امامت‌پدیا - مشارکت‌های کاربر [fa]

آیه وزارت

2026-04-19T06:30:36Z

فرقانی: /* احادیث مرتبط با آیه */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[روایت]] اول ===
{{متن حدیث|قَالَ النَّبِي{{صل}}: يَا عَلَى{{ع}}، احفظ وَصِيَّتِي وَارْعَ ذِمَامِي وَ أَوْفِ بِعَهْدِي وَ أَنْجِزُ عِدَاتِي وَ اقْضِ دَيْنِي وَ أَحْى سُنتِي وَ ادْعُ إِلَى مِلَّتِي لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اصْطَفَانِي وَاخْتَارَنِي فَذَكَرْتُ دَعْوَةَ أَخِي مُوسَى{{ع}} فَقُلْتُ: اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي كَمَا جَعَلْتَ هَارُونَ مِنْ مُوسى. فَارْحَيَ اللهُ عَزَوَجَلٌ إِلَىَّ أَنَّ عَلیّا وَزِيرُكَ وَ نَاصِرُكَ وَ الْخَلِيفَةُ مِنْ بَعْدِک ثُمَّ يَا على أَنْتَ مِنْ أَئِمَّة الْهُدَى وَ أَوْلَادِكَ مِنْكَ.}}<ref>تفسیر نورالثقلین، ذیل آیه ۲۹ طه.</ref>.

=== روایت دوم ===
{{متن حدیث|عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ عَنْ أَبِي جَعْفر{{ع}} قَالَ: إِنَّ مُوسَى لَمَّا حَمَلَتْ بِهِ أَمُّه ... قَلْتُ كَانَ هَارُونُ أَخَا مُوسَى{{ع}} لِأَبِیهِ وَ أَمَّهِ. قَالَ: نَعَمْ أَمَا تَسْمَعُ اللَّهِ تَعَالَى يَقُولُ: يَابْنَ أَمِّ لَا تُأْخُذ بلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي فَقُلْتُ: فَأَيُّهُمَا كَانَ أَكْبَرَ سِنَا قَالَ: هَارُونُ قُلْتُ: فَكَانَ الْوَحْیُ يَنْزِلُ عَلَيْهِمَا جَمِعياً. قَالَ: الْوَحْيُ يَنْزِلُ عَلَى مُوسَى{{ع}} وَ مُوسَی يُوحِيهِ إِلَى هَارُونَ. فَقُلْتُ لَهُ أَخْبِرَنِي عَنِ الْأَحْكَامِ و الْقَضَاءِ وَ الْأَمْرِ وَ النَّهُي أكَانَ ذَلِكَ إِلَيْهِمَا قَالَ: كَانَ مُوسَى{{ع}} الَّذِي يُنَاجى رَبَّهُ وَيَكْتب [هارُونُ] الْعِلْمِ وَ يَقْضِى بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهَارُونُ يَخْلُفُهُ إِذَا غَابَ مِنْ قَوْمِهِ لِلْمُناجَاةِ}}<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۲۳، ص۱۳۵.</ref>.

=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
هر چند واژه [[وزارت]]، یکی از واژه‌های همسو و نزدیک به واژه [[خلافت]] و [[امامت]] است و کسی که به [[مقام وزارت]] دیگری [[منصوب]] می‌شود در [[حقیقت]] شانی از شئون [[خلافت]] یا [[جانشینی]] و [[امامت]] پس از او بوده و به عبارت دیگری [[رهبری]] [[امت]] را به عهده دارد، اما از عبارت {{متن قرآن|وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}} نیز می‌توان امامت و [[خلافت هارون]] نسبت به [[موسی]]{{ع}} را به [[اثبات]] رساند.؛ چراکه موسی{{ع}} در این [[دعا]] از [[خدای متعال]] درخواست می‌کند که برادرش [[هارون]] را در امر رهبری امت و [[هدایت]] آنها با وی [[شریک]] گرداند. اثبات این [[مقام]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} با [[عنایت]] به دعای [[رسول خدا]]{{صل}} که در [[روایات]] ناظر به [[آیه وزارت]] آمده، بسیار روشن‌تر خواهد بود چه اینکه درخواست شراکت در [[امر رسول خدا]]{{صل}} با عنایت به آنکه پس از آن [[حضرت پیامبر]] دیگری نخواهد بود و ایشان [[خاتم الانبیا]] هستند، در شراکت در رهبری امت که مهمترین [[وظیفه]] آن حضرت است، خلاصه می‌گردد و احتمال دیگری در آن داده نمی‌شود از این رو می‌توان گفت: که آن حضرت، خلافت و [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را از خدای متعال درخواست نموده و خدای متعال نیز همانگونه که به موسی{{ع}} پاسخ مثبت داد به آن حضرت نیز همان پاسخ را داده است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===
از تامل در [[نص]] [[آیه]] و [[روایات]] ذیل ان به روشنی می‌توان دریافت که [[حضرت موسی]]{{ع}} [[مقام وزارت]] و شراکت در امر [[رهبری]] [[امت]] برای [[هارون]] را از [[خدای متعال]] درخواست نمود.[[ شاهد]] بر این سخن، [[افعال]] [[امر]] "اِجعل" و "اَشرِکه" است که در این خصوص تصریح دارند. این نشان می‌دهد که این دو [[مقام]] همچون [[مقام نبوت]]، از [[اختیارات]] خاص خدای متعال بوده و حتی [[انتخاب]] [[وزیر]] یا [[خلیفه]] و [[امام]] به خود [[نبی]] نیز واگذار نشده است. از این رو باید گفت [[وزارت]] برای نبی و [[خلافت]] یا [[امامت]] پس از او امر [[انتصابی]] و به [[جعل الهی]] است. همینگونه است مسأله وزارت و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نسبت به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چنانچه از روایات آن قابل [[اثبات]] است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-19T06:23:58Z

فرقانی: /* روایت اول */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[روایت]] اول ===
{{متن حدیث|قَالَ النَّبِي{{صل}}: يَا عَلَى{{ع}}، احفظ وَصِيَّتِي وَارْعَ ذِمَامِي وَ أَوْفِ بِعَهْدِي وَ أَنْجِزُ عِدَاتِي وَ اقْضِ دَيْنِي وَ أَحْى سُنتِي وَ ادْعُ إِلَى مِلَّتِي لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اصْطَفَانِي وَاخْتَارَنِي فَذَكَرْتُ دَعْوَةَ أَخِي مُوسَى{{ع}} فَقُلْتُ: اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي كَمَا جَعَلْتَ هَارُونَ مِنْ مُوسى. فَارْحَيَ اللهُ عَزَوَجَلٌ إِلَىَّ أَنَّ عَلیّا وَزِيرُكَ وَ نَاصِرُكَ وَ الْخَلِيفَةُ مِنْ بَعْدِک ثُمَّ يَا على أَنْتَ مِنْ أَئِمَّة الْهُدَى وَ أَوْلَادِكَ مِنْكَ.}} <ref>تفسیر نورالثقلین، ذیل آیه ۲۹ طه.</ref>.

=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
هر چند واژه [[وزارت]]، یکی از واژه‌های همسو و نزدیک به واژه [[خلافت]] و [[امامت]] است و کسی که به [[مقام وزارت]] دیگری [[منصوب]] می‌شود در [[حقیقت]] شانی از شئون [[خلافت]] یا [[جانشینی]] و [[امامت]] پس از او بوده و به عبارت دیگری [[رهبری]] [[امت]] را به عهده دارد، اما از عبارت {{متن قرآن|وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}} نیز می‌توان امامت و [[خلافت هارون]] نسبت به [[موسی]]{{ع}} را به [[اثبات]] رساند.؛ چراکه موسی{{ع}} در این [[دعا]] از [[خدای متعال]] درخواست می‌کند که برادرش [[هارون]] را در امر رهبری امت و [[هدایت]] آنها با وی [[شریک]] گرداند. اثبات این [[مقام]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} با [[عنایت]] به دعای [[رسول خدا]]{{صل}} که در [[روایات]] ناظر به [[آیه وزارت]] آمده، بسیار روشن‌تر خواهد بود چه اینکه درخواست شراکت در [[امر رسول خدا]]{{صل}} با عنایت به آنکه پس از آن [[حضرت پیامبر]] دیگری نخواهد بود و ایشان [[خاتم الانبیا]] هستند، در شراکت در رهبری امت که مهمترین [[وظیفه]] آن حضرت است، خلاصه می‌گردد و احتمال دیگری در آن داده نمی‌شود از این رو می‌توان گفت: که آن حضرت، خلافت و [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را از خدای متعال درخواست نموده و خدای متعال نیز همانگونه که به موسی{{ع}} پاسخ مثبت داد به آن حضرت نیز همان پاسخ را داده است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===
از تامل در [[نص]] [[آیه]] و [[روایات]] ذیل ان به روشنی می‌توان دریافت که [[حضرت موسی]]{{ع}} [[مقام وزارت]] و شراکت در امر [[رهبری]] [[امت]] برای [[هارون]] را از [[خدای متعال]] درخواست نمود.[[ شاهد]] بر این سخن، [[افعال]] [[امر]] "اِجعل" و "اَشرِکه" است که در این خصوص تصریح دارند. این نشان می‌دهد که این دو [[مقام]] همچون [[مقام نبوت]]، از [[اختیارات]] خاص خدای متعال بوده و حتی [[انتخاب]] [[وزیر]] یا [[خلیفه]] و [[امام]] به خود [[نبی]] نیز واگذار نشده است. از این رو باید گفت [[وزارت]] برای نبی و [[خلافت]] یا [[امامت]] پس از او امر [[انتصابی]] و به [[جعل الهی]] است. همینگونه است مسأله وزارت و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نسبت به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چنانچه از روایات آن قابل [[اثبات]] است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-19T06:23:32Z

فرقانی: /* احادیث مرتبط با آیه */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[روایت]] اول ===
{{متن حدیث|قَالَ النَّبِي{{صل}}: يَا عَلَى{{ع}}، احفظ وَصِيَّتِي وَارْعَ ذِمَامِي وَ أَوْفِ بِعَهْدِي وَ أَنْجِزُ عِدَاتِي وَ اقْضِ دَيْنِي وَ أَحْى سُنتِي وَ ادْعُ إِلَى مِلَّتِي لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اصْطَفَانِي وَاخْتَارَنِي فَذَكَرْتُ دَعْوَةَ أَخِي مُوسَى{{ع} فَقُلْتُ: اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي كَمَا جَعَلْتَ هَارُونَ مِنْ مُوسى. فَارْحَيَ اللهُ عَزَوَجَلٌ إِلَىَّ أَنَّ عَلیّا وَزِيرُكَ وَ نَاصِرُكَ وَ الْخَلِيفَةُ مِنْ بَعْدِک ثُمَّ يَا على أَنْتَ مِنْ أَئِمَّة الْهُدَى وَ أَوْلَادِكَ مِنْكَ.}} <ref>تفسیر نورالثقلین، ذیل آیه ۲۹ طه.</ref>.

