علم دفعی معصوم

از امامت‌پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث علم معصوم است. "علم دفعی معصوم" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

چیستی علم دفعی

  • علم دفعی آن است که علم به یکباره به امامان علیهم السلام تعلیم داده شود. حال آیا علومی که اهل بیت علیهم السلام دارند به صورت دفعی به آنها تعلیم داده شده است و یا تدریجی است؟

علم دفعی معصوم آری یا خیر؟

  • دربارۀ علم دفعی معصوم دو دیدگاه کلی وجود دارد:

قائلین به علم دفعی معصوم

  • برخی قائلند[۱] علوم امامان علیهم السلام به صورت دفعی است اگر چه معلوم آن تدریجی است یعنی علم به معلومِ تدریجی دارند نه اینکه خود علم هم تدریجی باشد. به عبارتی دیگر تعلیم آنها به صورت دفعی بوده است هر چند علم به معلومات به صورت تدریجی بوده است. تعلّم و یادگیری پیامبر دفعی بوده است چرا که در آیات قرآن آمده است: ﴿وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْء؛[۲] "لِّكُلِّ شَيْء" یعنی همه چیز و این با تدریج سازگار نیست.[۳] سپس در طول بیست و سه سال، قرآن با توجه به تحقق تدریجی حوادث و رخدادها و بر اساس نزول تدریجی، بر وقایع و رخدادها تطبیق داده می شد، چنین حالتی نیز در علم و معلوم امام وجود دارد. یعنی علوم ایشان دفعی است هر چند که علم آنان به معلوم تدریجی است.[۴] از روایاتی که دربارۀ تعلیم رسول خدا صلى الله عليه وآله وسلم به امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده است می‌توان دریافت تعلیم ایشان تدریجی نبوده، بلکه آن حضرت به شکل دفعی و یکباره همۀ علوم را به امیرالمؤمنین علیه السلام به وراثت، آموزش داده است. از جملۀ این روایات، حدیث الف باب است:[۵] «يَفْتَحُ كُلُّ حَدِيثٍ أَلْفَ بَاب»[۶]

قائلین به علم دفعی و تدریجی معصوم

  • برخی دیگر قائلند[۷] چنین نیست که همۀ علوم امامانعلیهم السلام را دفعی بدانیم،[۸] زیرا علم‌آموزی به شیوه‌هایی مانند وحی، الهام، شهود و عرضۀ اعمال، به ‌طور طبیعی تدریجی بودن این علوم را می‌رساند.[۹] همچنین روایات ازدیاد علم در شب‌های جمعه و یا شب قدر و یا ازدیاد علم ایشان به صورت دائمی در دنیا در آخرت بیانگر تدریجی بودن علم ایشان است.[۱۰] اصولاً باید توجه داشت مقتضای قابلیت عالَم مادی ظهور تدریجی علم است نه دفعی.[۱۱] البته این بدان معنا نیست که هیچ دانشی از آنان به ‌طور دفعی نازل نشده است طبیعی است که بخشی از دانش‌های آنان با قلمرو‌ محدود یا گسترده‌، در زمان‌های خاصی به آنان عطا شده است.[۱۲]
  • از ظاهر آیات قرآن نیز می‌توان دریافت، نزول وحی بر پیامبران تدریجی بوده است و این‌گونه نبوده که آنان یک‌باره همۀ معارف وحیانی را دریافت کنند و ارتباط وحیانی آنان با خداوند قطع شود. در نزول تدریجی وحی بر پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله وسلم مطابق گزارش‌های تاریخی و شواهد قرآنی، تردیدی نیست. البته آیاتی هم وجود دارد که قرآن در شب قدر نازل شده است:[۱۳] «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ»[۱۴]

علم معصوم دفعی و تدریجی

  • در جمع میان این دو نظر باید گفت، علومی که به امامان علیهم السلام داده شده است، برخی از آن به صورت دفعی است و برخی به صورت تدریجی و یا در مورد نزول قرآن گفته شده است، قرآن دارای دو نوع نزول است، تدریجی و دفعی. در شب قدر به صورت دفعی بر قلب پیامبر نازل شده است و در طول بیست و سه سال در مناسبت‌های مختلف نزول تدریجی داشته است.[۱۵] حال در علم دفعی و یا نزول دفعی علم به صورت اجمالی است و در علم تدریجی و نزول تدریجی علم، تفصیلی است.[۱۶]

پرسش‌های وابسته

جستارهای وابسته

مدخل‌های زیرشاخه

  1. علم دفغی امام؛
  2. علم دفعی پیامبر؛
  3. علم دفعی پیامبر خاتم؛
  4. علم دفعی ولی؛
  5. علم دفعی وصی؛
  6. علم دفعی اهل بیت (ع)؛
  7. علم دفعی فاطمه زهرا (ع).

منبع‌شناسی جامع علم دفعی معصوم

منابع

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید ... بسیاری از پانویس‌ها برخوردار از لینک انتقال به اطلاعات جدید هستند:  

  1. مانند علامۀ طباطبایی و ...
  2. سورۀ نحل، آیۀ ۸۹
  3. ر.ک. طباطبایی، سید محمد حسین، در محضر علامه طباطبایی، ص ۲۰۱
  4. ر.ک. طباطبایی، سید محمد حسین، علم امام و عصمت انبیاء و اوصیاء، ص ۳۳۱
  5. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات ، ص ۳۱۳ تا ۳۱۵ و مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار ، ج ۲۲ ، ص ۴۶۱
  6. ر.ک. طباطبایی، سید محمد حسین، علم امام و عصمت انبیاء و اوصیاء، ص ۳۳۱
  7. مانند محمد جواد فاضل لنکرانی و ...
  8. ر.ک. فاضل لنکرانی، محمد جواد، سخنرانی با موضوع: تحلیل عاشورا بدون علم غیب تحلیل جامعی نیست، وبگاه خبرگزاری بین المللی قرآن؛ هاشمی، سید علی، قلمرو علوم برگزیدگان خداوند در قرآن، صفحه؟؟؟
  9. ر.ک. هاشمی، سید علی، قلمرو علوم برگزیدگان خداوند در قرآن، صفحه؟؟؟؛ کرباسی‌زاده، علی، رضایی، محمد جعفر، علم امام در اندیشه علمای معاصر حوزه اصفهان، فصلنامه نقد و نظر، ش ۶۹، ص ۱۴۱
  10. ر.ک. فاضل لنکرانی، محمد جواد، سخنرانی با موضوع: تحلیل عاشورا بدون علم غیب تحلیل جامعی نیست، وبگاه خبرگزاری بین المللی قرآن؛ هاشمی، سید علی، قلمرو علوم برگزیدگان خداوند در قرآن، صفحه؟؟؟
  11. ر.ک. جزایری، سید محمود، کارکردهای علم غیب امامان معصوم در شئون ایشان، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت
  12. ر.ک. هاشمی، سید علی، قلمرو علوم برگزیدگان خداوند در قرآن، صفحه؟؟؟
  13. سورۀ قدر، آیۀ 1
  14. ر.ک. هاشمی، سید علی، قلمرو علوم برگزیدگان خداوند در قرآن، صفحه؟؟؟
  15. ر.ک. هاشمی، سید علی، قلمرو علوم برگزیدگان خداوند در قرآن، صفحه؟؟؟
  16. ر.ک. هاشمی، سید علی، قلمرو علوم برگزیدگان خداوند در قرآن، صفحه؟؟؟؛ شاکر، محمد تقی، منابع علم امام در قرآن و روایات، ص ۳۰