. ر.ک. میرجهانی طباطبائی، سید محمد حسن، ولایت کلیه، ص ۱۷۷
  15. ر.ک. طباطبایی، سید محمد حسین، بررسی‌های اسلامی، ج ۱، ص ۱۹۵؛ سبحانی، سید محمد جعفر، منابع علم امامان شیعه، ص ۱۴۷ ـ ۱۵۰
  16. ر.ک. مظفر، محمد حسین، پژوهشی در باب علم امام، ص ۴۷ ـ ۵۷؛ پارسانسب، گل‌افشان، پژوهشی در مقام علمی و مقام تحدیث حضرت فاطمه زهرا، ص ۴۴ ـ ۴۶
  17. ر.ک. مظفر، محمد حسین، پژوهشی در باب علم امام، ص ۴۷ ـ ۵۷
  18. ر.ک. مظفر، محمد حسین، پژوهشی در باب علم امام، ص ۴۷ ـ ۵۷
  19. ر.ک. مظفر، محمد حسین، پژوهشی در باب علم امام، ص ۴۷ ـ ۵۷؛ واعظی، حسین، گستره و چگونگی علم امام از منظر كتاب سنت و عقل، ص ۱۹۰۰ ـ ۱۹۱؛ پارسانسب، گل‌افشان، پژوهشی در مقام علمی و مقام تحدیث حضرت فاطمه زهرا، ص ۴۴ ـ ۴۶
  20. ر.ک. مظفر، محمد حسین، پژوهشی در باب علم امام، ص ۴۷ ـ ۵۷
  21. مفید، محمد بن محمد، اختصاص، ص ۲۱۷
  22. ر.ک. مهدی‌فر، حسن، علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن، ص ۲۱۸
  23. ر.ک. مظفر، محمد حسین، پژوهشی در باب علم امام، ص ۴۷ ـ ۵۷
  24. ر.ک. مهدی‌فر، حسن، علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن، ص ۲۱۸
  25. ر.ک. مظفر، محمد حسین، پژوهشی در باب علم امام، ص ۱۰۸ـ ۱۱۳