=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
هر چند واژه [[وزارت]]، یکی از واژه‌های همسو و نزدیک به واژه [[خلافت]] و [[امامت]] است و کسی که به [[مقام وزارت]] دیگری [[منصوب]] می‌شود در [[حقیقت]] شانی از شئون [[خلافت]] یا [[جانشینی]] و [[امامت]] پس از او بوده و به عبارت دیگری [[رهبری]] [[امت]] را به عهده دارد، اما از عبارت {{متن قرآن|وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}} نیز می‌توان امامت و [[خلافت هارون]] نسبت به [[موسی]]{{ع}} را به [[اثبات]] رساند.؛ چراکه موسی{{ع}} در این [[دعا]] از [[خدای متعال]] درخواست می‌کند که برادرش [[هارون]] را در امر رهبری امت و [[هدایت]] آنها با وی [[شریک]] گرداند. اثبات این [[مقام]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} با [[عنایت]] به دعای [[رسول خدا]]{{صل}} که در [[روایات]] ناظر به [[آیه وزارت]] آمده، بسیار روشن‌تر خواهد بود چه اینکه درخواست شراکت در [[امر رسول خدا]]{{صل}} با عنایت به آنکه پس از آن [[حضرت پیامبر]] دیگری نخواهد بود و ایشان [[خاتم الانبیا]] هستند، در شراکت در رهبری امت که مهمترین [[وظیفه]] آن حضرت است، خلاصه می‌گردد و احتمال دیگری در آن داده نمی‌شود از این رو می‌توان گفت: که آن حضرت، خلافت و [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را از خدای متعال درخواست نموده و خدای متعال نیز همانگونه که به موسی{{ع}} پاسخ مثبت داد به آن حضرت نیز همان پاسخ را داده است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===
از تامل در [[نص]] [[آیه]] و [[روایات]] ذیل ان به روشنی می‌توان دریافت که [[حضرت موسی]]{{ع}} [[مقام وزارت]] و شراکت در امر [[رهبری]] [[امت]] برای [[هارون]] را از [[خدای متعال]] درخواست نمود.[[ شاهد]] بر این سخن، [[افعال]] [[امر]] "اِجعل" و "اَشرِکه" است که در این خصوص تصریح دارند. این نشان می‌دهد که این دو [[مقام]] همچون [[مقام نبوت]]، از [[اختیارات]] خاص خدای متعال بوده و حتی [[انتخاب]] [[وزیر]] یا [[خلیفه]] و [[امام]] به خود [[نبی]] نیز واگذار نشده است. از این رو باید گفت [[وزارت]] برای نبی و [[خلافت]] یا [[امامت]] پس از او امر [[انتصابی]] و به [[جعل الهی]] است. همینگونه است مسأله وزارت و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نسبت به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چنانچه از روایات آن قابل [[اثبات]] است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به

2026-04-18T18:49:56Z

فرقانی: /* احادیث مرتبط با آیه */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[۲۹]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ از دیدگاه اهل سنت]] - [[آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ در حدیث]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ
| معنی آیه = «و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند»
| شماره آیه = ۳۳
| نام سوره = زمر
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر امامت و ولایت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر انتصابی بودن مقام امامت | }}
| نتایج آیه =
}}
== مقدمه ==
یکی از آیاتی که بر [[افضلیت]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} و در نتیجه بر [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] آن حضرت دلالت دارد، آیۀ سی و سوم از [[سوره زمر]] است. [[خداوند]] در این [[آیه]]، از [[رسول]] خویش{{صل}} و [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} یاد می‌کند و می‌فرماید: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند پرهیزگارند» سوره زمر، آیه ۳۳.</ref>.

بر اساس [[روایات اهل بیت]]{{عم}}، مراد خداوند از {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} [[حضرت رسول اکرم]]{{صل}} است که [[پیام]] [[ولایت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را از سوی خداوند برای [[مردم]] آورد و مراد از {{متن قرآن| وَصَدَّقَ بِهِ}}، [[تصدیق]] و [[پذیرش ولایت]] حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} است.

در میان [[احادیث]] [[تفسیری]] [[اهل سنت]] نیز [[حدیثی]] است که {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}}‌ را به [[رسول خدا]]{{صل}} و{{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} را به [[حضرت امیر المؤمنین]]{{ع}} [[تفسیر]] کرده است. این تفسیر برای آیه، در [[منابع روایی]] و تفسیری معتبر [[عامه]] از حضرت امیرالمؤمنین{{ع}}، عبداللّه بن عباس و [[ابوهریره]] [[روایت]] شده است. در طبقه [[تابعان]] نیز [[مجاهد]] این تفسیر را برای آیه ذکر کرده است. جمعی از [[حافظان]] بزرگ، مشهور و مورد [[اعتماد]] [[اهل]] [[سنّت]] این تفسیر را از مجاهد روایت کرده‌اند که از میان آنها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[ابن عساکر دمشقی]]؛ [[ابن طلحه شافعی]]؛ ابوحیان آندلسی؛ [[قرطبی]]؛ شوکانی و برخی دیگر.

[[أبوالأسود]]، مجاهد و گروهی دیگر گفته‌اند: {{عربی|الذی صدّق به}} همان [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} است<ref>ابوحیان آندلسی در تفسیر البحر المحیط می‌نویسد: {{عربی|قال أبوالأسود، و مجاهد، و جماعة: «الذی صدّق به» هو علیّ بن أبی‌طالب}}، تفسیر البحرالمحیط، ج۷، ص۴۱۲.</ref>.

بنابر این روشن است که این تفسیر از آیه در میان [[مفسران]] نامدار [[سنی]] در طبقات مختلف ـ اعم از [[صحابه]] تابعان و طبقات بعدی ـ مشهور و معروف بوده است. بر همین اساس علمای [[بزرگوار]] [[شیعه]]، در [[اثبات امامت]] و خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به این آیۀ و [[حدیث]] [[تفسیری]] آن استناد و [[استدلال]] کرده‌اند که در اینجا به ذکر استدلال علّامه حلّی و [[سید شرف الدین]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۱۲-۲۱۱.</ref>.

== [[احادیث]] مرتبط با [[آیه]] ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث اهل سنت]] ===
=== احادیث معارض ===

== دلالت آیه ==
=== دلالت بر [[امامت]] و [[ولایت امیرالمؤمنین]] ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[احادیث]] ذیل آن، بر [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، [[استدلال]] می‌کنند. به عنوان نمونه: علّامه حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]]، این آیۀ شریفه را به عنوان [[برهان]] بیست و دوم از [[ادلۀ قرآنی]] امامت امیرالمؤمنین{{ع}} مطرح ساخته و می‌فرماید: از طریق [[ابونعیم]] از [[مجاهد]] دربارۀ این سخن [[خدای تعالی]] {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاء}} [آمده است که گفت]: [مراد [[خداوند]]] محمّد{{صل}} است و {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} [مراد] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است. از طریق [[فقیه شافعی]] [[ابن مغازلی]]، از مجاهد نیز دربارۀ قول خدای تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِه}} [آمده است که] گفت: محمّد{{صل}} [[صدق]] را آورده و علی{{ع}} او را [[تصدیق]] کرده است و این فضیلتی است که تنها به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اختصاص دارد، در نتیجه او [[امام]] خواهد بود<ref>{{عربی|البرهان الثانی والعشرون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}} من طریق أبی نعیم عن مجاهد فی قوله تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}}ِ‌: محمّد {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}}‌ قال: علیّ بن أبیطالب. و من طریق الفقیه الشافعی عن مجاهد فی قوله تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}}، قال: جاء به محمّد{{صل}}، {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} علیّ{{ع}}. و هذه فضیلة اختصّ بها{{ع}}، فیکون هو الإمام}}، [[منهاج الکرامة]]، ص۱۳۳-۱۳۴.</ref>

سید [[شرف]] الدین نیز با استناد به این آیۀ شریفه در [[المراجعات]] می‌نویسد: «و به تحقیق صدق را تصدیق کردند، پس خدایی که اسمش [[مبارک]] است برای ایشان [[شهادت]] داد و فرمود: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند پرهیزگارند» سوره زمر، آیه ۳۳.</ref>‌؛ {{عربی|وقد صدّقوا بالصدق. فشهد لهم الحقّ تبارک اسمه فقال: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}}}.

ایشان در حاشیۀ این سخن می‌فرماید: بنابر [[نص]] [[امام باقر]]، [[امام صادق]]، [[امام کاظم]]، [[امام رضا]]{{عم}}، [[ابن عباس]]، [[ابن حنفیه]]، عبداللّه بن حسن،[[ شهید]] [[زید]] بن [[علی بن حسین]] و [[علی بن جعفر]] صادق، {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} [[رسول خدا]]{{صل}} {{متن قرآن|وَ صَدَّقَ بِهِ}} [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} است و امیرالمؤمنین{{ع}} نیز به این آیه برای [[حقانیت]] خویش [[احتجاج]] می‌کرده‌اند. [[ابن مغازلی]] در [[کتاب مناقب]] خود از [[مجاهد]] آورده است که گفت: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} ‌ محمّد و {{متن قرآن|وَ صَدَّقَ بِهِ}} علی{{ع}} است. [[حافظ]] ابن‌مردویه، [[ابونعیم]] و دیگران این [[روایت]] را آورده‌اند.<ref>{{عربی|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ رسول اللّه، والذی صَدَّقَ بِهِ‌ أمیرالمؤمنین، بنصّ الباقر، والصادق، والکاظم، والرضا، وابن عبّاس، وابن الحنفیة، وعبداللّه بن الحسن، والشهید زید بن علیّ بن الحسین، وعلیّ بن جعفر الصادق، وکان أمیرالمؤمنین یحتجّ بها لنفسه. وأخرج ابن المغازلی فی مناقبه عن مجاهد، قال: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} محمّد، والذی {{متن قرآن|وَ صَدَّقَ بِهِ}} علیّ‌، وأخرجه الحافظان ابن مردویه وأبونعیم، وغیرهما}}، المراجعات، ص۹۸.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۱۴-۲۱۳.</ref>

=== دلالت بر [[انتصابی بودن مقام امامت]] ===

== مناقشات [[عامه]] ==
[[ابن تیمیه]] از جمله کسانی است که به دلالت این [[آیه]] اشکال کرده و با طرح مناقشاتی حول [[احادیث]] صادر شده در [[تفسیر]] آن، تلاش کرده تا [[نزول]] این آیه در شان [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[انکار]] نماید. وی نخستین وجه از مناقشات خود را به [[استدلال]] علّامه حلّی مطرح ساخته و در [[صحت]] نقل ایشان تردید کرده و ادّعا می‌کند که بر فرض صحیح بودن این [[حدیث]]، صرفاً قول [[مجاهد]] است و قول او به [[تنهایی]] [[حجت]] نبوده و [[پذیرفتن]] آن [[واجب]] نیست. سپس می‌نویسد: «... این تفسیر از [[پیامبر]]{{صل}} نقل شده است که اگر بر فرض بپذیریم که نقل از وی صحیح است، قول مجاهد به تنهایی حجت و پذیرش آن بر همه [[مسلمانان]] واجب نیست. پس چگونه خواهد بود [استناد به این قول] اگر از او ثابت نشده باشد؟!<ref>{{عربی|والجواب من وجوه: أحدها: أنّ هذا لیس منقولاً عن النبیّ{{صل}}، وقول مجاهد وحده لیس بحجّة یجب اتباعها علی کلّ مسلم، لو کان هذا النقل صحیحاً عنه، فکیف إذا لم یکن ثابتاً عنه‌؟!}}؛ منهاج السنة، ج۷، ص۱۳۲.</ref>

هر چند علّامه در کتاب [[منهاج الکرامة]] این تفسیر را از مجاهد نقل کرده است، اما این تفسیر منحصر به مجاهد نیست.

[[سید شرف الدین]] نیز این تفسیر را علاوه بر پنج [[امام]] از [[امامان اهل بیت]]{{عم}}، به افراد دیگری همچون [[ابن عباس]]، محمّد بن حنفیه، عبداللّه بن حسن، [[زید بن علی]] و دیگران نیز نسبت داده است. با این حال، دنباله روی ابن تیمیه چنان در [[تبعیت]] از پیشوای [[متعصب]] خود دچار [[تقلید کورکورانه]] شده است که بدون توجه به [[کلام]] [[شرف]] الدین، همان اشکالی را که ابن تیمیه به علّامه حلّی وارد ساخته عیناً [[تکرار]] کرده است. وی می‌گوید: به سند [[أبونعیم]] از مجاهد وارد شده {{متن قرآن|صَدَّقَ بِهِ}}‌ یعنی علی. قول مجاهد به تنهایی ـ چنانچه نسبت این قول به او ثابت شود ـ حجت نیست، پس چگونه گفته وی را بپذیریم، در حالی که خلاف این قول از وی ثابت است<ref>{{عربی|من طریق أبی نعیم عن مجاهد {{متن قرآن|صَدَّقَ بِهِ}}، قال: علیّ‌. و قول [[مجاهد]] وحده لو ثبت عنه لیس بحجّة، کیف أو الثاقب عنه خلاف هذا}}.</ref>.

[[مشاهده]] می‌شود که [[تقلید کورکورانه]] از [[ابن تیمیه]] باعث شده که وی نسبت این [[تفسیر]] به سایران را در [[کلام]] مرحوم [[سید]] ندیده و یا نادیده گرفته باشد. مرحوم [[شرف]] الدین گروهی از قائلان به این [[تفسیر]] را نام برده و برخی دیگر هم در کتاب وی ذکر نشده‌اند. به عنوان نمونه [[حاکم حسکانی]] در [[شواهد التنزیل]]، به اسناد خود از ابوالطفیل، از [[حضرت امیرالمؤمنین]] [[روایت]] می‌کند که فرمود: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} [[رسول]] خداست {{متن قرآن|صَدَّقَ بِهِ}}‌ من هستم و تمامی [[مردم]] غیر از من و ایشان [[تکذیب]] کننده و کافرند<ref>{{عربی|وَ اَلَّذِی جاءَ بِالصِّدْقِ‌ رسول الله وَ صَدَّقَ بِهِ‌ أنا، والنّاس کلّهم مکذّبون کافرون غیری وغیره}}، شواهد التنزیل ج۲، ص۱۸۱، ح۸۱۵.</ref>.

همچنین در تفسیر حبری، همین تفسیر از [[ابن عباس]] نقل شده است. حبری در تفسیر خود می‌نویسد: [[حسن بن حسین]] از حبان، از [[کلبی]]، از [[ابوصالح]]، از ابن عباس برای ما روایت کرد که دربارۀ آیۀ {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}} گفت: او [[رسول خدا]]{{صل}} است که [[صدق]] را آورده است و علی{{ع}} او را [[تصدیق]] کرده است<ref>{{عربی|حدّثنا حسن بن حسین، حدثنا حبّان، عن الکلبی، عن أبی صالح، عن ابن عباس: فی قوله {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} هو [[رسول اللّه]]{{صل}} جاء بالصّدق، وعلیّ صدّق به}}. [[تفسیر الحبری]]، ج۱، ص۱۸۸. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۸۱، ح۸۱۴.</ref>.

و بالاخره به عنوان نمونه‌ای دیگر، می‌توان به روایت [[ابوهریره]] در تفسیر این [[آیه]] اشاره کرد که [[سیوطی]] آن را از [[ابن مردویه]] نقل کرده است. وی در الدرّالمنثور به نقل از ابن‌مردویه، از ابوهریره می‌نویسد: [مراد از] {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} گفت: رسول خدا{{صل}} [و مراد از کسی که] {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}}‌ گفت: [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است<ref>{{عربی|{{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} ‌ قال: رسول اللّه{{صل}}، {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} قال: علیّ بن أبی طالب}}. الدرّالمنثور، ج۵، ص۳۲۸. همچنین ر.ک: [[مناقب]] علیّ بن أبی‌طالب وما نزل من القرآن فی علیّ، ص۳۱۴، ح۵۱۸ و ۳۱۵، ح۵۱۹ و ۵۲۰، به نقل از [[مجاهد]] و [[امام باقر]]؛ [[فتح القدیر]]، ج۴، ص۴۶۳ به نقل از [[مجاهد]]؛ [[تاریخ مدینة دمشق]]، ج۴۲، ص۳۶۰؛ [[معانی القرآن]] (نحاس)، ج۶، ص۱۷۵؛ [[تفسیر]] السمعانی، ج۴، ص۴۷۰ و منابع دیگر.</ref>.

بنابراین تفسیر تنها از سوی [[مجاهد]] [[روایت]] نشده است، بلکه [[مفسران]] و [[قرآن پژوهان]] نامدار و مقبول نزد سنیان آن را از دیگران نیز روایت کرده‌اند. این نکته نیز در خور توجه است که روایت منقول از [[ابن عباس]] در تفسیر حبری از نظر [[سند معتبر]] و صحیح است<ref>سند این [[حدیث]] در [[حدیثی]] دیگر و در ذیل مباحث [[آیات غدیر]] ([[آیۀ تبلیغ]]) بررسی و اعتبار و صحت‌سند ثابت شده است؛ ر.ک: [[جواهر الکلام]] فی المعرفة الإمامة والإمام، ج۴، ص۲۱۸-۲۲۱.</ref> از این رو [[اهل تسنن]] باید به آن ملتزم شده، آن را بپذیرند<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۱۷-۲۱۴.</ref>.

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به

2026-04-18T18:49:27Z

فرقانی: /* مناقشات عامه */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[۲۹]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ از دیدگاه اهل سنت]] - [[آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ در حدیث]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ
| معنی آیه = «و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند»
| شماره آیه = ۳۳
| نام سوره = زمر
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر امامت و ولایت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر انتصابی بودن مقام امامت | }}
| نتایج آیه =
}}
== مقدمه ==
یکی از آیاتی که بر [[افضلیت]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} و در نتیجه بر [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] آن حضرت دلالت دارد، آیۀ سی و سوم از [[سوره زمر]] است. [[خداوند]] در این [[آیه]]، از [[رسول]] خویش{{صل}} و [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} یاد می‌کند و می‌فرماید: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند پرهیزگارند» سوره زمر، آیه ۳۳.</ref>.

بر اساس [[روایات اهل بیت]]{{عم}}، مراد خداوند از {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} [[حضرت رسول اکرم]]{{صل}} است که [[پیام]] [[ولایت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را از سوی خداوند برای [[مردم]] آورد و مراد از {{متن قرآن| وَصَدَّقَ بِهِ}}، [[تصدیق]] و [[پذیرش ولایت]] حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} است.

در میان [[احادیث]] [[تفسیری]] [[اهل سنت]] نیز [[حدیثی]] است که {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}}‌ را به [[رسول خدا]]{{صل}} و{{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} را به [[حضرت امیر المؤمنین]]{{ع}} [[تفسیر]] کرده است. این تفسیر برای آیه، در [[منابع روایی]] و تفسیری معتبر [[عامه]] از حضرت امیرالمؤمنین{{ع}}، عبداللّه بن عباس و [[ابوهریره]] [[روایت]] شده است. در طبقه [[تابعان]] نیز [[مجاهد]] این تفسیر را برای آیه ذکر کرده است. جمعی از [[حافظان]] بزرگ، مشهور و مورد [[اعتماد]] [[اهل]] [[سنّت]] این تفسیر را از مجاهد روایت کرده‌اند که از میان آنها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[ابن عساکر دمشقی]]؛ [[ابن طلحه شافعی]]؛ ابوحیان آندلسی؛ [[قرطبی]]؛ شوکانی و برخی دیگر.

[[أبوالأسود]]، مجاهد و گروهی دیگر گفته‌اند: {{عربی|الذی صدّق به}} همان [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} است<ref>ابوحیان آندلسی در تفسیر البحر المحیط می‌نویسد: {{عربی|قال أبوالأسود، و مجاهد، و جماعة: «الذی صدّق به» هو علیّ بن أبی‌طالب}}، تفسیر البحرالمحیط، ج۷، ص۴۱۲.</ref>.

بنابر این روشن است که این تفسیر از آیه در میان [[مفسران]] نامدار [[سنی]] در طبقات مختلف ـ اعم از [[صحابه]] تابعان و طبقات بعدی ـ مشهور و معروف بوده است. بر همین اساس علمای [[بزرگوار]] [[شیعه]]، در [[اثبات امامت]] و خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به این آیۀ و [[حدیث]] [[تفسیری]] آن استناد و [[استدلال]] کرده‌اند که در اینجا به ذکر استدلال علّامه حلّی و [[سید شرف الدین]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۱۲-۲۱۱.</ref>.

== [[احادیث]] مرتبط با [[آیه]] ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث اهل سنت]] ===

== دلالت آیه ==
=== دلالت بر [[امامت]] و [[ولایت امیرالمؤمنین]] ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[احادیث]] ذیل آن، بر [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، [[استدلال]] می‌کنند. به عنوان نمونه: علّامه حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]]، این آیۀ شریفه را به عنوان [[برهان]] بیست و دوم از [[ادلۀ قرآنی]] امامت امیرالمؤمنین{{ع}} مطرح ساخته و می‌فرماید: از طریق [[ابونعیم]] از [[مجاهد]] دربارۀ این سخن [[خدای تعالی]] {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاء}} [آمده است که گفت]: [مراد [[خداوند]]] محمّد{{صل}} است و {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} [مراد] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است. از طریق [[فقیه شافعی]] [[ابن مغازلی]]، از مجاهد نیز دربارۀ قول خدای تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِه}} [آمده است که] گفت: محمّد{{صل}} [[صدق]] را آورده و علی{{ع}} او را [[تصدیق]] کرده است و این فضیلتی است که تنها به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اختصاص دارد، در نتیجه او [[امام]] خواهد بود<ref>{{عربی|البرهان الثانی والعشرون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}} من طریق أبی نعیم عن مجاهد فی قوله تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}}ِ‌: محمّد {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}}‌ قال: علیّ بن أبیطالب. و من طریق الفقیه الشافعی عن مجاهد فی قوله تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}}، قال: جاء به محمّد{{صل}}، {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} علیّ{{ع}}. و هذه فضیلة اختصّ بها{{ع}}، فیکون هو الإمام}}، [[منهاج الکرامة]]، ص۱۳۳-۱۳۴.</ref>

سید [[شرف]] الدین نیز با استناد به این آیۀ شریفه در [[المراجعات]] می‌نویسد: «و به تحقیق صدق را تصدیق کردند، پس خدایی که اسمش [[مبارک]] است برای ایشان [[شهادت]] داد و فرمود: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند پرهیزگارند» سوره زمر، آیه ۳۳.</ref>‌؛ {{عربی|وقد صدّقوا بالصدق. فشهد لهم الحقّ تبارک اسمه فقال: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}}}.

ایشان در حاشیۀ این سخن می‌فرماید: بنابر [[نص]] [[امام باقر]]، [[امام صادق]]، [[امام کاظم]]، [[امام رضا]]{{عم}}، [[ابن عباس]]، [[ابن حنفیه]]، عبداللّه بن حسن،[[ شهید]] [[زید]] بن [[علی بن حسین]] و [[علی بن جعفر]] صادق، {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} [[رسول خدا]]{{صل}} {{متن قرآن|وَ صَدَّقَ بِهِ}} [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} است و امیرالمؤمنین{{ع}} نیز به این آیه برای [[حقانیت]] خویش [[احتجاج]] می‌کرده‌اند. [[ابن مغازلی]] در [[کتاب مناقب]] خود از [[مجاهد]] آورده است که گفت: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} ‌ محمّد و {{متن قرآن|وَ صَدَّقَ بِهِ}} علی{{ع}} است. [[حافظ]] ابن‌مردویه، [[ابونعیم]] و دیگران این [[روایت]] را آورده‌اند.<ref>{{عربی|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ رسول اللّه، والذی صَدَّقَ بِهِ‌ أمیرالمؤمنین، بنصّ الباقر، والصادق، والکاظم، والرضا، وابن عبّاس، وابن الحنفیة، وعبداللّه بن الحسن، والشهید زید بن علیّ بن الحسین، وعلیّ بن جعفر الصادق، وکان أمیرالمؤمنین یحتجّ بها لنفسه. وأخرج ابن المغازلی فی مناقبه عن مجاهد، قال: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} محمّد، والذی {{متن قرآن|وَ صَدَّقَ بِهِ}} علیّ‌، وأخرجه الحافظان ابن مردویه وأبونعیم، وغیرهما}}، المراجعات، ص۹۸.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۱۴-۲۱۳.</ref>

=== دلالت بر [[انتصابی بودن مقام امامت]] ===

== مناقشات [[عامه]] ==
[[ابن تیمیه]] از جمله کسانی است که به دلالت این [[آیه]] اشکال کرده و با طرح مناقشاتی حول [[احادیث]] صادر شده در [[تفسیر]] آن، تلاش کرده تا [[نزول]] این آیه در شان [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[انکار]] نماید. وی نخستین وجه از مناقشات خود را به [[استدلال]] علّامه حلّی مطرح ساخته و در [[صحت]] نقل ایشان تردید کرده و ادّعا می‌کند که بر فرض صحیح بودن این [[حدیث]]، صرفاً قول [[مجاهد]] است و قول او به [[تنهایی]] [[حجت]] نبوده و [[پذیرفتن]] آن [[واجب]] نیست. سپس می‌نویسد: «... این تفسیر از [[پیامبر]]{{صل}} نقل شده است که اگر بر فرض بپذیریم که نقل از وی صحیح است، قول مجاهد به تنهایی حجت و پذیرش آن بر همه [[مسلمانان]] واجب نیست. پس چگونه خواهد بود [استناد به این قول] اگر از او ثابت نشده باشد؟!<ref>{{عربی|والجواب من وجوه: أحدها: أنّ هذا لیس منقولاً عن النبیّ{{صل}}، وقول مجاهد وحده لیس بحجّة یجب اتباعها علی کلّ مسلم، لو کان هذا النقل صحیحاً عنه، فکیف إذا لم یکن ثابتاً عنه‌؟!}}؛ منهاج السنة، ج۷، ص۱۳۲.</ref>

هر چند علّامه در کتاب [[منهاج الکرامة]] این تفسیر را از مجاهد نقل کرده است، اما این تفسیر منحصر به مجاهد نیست.

[[سید شرف الدین]] نیز این تفسیر را علاوه بر پنج [[امام]] از [[امامان اهل بیت]]{{عم}}، به افراد دیگری همچون [[ابن عباس]]، محمّد بن حنفیه، عبداللّه بن حسن، [[زید بن علی]] و دیگران نیز نسبت داده است. با این حال، دنباله روی ابن تیمیه چنان در [[تبعیت]] از پیشوای [[متعصب]] خود دچار [[تقلید کورکورانه]] شده است که بدون توجه به [[کلام]] [[شرف]] الدین، همان اشکالی را که ابن تیمیه به علّامه حلّی وارد ساخته عیناً [[تکرار]] کرده است. وی می‌گوید: به سند [[أبونعیم]] از مجاهد وارد شده {{متن قرآن|صَدَّقَ بِهِ}}‌ یعنی علی. قول مجاهد به تنهایی ـ چنانچه نسبت این قول به او ثابت شود ـ حجت نیست، پس چگونه گفته وی را بپذیریم، در حالی که خلاف این قول از وی ثابت است<ref>{{عربی|من طریق أبی نعیم عن مجاهد {{متن قرآن|صَدَّقَ بِهِ}}، قال: علیّ‌. و قول [[مجاهد]] وحده لو ثبت عنه لیس بحجّة، کیف أو الثاقب عنه خلاف هذا}}.</ref>.

[[مشاهده]] می‌شود که [[تقلید کورکورانه]] از [[ابن تیمیه]] باعث شده که وی نسبت این [[تفسیر]] به سایران را در [[کلام]] مرحوم [[سید]] ندیده و یا نادیده گرفته باشد. مرحوم [[شرف]] الدین گروهی از قائلان به این [[تفسیر]] را نام برده و برخی دیگر هم در کتاب وی ذکر نشده‌اند. به عنوان نمونه [[حاکم حسکانی]] در [[شواهد التنزیل]]، به اسناد خود از ابوالطفیل، از [[حضرت امیرالمؤمنین]] [[روایت]] می‌کند که فرمود: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} [[رسول]] خداست {{متن قرآن|صَدَّقَ بِهِ}}‌ من هستم و تمامی [[مردم]] غیر از من و ایشان [[تکذیب]] کننده و کافرند<ref>{{عربی|وَ اَلَّذِی جاءَ بِالصِّدْقِ‌ رسول الله وَ صَدَّقَ بِهِ‌ أنا، والنّاس کلّهم مکذّبون کافرون غیری وغیره}}، شواهد التنزیل ج۲، ص۱۸۱، ح۸۱۵.</ref>.

همچنین در تفسیر حبری، همین تفسیر از [[ابن عباس]] نقل شده است. حبری در تفسیر خود می‌نویسد: [[حسن بن حسین]] از حبان، از [[کلبی]]، از [[ابوصالح]]، از ابن عباس برای ما روایت کرد که دربارۀ آیۀ {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}} گفت: او [[رسول خدا]]{{صل}} است که [[صدق]] را آورده است و علی{{ع}} او را [[تصدیق]] کرده است<ref>{{عربی|حدّثنا حسن بن حسین، حدثنا حبّان، عن الکلبی، عن أبی صالح، عن ابن عباس: فی قوله {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} هو [[رسول اللّه]]{{صل}} جاء بالصّدق، وعلیّ صدّق به}}. [[تفسیر الحبری]]، ج۱، ص۱۸۸. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۸۱، ح۸۱۴.</ref>.

و بالاخره به عنوان نمونه‌ای دیگر، می‌توان به روایت [[ابوهریره]] در تفسیر این [[آیه]] اشاره کرد که [[سیوطی]] آن را از [[ابن مردویه]] نقل کرده است. وی در الدرّالمنثور به نقل از ابن‌مردویه، از ابوهریره می‌نویسد: [مراد از] {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} گفت: رسول خدا{{صل}} [و مراد از کسی که] {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}}‌ گفت: [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است<ref>{{عربی|{{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} ‌ قال: رسول اللّه{{صل}}، {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} قال: علیّ بن أبی طالب}}. الدرّالمنثور، ج۵، ص۳۲۸. همچنین ر.ک: [[مناقب]] علیّ بن أبی‌طالب وما نزل من القرآن فی علیّ، ص۳۱۴، ح۵۱۸ و ۳۱۵، ح۵۱۹ و ۵۲۰، به نقل از [[مجاهد]] و [[امام باقر]]؛ [[فتح القدیر]]، ج۴، ص۴۶۳ به نقل از [[مجاهد]]؛ [[تاریخ مدینة دمشق]]، ج۴۲، ص۳۶۰؛ [[معانی القرآن]] (نحاس)، ج۶، ص۱۷۵؛ [[تفسیر]] السمعانی، ج۴، ص۴۷۰ و منابع دیگر.</ref>.

بنابراین تفسیر تنها از سوی [[مجاهد]] [[روایت]] نشده است، بلکه [[مفسران]] و [[قرآن پژوهان]] نامدار و مقبول نزد سنیان آن را از دیگران نیز روایت کرده‌اند. این نکته نیز در خور توجه است که روایت منقول از [[ابن عباس]] در تفسیر حبری از نظر [[سند معتبر]] و صحیح است<ref>سند این [[حدیث]] در [[حدیثی]] دیگر و در ذیل مباحث [[آیات غدیر]] ([[آیۀ تبلیغ]]) بررسی و اعتبار و صحت‌سند ثابت شده است؛ ر.ک: [[جواهر الکلام]] فی المعرفة الإمامة والإمام، ج۴، ص۲۱۸-۲۲۱.</ref> از این رو [[اهل تسنن]] باید به آن ملتزم شده، آن را بپذیرند<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۱۷-۲۱۴.</ref>.

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به

2026-04-18T18:46:33Z

فرقانی:

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[۲۹]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ از دیدگاه اهل سنت]] - [[آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ در حدیث]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ
| معنی آیه = «و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند»
| شماره آیه = ۳۳
| نام سوره = زمر
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر امامت و ولایت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر انتصابی بودن مقام امامت | }}
| نتایج آیه =
}}
== مقدمه ==
یکی از آیاتی که بر [[افضلیت]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} و در نتیجه بر [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] آن حضرت دلالت دارد، آیۀ سی و سوم از [[سوره زمر]] است. [[خداوند]] در این [[آیه]]، از [[رسول]] خویش{{صل}} و [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} یاد می‌کند و می‌فرماید: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند پرهیزگارند» سوره زمر، آیه ۳۳.</ref>.

بر اساس [[روایات اهل بیت]]{{عم}}، مراد خداوند از {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} [[حضرت رسول اکرم]]{{صل}} است که [[پیام]] [[ولایت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را از سوی خداوند برای [[مردم]] آورد و مراد از {{متن قرآن| وَصَدَّقَ بِهِ}}، [[تصدیق]] و [[پذیرش ولایت]] حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} است.

در میان [[احادیث]] [[تفسیری]] [[اهل سنت]] نیز [[حدیثی]] است که {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}}‌ را به [[رسول خدا]]{{صل}} و{{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} را به [[حضرت امیر المؤمنین]]{{ع}} [[تفسیر]] کرده است. این تفسیر برای آیه، در [[منابع روایی]] و تفسیری معتبر [[عامه]] از حضرت امیرالمؤمنین{{ع}}، عبداللّه بن عباس و [[ابوهریره]] [[روایت]] شده است. در طبقه [[تابعان]] نیز [[مجاهد]] این تفسیر را برای آیه ذکر کرده است. جمعی از [[حافظان]] بزرگ، مشهور و مورد [[اعتماد]] [[اهل]] [[سنّت]] این تفسیر را از مجاهد روایت کرده‌اند که از میان آنها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[ابن عساکر دمشقی]]؛ [[ابن طلحه شافعی]]؛ ابوحیان آندلسی؛ [[قرطبی]]؛ شوکانی و برخی دیگر.

[[أبوالأسود]]، مجاهد و گروهی دیگر گفته‌اند: {{عربی|الذی صدّق به}} همان [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} است<ref>ابوحیان آندلسی در تفسیر البحر المحیط می‌نویسد: {{عربی|قال أبوالأسود، و مجاهد، و جماعة: «الذی صدّق به» هو علیّ بن أبی‌طالب}}، تفسیر البحرالمحیط، ج۷، ص۴۱۲.</ref>.

بنابر این روشن است که این تفسیر از آیه در میان [[مفسران]] نامدار [[سنی]] در طبقات مختلف ـ اعم از [[صحابه]] تابعان و طبقات بعدی ـ مشهور و معروف بوده است. بر همین اساس علمای [[بزرگوار]] [[شیعه]]، در [[اثبات امامت]] و خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به این آیۀ و [[حدیث]] [[تفسیری]] آن استناد و [[استدلال]] کرده‌اند که در اینجا به ذکر استدلال علّامه حلّی و [[سید شرف الدین]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۱۲-۲۱۱.</ref>.

== [[احادیث]] مرتبط با [[آیه]] ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث اهل سنت]] ===

== دلالت آیه ==
=== دلالت بر [[امامت]] و [[ولایت امیرالمؤمنین]] ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[احادیث]] ذیل آن، بر [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، [[استدلال]] می‌کنند. به عنوان نمونه: علّامه حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]]، این آیۀ شریفه را به عنوان [[برهان]] بیست و دوم از [[ادلۀ قرآنی]] امامت امیرالمؤمنین{{ع}} مطرح ساخته و می‌فرماید: از طریق [[ابونعیم]] از [[مجاهد]] دربارۀ این سخن [[خدای تعالی]] {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاء}} [آمده است که گفت]: [مراد [[خداوند]]] محمّد{{صل}} است و {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} [مراد] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است. از طریق [[فقیه شافعی]] [[ابن مغازلی]]، از مجاهد نیز دربارۀ قول خدای تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِه}} [آمده است که] گفت: محمّد{{صل}} [[صدق]] را آورده و علی{{ع}} او را [[تصدیق]] کرده است و این فضیلتی است که تنها به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اختصاص دارد، در نتیجه او [[امام]] خواهد بود<ref>{{عربی|البرهان الثانی والعشرون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}} من طریق أبی نعیم عن مجاهد فی قوله تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}}ِ‌: محمّد {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}}‌ قال: علیّ بن أبیطالب. و من طریق الفقیه الشافعی عن مجاهد فی قوله تعالی: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}}، قال: جاء به محمّد{{صل}}، {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} علیّ{{ع}}. و هذه فضیلة اختصّ بها{{ع}}، فیکون هو الإمام}}، [[منهاج الکرامة]]، ص۱۳۳-۱۳۴.</ref>

سید [[شرف]] الدین نیز با استناد به این آیۀ شریفه در [[المراجعات]] می‌نویسد: «و به تحقیق صدق را تصدیق کردند، پس خدایی که اسمش [[مبارک]] است برای ایشان [[شهادت]] داد و فرمود: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند پرهیزگارند» سوره زمر، آیه ۳۳.</ref>‌؛ {{عربی|وقد صدّقوا بالصدق. فشهد لهم الحقّ تبارک اسمه فقال: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}}}.

ایشان در حاشیۀ این سخن می‌فرماید: بنابر [[نص]] [[امام باقر]]، [[امام صادق]]، [[امام کاظم]]، [[امام رضا]]{{عم}}، [[ابن عباس]]، [[ابن حنفیه]]، عبداللّه بن حسن،[[ شهید]] [[زید]] بن [[علی بن حسین]] و [[علی بن جعفر]] صادق، {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} [[رسول خدا]]{{صل}} {{متن قرآن|وَ صَدَّقَ بِهِ}} [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} است و امیرالمؤمنین{{ع}} نیز به این آیه برای [[حقانیت]] خویش [[احتجاج]] می‌کرده‌اند. [[ابن مغازلی]] در [[کتاب مناقب]] خود از [[مجاهد]] آورده است که گفت: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} ‌ محمّد و {{متن قرآن|وَ صَدَّقَ بِهِ}} علی{{ع}} است. [[حافظ]] ابن‌مردویه، [[ابونعیم]] و دیگران این [[روایت]] را آورده‌اند.<ref>{{عربی|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ رسول اللّه، والذی صَدَّقَ بِهِ‌ أمیرالمؤمنین، بنصّ الباقر، والصادق، والکاظم، والرضا، وابن عبّاس، وابن الحنفیة، وعبداللّه بن الحسن، والشهید زید بن علیّ بن الحسین، وعلیّ بن جعفر الصادق، وکان أمیرالمؤمنین یحتجّ بها لنفسه. وأخرج ابن المغازلی فی مناقبه عن مجاهد، قال: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} محمّد، والذی {{متن قرآن|وَ صَدَّقَ بِهِ}} علیّ‌، وأخرجه الحافظان ابن مردویه وأبونعیم، وغیرهما}}، المراجعات، ص۹۸.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۱۴-۲۱۳.</ref>

=== دلالت بر [[انتصابی بودن مقام امامت]] ===

== مناقشات [[عامه]] ==
[[ابن تیمیه]] از جمله کسانی است که به دلالت این [[آیه]] اشکال کرده و با طرح مناقشاتی حول [[احادیث]] صادر شده در [[تفسیر]] آن، تلاش کرده تا [[نزول]] این آیه در شان [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[انکار]] نماید. وی نخستین وجه از مناقشات خود را به [[استدلال]] علّامه حلّی مطرح ساخته و در [[صحت]] نقل ایشان تردید کرده و ادّعا می‌کند که بر فرض صحیح بودن این [[حدیث]]، صرفاً قول [[مجاهد]] است و قول او به [[تنهایی]] [[حجت]] نبوده و [[پذیرفتن]] آن [[واجب]] نیست. سپس می‌نویسد: «... این تفسیر از [[پیامبر]]{{صل}} نقل شده است که اگر بر فرض بپذیریم که نقل از وی صحیح است، قول مجاهد به تنهایی حجت و پذیرش آن بر همه [[مسلمانان]] واجب نیست. پس چگونه خواهد بود [استناد به این قول] اگر از او ثابت نشده باشد؟!<ref>{{عربی|والجواب من وجوه: أحدها: أنّ هذا لیس منقولاً عن النبیّ{{صل}}، وقول مجاهد وحده لیس بحجّة یجب اتباعها علی کلّ مسلم، لو کان هذا النقل صحیحاً عنه، فکیف إذا لم یکن ثابتاً عنه‌؟!}}؛ منهاج السنة، ج۷، ص۱۳۲.</ref>

هر چند مرحوم علّامه در کتاب [[منهاج الکرامة]] این تفسیر را از مجاهد نقل کرده است، اما این تفسیر منحصر به مجاهد نیست.

[[سید شرف الدین]] نیز این تفسیر را علاوه بر پنج [[امام]] از [[امامان اهل بیت]]{{عم}}، به افراد دیگری همچون [[ابن عباس]]، محمّد بن حنفیه، عبداللّه بن حسن، [[زید بن علی]] و دیگران نیز نسبت داده است. با این حال، دنباله روی ابن تیمیه چنان در [[تبعیت]] از پیشوای [[متعصب]] خود دچار [[تقلید کورکورانه]] شده است که بدون توجه به [[کلام]] [[شرف]] الدین، همان اشکالی را که ابن تیمیه به علّامه حلّی وارد ساخته عیناً [[تکرار]] کرده است. وی می‌گوید: به سند [[أبونعیم]] از مجاهد وارد شده {{متن قرآن|صَدَّقَ بِهِ}}‌ یعنی علی. قول مجاهد به تنهایی ـ چنانچه نسبت این قول به او ثابت شود ـ حجت نیست، پس چگونه گفته وی را بپذیریم، در حالی که خلاف این قول از وی ثابت است<ref>{{عربی|من طریق أبی نعیم عن مجاهد {{متن قرآن|صَدَّقَ بِهِ}}، قال: علیّ‌. و قول [[مجاهد]] وحده لو ثبت عنه لیس بحجّة، کیف أو الثاقب عنه خلاف هذا}}.</ref>.

[[مشاهده]] می‌شود که [[تقلید کورکورانه]] از [[ابن تیمیه]] باعث شده که وی نسبت این [[تفسیر]] به سایران را در [[کلام]] مرحوم [[سید]] ندیده و یا نادیده گرفته باشد. مرحوم [[شرف]] الدین گروهی از قائلان به این [[تفسیر]] را نام برده و برخی دیگر هم در کتاب وی ذکر نشده‌اند. به عنوان نمونه [[حاکم حسکانی]] در [[شواهد التنزیل]]، به اسناد خود از ابوالطفیل، از [[حضرت امیرالمؤمنین]] [[روایت]] می‌کند که فرمود: {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}} [[رسول]] خداست {{متن قرآن|صَدَّقَ بِهِ}}‌ من هستم و تمامی [[مردم]] غیر از من و ایشان [[تکذیب]] کننده و کافرند<ref>{{عربی|وَ اَلَّذِی جاءَ بِالصِّدْقِ‌ رسول الله وَ صَدَّقَ بِهِ‌ أنا، والنّاس کلّهم مکذّبون کافرون غیری وغیره}}، شواهد التنزیل ج۲، ص۱۸۱، ح۸۱۵.</ref>.

همچنین در تفسیر حبری، همین تفسیر از [[ابن عباس]] نقل شده است. حبری در تفسیر خود می‌نویسد: [[حسن بن حسین]] از حبان، از [[کلبی]]، از [[ابوصالح]]، از ابن عباس برای ما روایت کرد که دربارۀ آیۀ {{متن قرآن|وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}} گفت: او [[رسول خدا]]{{صل}} است که [[صدق]] را آورده است و علی{{ع}} او را [[تصدیق]] کرده است<ref>{{عربی|حدّثنا حسن بن حسین، حدثنا حبّان، عن الکلبی، عن أبی صالح، عن ابن عباس: فی قوله {{متن قرآن|وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ}} هو [[رسول اللّه]]{{صل}} جاء بالصّدق، وعلیّ صدّق به}}. [[تفسیر الحبری]]، ج۱، ص۱۸۸. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۸۱، ح۸۱۴.</ref>.

و بالاخره به عنوان نمونه‌ای دیگر، می‌توان به روایت [[ابوهریره]] در تفسیر این [[آیه]] اشاره کرد که [[سیوطی]] آن را از [[ابن مردویه]] نقل کرده است. وی در الدرّالمنثور به نقل از ابن‌مردویه، از ابوهریره می‌نویسد: [مراد از] {{متن قرآن|وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ}} گفت: رسول خدا{{صل}} [و مراد از کسی که] {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِه}}‌ گفت: [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است<ref>{{عربی|{{متن قرآن|وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ}} ‌ قال: رسول اللّه{{صل}}، {{متن قرآن|وَصَدَّقَ بِهِ}} قال: علیّ بن أبی طالب}}. الدرّالمنثور، ج۵، ص۳۲۸. همچنین ر.ک: [[مناقب]] علیّ بن أبی‌طالب وما نزل من القرآن فی علیّ، ص۳۱۴، ح۵۱۸ و ۳۱۵، ح۵۱۹ و ۵۲۰، به نقل از [[مجاهد]] و [[امام باقر]]؛ [[فتح القدیر]]، ج۴، ص۴۶۳ به نقل از [[مجاهد]]؛ [[تاریخ مدینة دمشق]]، ج۴۲، ص۳۶۰؛ [[معانی القرآن]] (نحاس)، ج۶، ص۱۷۵؛ [[تفسیر]] السمعانی، ج۴، ص۴۷۰ و منابع دیگر.</ref>.

بنابراین تفسیر تنها از سوی [[مجاهد]] [[روایت]] نشده است، بلکه [[مفسران]] و [[قرآن پژوهان]] نامدار و مقبول نزد سنیان آن را از دیگران نیز روایت کرده‌اند. این نکته نیز در خور توجه است که روایت منقول از [[ابن عباس]] در تفسیر حبری از نظر [[سند معتبر]] و صحیح است<ref>سند این [[حدیث]] در [[حدیثی]] دیگر و در ذیل مباحث [[آیات غدیر]] ([[آیۀ تبلیغ]]) بررسی و اعتبار و صحت‌سند ثابت شده است؛ ر.ک: [[جواهر الکلام]] فی المعرفة الإمامة والإمام، ج۴، ص۲۱۸-۲۲۱.</ref> از این رو [[اهل تسنن]] باید به آن ملتزم شده، آن را بپذیرند<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۱۷-۲۱۴.</ref>.

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به

2026-04-18T18:29:17Z

فرقانی: /* دلالت بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین */

آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به

2026-04-18T18:27:37Z

فرقانی:

آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به

2026-04-18T18:10:10Z

فرقانی:

آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به

2026-04-18T18:09:29Z

فرقانی:

آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به

2026-04-18T18:06:58Z

فرقانی: صفحه‌ای تازه حاوی «{{در دست ویرایش ۲|ماه=فروردین|روز=۲۹|سال=۱۴۰۵|کاربر=فرقانی}} {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ از دیدگاه اهل سنت - آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْ...» ایجاد کرد

کاربر:فرقانی

2026-04-18T17:56:35Z

فرقانی: /* آیات امامت */

== صفحه در حال بروزرسانی است ==
{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}

== رده:عدم وجود پاسخ بیشتر ==
# [[آیا آیه ۱۴ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]
# [[آیا آیه ۱۵۵ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]

== [[کاربر:لیاقتی/مرگ در حدیث|مرگ در حدیث]] ==

== مدخل های کار شده ==
=== متفرقه (24 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[ولایت فقیه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تناقض]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ دین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ دین در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان نقض غرض]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهوالنبی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهو]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صلوات بر نبی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه تطهیر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مودت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث سفینه نوح]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اولی الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اهل ذکر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مباهله]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان پیشوایی امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== مدخل‌های عصمت (156 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در لغت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در ادیان و مکاتب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امکان عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از گناه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از گناه در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شروط امامت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ترک اولی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث فاطمة بضعة منی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت فرشتگان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت مریم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در فلسفه اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در عرفان اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام حسن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره نبوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره علوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف دعا و زیارات]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شبهات عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[کارکردهای عصمت معصومان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره حسینی ]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره سجادی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام باقر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام کاظم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام صادق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف مهدویت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی در قرآن]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت تفضلی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت استحقاقی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شبهات عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل نقلی عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اولو الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[معصوم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تبلیغ وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت عملی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت علمی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در لغت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در نهج البلاغه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در فقه سیاسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره سجادی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره حسینی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت فرشتگان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تلقی وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در ابلاغ وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت نوح]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت نوح در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت داوود]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت داوود در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت زکریا]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت زکریا در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت سلیمان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت سلیمان در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یونس]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یونس در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ایوب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ایوب در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یعقوب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یعقوب در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت عیسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت عیسی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یوسف]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یوسف در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ابراهیم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ابراهیم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت موسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت موسی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از کفر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیش از تصدی منصب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پس از تصدی منصب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث علی مع الحق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[انکار عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ابعاد عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== امامت ===
==== آیات امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[فهرست آیات امامت]]
## آیات اثبات امامت امام علی {{ع}}
### آیات غدیر
#### [[آیه تبلیغ]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اکمال دین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سأل سائل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه ولایت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه مباهله]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در فقه اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در معارف و سیره حسینی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه علم الکتاب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه مسئولون]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مسئولون در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مسئولون در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[ آیه مسئولون از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه نجوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه واسأل من ارسلنا]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه اشتری]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اشتری در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اشتری از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه والنجم اذا هوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه والنجم اذا هوی از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه والنجم اذا هوی در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه فی بیوت اذن الله]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه السابقون]]
### [[آیه فتلقی آدم]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه سقایة الحاج]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه وزارت]]
#### [[آیه وزارت در حدیث]]
#### [[آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت]]
### [[آیه هو الذی ایدک بنصره و بالمومنین]]
### [[آیه اذن واعیة]]
### [[آیه والذین آمنوا بالله و رسله اولئک هم الصدیقون و الشهداء]]
### [[آیه الذین ینفقون اموالهم]]
### [[آیه خیر البریة]]
### [[آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به]]
## آیات اثبات امامت سایر امامان {{عم}}
### [[آیه اولی الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه صادقین]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه ابتلا]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه تطهیر]]
#### [[آیه تطهیر در تفسیر و علوم قرآنی]]
#### [[آیه تطهیر در حدیث]]
#### [[آیه تطهیر در کلام اسلامی]]
#### [[آیه تطهیر در معارف و سیره حسینی]]
#### [[آیه تطهیر در معارف و سیره رضوی]]
#### [[آیه تطهیر از دیدگاه اهل سنت]]
### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
{{پایان فهرست اثر}}

==== احادیث امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[فهرست احادیث امامت]]
## [[حدیث دوازده خلیفه]]
## [[حدیث یوم الدار]] ([[یوم الدار]]
## [[حدیث ثقلین]]
## [[حدیث خاصف النعل]]
## [[حدیث رایت]]
## [[حدیث رد شمس]]
## [[حدیث سد الابواب]]
## [[حدیث سفینه]]
## [[حدیث طیر]]
## [[حدیث ولایت]]
## [[حدیث غدیر]]
## [[حدیث مؤاخاة]]
## [[حدیث مدینة العلم]]
## [[حدیث منزلت]]
## [[حدیث وزارت]]
{{پایان فهرست اثر}}

==== مدخل‌های امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[نصب الهی امام]]
# [[ضرورت عقلی امامت]]
# [[ضرورت نقلی امامت]]
# [[احتیاج به امام]]
# امامان ([[امام]]؛ [[دوازده امام]])
## [[امام علی]] (رده:امام علی)
## [[حضرت فاطمه]] (رده:حضرت فاطمه)
## [[امام حسن مجتبی]] (رده:امام حسن مجتبی)
## [[امام حسین]] (رده:امام حسین)
## [[امام سجاد]] (رده:امام سجاد)
## [[امام باقر]] (رده:امام باقر)
## [[امام صادق]] (رده:امام صادق)
## [[امام کاظم]] (رده:امام کاظم)
## [[امام رضا]] (رده:امام رضا)
## [[امام جواد]] (رده:امام جواد)
## [[امام هادی]] (رده:امام هادی)
## [[امام حسن عسکری]] (رده:امام حسن عسکری)
## [[امام مهدی]] (رده:امام مهدی؛ رده:مهدویت)
# [[امامت]] (رده:امامت)
## [[امامت امام علی]]
## [[امامت امام حسن]]
## [[امامت امام حسین]]
## [[امامت امام سجاد]]
## [[امامت امام باقر]]
## [[امامت امام صادق]]
## [[امامت امام کاظم]]
## [[امامت امام رضا]]
## [[امامت امام جواد]]
## [[امامت امام هادی]]
## [[امامت امام عسکری]]
## [[امامت امام مهدی]]
# [[تعداد امامان]]
# [[شناخت امام]]
# [[صفات امام]] (رده:صفات امام)
## [[افضلیت]]
### [[افضلیت امام ناطق]]
### [[ضرورت افضلیت امام]]
### [[عدم لزوم افضلیت امام در تمام دوران قبل از امامت]]
### [[لزوم افضلیت امام تنها در دوران امامت]]
### [[گستره افضلیت امام]]
### [[افضلیت امام]]
#### [[افضلیت امام علی]]
#### [[افضلیت امام حسن]]
#### [[افضلیت امام حسین]]
#### [[افضلیت امام سجاد]]
#### [[افضلیت امام باقر]]
#### [[افضلیت امام صادق]]
#### [[افضلیت امام کاظم]]
#### [[افضلیت امام رضا]]
#### [[افضلیت امام جواد]]
#### [[افضلیت امام هادی]]
#### [[افضلیت امام حسن عسکری]]
## [[علم امام]]
### [[علم امام علی]]
## [[علم معصوم]]
## [[عدالت امام]]
## [[عصمت]] (رده:عصمت)
### [[عصمت پیامبران]]
### [[عصمت امام]]
## [[نص بر امام]]
## [[لزوم منصوص بودن امام]]
## [[تصریح بر امام]]
# [[کرامت]]
## [[کرامات امام علی]]
## [[کرامات امام حسن مجتبی]]
## [[کرامت‌های امام حسین]]
## [[کرامات امام سجاد]]
## [[کرامات امام باقر]]
## [[کرامات امام صادق]]
## [[کرامات امام کاظم]]
## [[کرامات امام رضا]]
## [[کرامات امام جواد]]
## [[کرامات امام هادی]]
## [[کرامات امام حسن عسکری]]
## [[کرامات امام مهدی]]
# [[امامت مفضول]]
# [[تفاوت در هدایت بندگان از سوی امامان]]
# [[تفاوت رتبه امامان]]
# [[بغاة]]
# [[رجعت]]
# [[سقیفه]]
# [[ سوره برائت]]
# [[سوره انسان]]
# [[شفاعت]]
# [[شجاعت امام علی]] (رده:فضایل امام علی)
# [[لیلة المبیت]]
# [[بیعت امام علی با ابوبکر]]
# [[مظلومیت امام علی]]
# [[سکوت امام علی]]
# [[خلافت امام علی]]
# [[حکومت امام علی]]
# [[غلاة]]
# [[فدک]]
# [[تولی و تبری]]
{{پایان فهرست اثر}}

== بانک پرسش و پاسخ (کار شده) ==
=== مهدویت (پرسش) (1 مدخل)===
# [[معرفت و شناخت امام مهدی چه ضرورتی دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}

=== علم غیب معصوم (پرسش)(35 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[غیب در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[غیب در قرآن و حدیث به چه معنا به کار رفته است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم غیب منحصر به خداست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به علم غیب معصوم شرک است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عدم اعتقاد به علم غیب امام آسیبی به ایمان وارد می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل حدیثی علم غیب امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم معصوم به امور غیبی تام و بی‌کران است یا محدود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به تام بودن علم معصوم غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به علم غیب امام از ضروریات دین یا مذهب است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[علم موهوبی و موهبتی یا علم لدنی معصوم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا امامان از اهل بیت پیامبر خاتم علم غیب داشته‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی علم غیب امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[علم غیب چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تفاوت علم غیب خدا و معصوم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی علم تام امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات مشتمل بر بهره‌مندی معصوم از علم غیب کدام‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه فرقه وهابیت در باره علم غیب چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چگونه انسان محدود می‌تواند دارای علم غیب نامحدود شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[قلمرو علم معصوم تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چرا امامان علم غیب خود را انکار می‌کردند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم علم غیب داشت؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا همه پیامبران علم غیب داشته‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر امام معصوم علم غیب دارد پس چرا قرآن علم غیب را از بشر نفی می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۵۹ سوره انعام چگونه علم غیب برای غیر خدا ثابت می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۱ سوره توبه علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹ سوره احقاف علم غیب پیامبران را نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۵۰ سوره انعام آیا پیامبر خاتم علم غیب دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره رعد علم غیب غیر خدا را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۶ سوره ملک علم غیب غیر خدا را نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹ سوره ابراهیم نافی علم غیب غیر از خدا نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره توبه علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۸ سوره غافر علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره شوری منکر علم غیب پیامبر پیش از نزول قرآن نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳ سوره یوسف منکر آگاهی پیامبراکرم از غیب نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۶۴ سوره نساء منکر آگاهی پیامبراکرم از غیب نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== عصمت (پرسش) (250 سؤال) ===
{{فهرست اثر}}
# [[عصمت در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطا در فهم کلام معصوم، موجب بی‌اثر شدن عصمت او می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گونه‌های مفهومی عصمت در قرآن چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تعاریف عقل‌گرایان درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اسلامی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[فرق عصمت با عدالت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه مفاهیمی بیانگر حقیقت عصمت هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مترادف‌های واژه عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت بدعتی از یهود و نصاری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از فرهنگ ایران باستان است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از آموزه‌های صوفیه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت از ابتکارات شیعه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از آموزه‌های زرتشتی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اصطلاح عصمت از چه زمانی به کار برده شد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه اعتقاد به عصمت در ادیان پیشین چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه اندیشه عصمت در اسلام به چه زمانی باز می‌گردد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت منتسب به عبدالله بن سبا است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا مبدأ اعتقاد به اندیشه عصمت روح کاریزماتیک است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا نظریه عصمت را برای نخستین بار هشام بن حکم مطرح کرده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه‌های گوناگون کلامی درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه ادیان و مکاتب گوناگون درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه دین یهود درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه دین مسیحیت درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین بودا درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین زرتشت درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین هندو درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه دیدگاه‌هایی درباره حقیقت عصمت وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه متکلمان امامیه درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه عدلیه درباره حقیقت عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اهل سنت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه اشاعره درباره حقیقت عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه متکلمان معتزله درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت منشأ سیاسی دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت اکتسابی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت برای امامان امکان دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا برخورداری از عصمت برای غیر معصومین ممکن است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصوم جبری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل جبری دانستن عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیامدهای جبری دانستن عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[جبری بودن عصمت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت سبب سلب اختیار معصوم است و هیچ فضیلتی ندارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصومین به‌واسطه تسدید روح‌القدس است و اختیار از آنان سلب شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصومان پیش از بلوغ با اختیار سازگار است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت با اصل ثواب و عقاب منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت با آزادی و اختیار انسان منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصوم تبعیض در حق انسان به‌شمار می‌آید؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت مستلزم بی‌نیاز شدن از شریعت است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مصونیت وحی در مقام تلقی و ابلاغ چگونه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت معصومین چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ریشه‌های اختیاری عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه‌های علمای معاصر درباره ریشه اختیاری عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم موهوبی که منشأ عصمت است منافاتی با اختیار ندارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[رابطه علم معصومین با عصمت از خطا چیست؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت انبیا به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امامان به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از عصمت در مقام تلقی وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از عصمت در مقام ابلاغ وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران و امامان در مقام تفسیر و تبیین وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی بر گستره عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا قرآن کریم عصمت انبیاء را در مقام تلقی و ابلاغ بیان کرده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از ارتکاب سهوی گناه از سوی انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت انبیاء از خطا در قضاوت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا انبیاء تنها از ترک واجبات و انجام محرمات معصوم هستند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران از دیدگاه متکلمان اسلامی چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران و امامان از خطا در انجام تکالیف شخصی و اجتماعی به چه معناست؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان لطف چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی عصمت انبیاء در مقام تلقی وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل اثبات عصمت اعتقادی انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[معجزه چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ویژگی‌های پیامبران یا امامان چگونه عصمت آنان را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[وجوب متابعت چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[نهی از منکر چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۹۰ سوره انعام چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۶۴ سوره نساء چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۸۳ سوره ص چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۲۱ سوره احزاب چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۱۲۴ سوره بقره چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه نخست سوره تحریم بر عدم عصمت پیامبر دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره توبه بر عدم عصمت پیامبر اسلام دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱ و ۲ سوره فتح بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره شوری بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷ سوره ضحی بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۵ و ۶۶ سوره زمر بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۴ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۳ سوره اسراء بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹۴ سوره یونس بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۴ سوره طه بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۲ سوره هود بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۷ سوره مائده بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیاتی که پیامبر خاتم به طلب آمرزش از خداوند مأمور شده است بر عدم عصمت ایشان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۷ سوره توبه بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۵ و ۱۰۶ سوره نساء بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲ سوره شرح بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱ و ۲ سوره عبس بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۰۰ سوره اعراف بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۷ سوره انفال بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۸ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۷ سوره احزاب بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم در دریافت وحی دچار تردید شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطاب مزمل و مدثر به پیامبر خاتم در قرآن کریم بر سستی و کوتاهی در تبلیغ رسالت دلالت دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم پیش از تصدی منصب نبوت معصوم بوده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۲۱ و ۱۲۲ سوره طه بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۵ سوره بقره بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۸۹ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۲ و ۶۳ سوره انبیاء بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۴ الی ۳۷ سوره ذاریات با عصمت حضرت ابراهیم منافات دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۷ سوره مریم بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۸ سوره صافات با عصمت حضرت ابراهیم منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۶ سوره انعام بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۴ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۰ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۳ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۲ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۴ سوره توبه بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یعقوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۰ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یعقوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۵ سوره هود بر عدم عصمت حضرت نوح دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۶ سوره مائده با عصمت حضرت عیسی منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۱ سوره ص بر عدم عصمت حضرت ایوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا درخواست نشانه از خداوند توسط حضرت زکریا بر عدم عصمت ایشان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۱ تا ۳۳ سوره ص بر عدم عصمت حضرت سلیمان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۴ تا ۳۵ سوره ص بر عدم عصمت حضرت سلیمان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۳ تا ۲۵ سوره ص بر عدم عصمت حضرت داوود دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۸ و ۷۹ سوره انبیاء بر عدم عصمت حضرت داوود دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۷ سوره انبیا بر غضبناک شدن حضرت یونس بر خدا و عدم عصمت آن حضرت دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵ و ۱۶ سوره قصص بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۴۳ سوره اعراف با عصمت حضرت موسی منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۳ سوره کهف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۰ سوره شعراء بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۱ سوره قصص بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰ و ۱۳ سوره شعراء بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵۵ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۸ سوره یونس بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵۱ و ۱۵۲ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر پیامبران معصوم هستند چرا در قرآن نسبت دروغ به آنها داده شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر پیامبران معصوم هستند چرا در قرآن نسبت عصیان به آنها داده شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا شیطان می‌تواند در پیامبران نفوذ کند و خواسته‌های خود را به آنان القاء کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا به عصمت انبیاء و ائمه در کتاب و سنت اشاره شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا ظن پیامبران به دروغ بودن وعده‌های الهی بر عدم عصمت آنان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا قول به عصمت در انبیا و امامان مستلزم غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت اهل بیت لازمه‌اش ربوبیت و الوهیت است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا استغفار کردن انبیا و امامان با عصمت ناسازگار است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم در دریافت وحی دچار تردید شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطاب مزمل و مدثر به پیامبر خاتم در قرآن کریم بر سستی و کوتاهی در تبلیغ رسالت دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق چیست؟ و چه ارتباطی با عصمت پیامبر دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم پیش از تصدی منصب نبوت معصوم بوده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در مرحله دریافت و ابلاغ وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در مرحله عمل به وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا منشأ عصمت پیامبر خاتم علم است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ادله موافقین سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ادله مخالفین سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهو در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی عدم سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی عدم سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا انکار سهوالنبی لازمه‌اش غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا این نظریه که پیامبر خاتم به عمد اعمالی را سهوی انجام می‌داد درست است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی اثبات عصمت پیامبر خاتم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مصادیق معصوم از نگاه پیامبر خاتم چه کسانی هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات عصمت معصومان در قرآن کدامند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل نقلی عصمت اهل‌بیت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه تطهیر چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صلوات چیست و چگونه بر افضلیت و عصمت اهل بیت دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مودت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث سفینه چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث امان چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت معصومان مشتمل بر چه اموری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امامان به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در روایات چگونه بیان شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات قرآن چگونه وجوب عصمت را برای امام اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اولی‌الامر چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه عهد چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اهل ذکر چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه شهادت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ شریعت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی عصمت امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان فلسفه وجودی امام چگونه بر عصمت امام دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تلازم امامت و عصمت چگونه بر عصمت امام دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تسلسل چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتراف امامان به خطا و لغزش با عصمت ایشان منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان عقلی عصمت امام علی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مباهله چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث علی مع الحق چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث اطاعت چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا حضرت مریم معصوم است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۷۲ تا ۷۴ سوره صافات آیا مخلصین معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه دیدگاه‌هایی درباره عصمت فرشتگان وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت فرشتگان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[براهین عقلی عصمت فرشتگان کدام است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل نقلی عصمت فرشتگان کدام است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات مربوط به عصمت فرشتگان کدامند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تأثیر اندیشه عصمت در اصول فقه امامیه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اندیشه عصمت چه نقشی در دلالت فعل معصوم دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[نقش اندیشه عصمت در حجیت سیره عقلا چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اندیشه عصمت چه نقشی در مبنای اصولی تعارض دو حدیث دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطا در فهم کلام معصوم، موجب بی‌اثر شدن عصمت او می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا در منابع اهل سنت به عصمت امام علی اشاره شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[کدام روایات بر عصمت امام علی دلالت دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گناه دارای چه مراتبی است و معصومان در کدام مرتبه دارای عصمت هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه انکار عصمت انبیا و امامان به چه زمانی باز می‌گردد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا شواهدی از اعتقاد اصحاب درباره عصمت پیامبر و امامان وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[متکلمان اسلامی چه دیدگاه‌هایی در بحث عصمت پیامبر و امام از گناه دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت امام با خاتمیت ناسازگار است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[رابطه عصمت و علم امام چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عرفای اسلامی چه دلیلی بر اثبات عصمت امامان دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تناقض چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان نقض غرض چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل فلسفی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت حضرت فاطمه تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت قرآن چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت استحقاقی است یا تفضلی؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت عملی پیامبران شامل چه مواردی می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت علمی پیامبران شامل چه مواردی می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات قرآن چگونه بر ضرورت عصمت امام دلالت می‌کنند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام حسن چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام حسین چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام حسین به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام حسن به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام سجاد به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام باقر چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام صادق چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام کاظم چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام رضا چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام مهدی چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم در حدیث امام رضا چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل اثبات عصمت معصومان از کفر چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیامبران پس از تصدی منصب الهی در چه اموری معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبران و امامان پیش از تصدی منصب الهی معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث امام علی چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث پیامبر خاتم چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ولایت چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه علم الکتاب چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان پیشوایی امام چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت فرشتگان تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

== تغییر مسیرها ==
===اثبات===
{{مدخل‌های وابسته}}
# [[اثبات اعجاز قرآن]]
# [[اثبات افضلیت]]
# [[اثبات افضلیت امام علی]]
# [[اثبات افضلیت اهل بیت]]
# [[اثبات امامت]]
# [[اثبات امامت امام علی]]
# [[اثبات امامت امام مهدی]]
# [[اثبات امامت امامان دوازده‌گانه]]
# [[اثبات امامت با معجزه]]
# [[اثبات تحریف‌ناپذیری قرآن]]
# [[اثبات تفویض]]
# [[اثبات خاتمیت اسلام]]
# [[اثبات ختم نبوت]]
# [[اثبات ربوبیت خدا]]
# [[اثبات شأن دریافت دین]]
# [[اثبات شأن ولایت تشریعی امامان]]
# [[اثبات ضرورت امامت]]
# [[اثبات عصمت]]
# [[اثبات عصمت امام]]
# [[اثبات عصمت امام علی]]
# [[اثبات عصمت اهل بیت]]
# [[اثبات عصمت حضرت فاطمه]]
# [[اثبات عصمت فرشتگان]]
# [[اثبات عصمت قرآن]]
# [[اثبات عصمت وحی]]
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم]]
# [[اثبات عصمت پیامبران]]
# [[اثبات عقلی ولایت فقیه]]
# [[اثبات علم امام]]
# [[اثبات غیبت امام مهدی]]
# [[اثبات مرجعیت دینی اهل بیت]]
# [[اثبات معاد]]
# [[اثبات نبوت]]
# [[اثبات نبوت با معجزه]]
# [[اثبات نبوت پیامبر خاتم]]
# [[اثبات نص بر امام]]
# [[اثبات نصب الهی امام]]
# [[اثبات نصب الهی امام با آیه تطهیر]]
# [[اثبات نقلی ولایت فقیه]]
# [[اثبات وجوب اطاعت از اولی ‌الامر]]
# [[اثبات وجود امام مهدی]]
# [[اثبات وجود خدا]]
# [[اثبات وحی]]
# [[اثبات وصایت]]
# [[اثبات وصایت امام علی]]
# [[اثبات ولادت امام مهدی]]
# [[اثبات ولایت خاصه پیامبر خاتم]]
# [[اثبات ولایت فقیه]]

===دلیل===
# [[دلیل عقلی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی نصب الهی امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل علم امام]]
# [[دلیل قرآنی رجعت]]
# [[دلیل نقلی عصمت امام]]
# [[دلیل نقلی نصب الهی امام]]

===ضرورت===
# [[ضرورت آزادی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت اجتماعی وجود امام مهدی]]
# [[ضرورت ادای حقوق امام]]
# [[ضرورت ازدواج]]
# [[ضرورت اعتقاد به افزایش علم معصوم]]
# [[ضرورت افضلیت]]
# [[ضرورت افضلیت امام]]
# [[ضرورت افضلیت حاکم اسلامی]]
# [[ضرورت امامت]]
# [[ضرورت انتظار]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت بحث از امامت]]
# [[ضرورت تشکیل حکومت]]
# [[ضرورت تشکیل حکومت دینی]]
# [[ضرورت تعیین امام]]
# [[ضرورت حکومت اسلامی]]
# [[ضرورت ختم نبوت]]
# [[ضرورت خلافت الهی]]
# [[ضرورت شناخت خدا]]
# [[ضرورت عصمت]]
# [[ضرورت عصمت امام]]
# [[ضرورت عصمت پیامبر]]
# [[ضرورت عصمت پیامبران]]
# [[ضرورت عقلی افضلیت امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی امامت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی انتظار]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی نصب امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی وجود امام مهدی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت معجزه]]
# [[ضرورت نبوت]]
# [[ضرورت نصب الهی امام]]
# [[ضرورت نصب امام]]
# [[ضرورت نقلی افضلیت امام]]
# [[ضرورت نقلی امامت]]
# [[ضرورت نقلی انتظار]]
# [[ضرورت وجود امام مهدی]]
# [[ضرورت وجود مفسر قرآن]]
# [[ضرورت وحی]]
# [[ضرورت ولایت]]

===ادله===
# [[ادله اربعه]]
# [[ادله توحید]]
# [[ادله حجیت سیره]]
# [[ادله فقهیه]]
{{پایان مدخل‌های وابسته}}

آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت

2026-04-18T17:54:18Z

فرقانی:

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وزارت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | [[دلالت بر انتصابی بودن امامت]] |}}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله آیاتی است که بر اساس آن [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر اهل سنت آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== شان نزول آیه ==
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

=== روایت [[حاکم حسکانی]] ===
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

=== روایت [[قطیعی]] ===
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

=== روایت [[ابن عدی]] ===
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

=== روایت [[سیوطی]] ===
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

=== روایت [[ابن عساکر]] ===
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت

2026-04-18T17:53:56Z

فرقانی:

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وزارت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | [[دلالت بر انتصابی بودن امامت]]}}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله آیاتی است که بر اساس آن [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر اهل سنت آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== شان نزول آیه ==
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

=== روایت [[حاکم حسکانی]] ===
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

=== روایت [[قطیعی]] ===
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

=== روایت [[ابن عدی]] ===
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

=== روایت [[سیوطی]] ===
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

=== روایت [[ابن عساکر]] ===
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت

2026-04-18T17:53:06Z

فرقانی:

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وزارت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله آیاتی است که بر اساس آن [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر اهل سنت آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== شان نزول آیه ==
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

=== روایت [[حاکم حسکانی]] ===
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

=== روایت [[قطیعی]] ===
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

=== روایت [[ابن عدی]] ===
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

=== روایت [[سیوطی]] ===
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

=== روایت [[ابن عساکر]] ===
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت

2026-04-18T17:52:39Z

فرقانی: /* احادیث مرتبط با آیه */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله آیاتی است که بر اساس آن [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر اهل سنت آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== شان نزول آیه ==
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

=== روایت [[حاکم حسکانی]] ===
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

=== روایت [[قطیعی]] ===
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

=== روایت [[ابن عدی]] ===
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

=== روایت [[سیوطی]] ===
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

=== روایت [[ابن عساکر]] ===
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت

2026-04-18T17:52:00Z

فرقانی: صفحه‌ای تازه حاوی «{{در دست ویرایش ۲|ماه=فروردین|روز=29|سال=1405|کاربر=فرقانی}} {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} {{جعبه اطلاعات آیات نامدار | نام آیه = آیه سقایة الحاج | نام تصویر = | توضیح تصویر = | متن آیه...» ایجاد کرد

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله آیاتی است که بر اساس آن [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر اهل سنت آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

=== روایت [[حاکم حسکانی]] ===
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

=== روایت [[قطیعی]] ===
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

=== روایت [[ابن عدی]] ===
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

=== روایت [[سیوطی]] ===
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

=== روایت [[ابن عساکر]] ===
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T17:46:19Z

فرقانی:

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه وزارت از دیدگاه اهل سنت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
هر چند واژه [[وزارت]]، یکی از واژه‌های همسو و نزدیک به واژه [[خلافت]] و [[امامت]] است و کسی که به [[مقام وزارت]] دیگری [[منصوب]] می‌شود در [[حقیقت]] شانی از شئون [[خلافت]] یا [[جانشینی]] و [[امامت]] پس از او بوده و به عبارت دیگری [[رهبری]] [[امت]] را به عهده دارد، اما از عبارت {{متن قرآن|وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}} نیز می‌توان امامت و [[خلافت هارون]] نسبت به [[موسی]]{{ع}} را به [[اثبات]] رساند.؛ چراکه موسی{{ع}} در این [[دعا]] از [[خدای متعال]] درخواست می‌کند که برادرش [[هارون]] را در امر رهبری امت و [[هدایت]] آنها با وی [[شریک]] گرداند. اثبات این [[مقام]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} با [[عنایت]] به دعای [[رسول خدا]]{{صل}} که در [[روایات]] ناظر به [[آیه وزارت]] آمده، بسیار روشن‌تر خواهد بود چه اینکه درخواست شراکت در [[امر رسول خدا]]{{صل}} با عنایت به آنکه پس از آن [[حضرت پیامبر]] دیگری نخواهد بود و ایشان [[خاتم الانبیا]] هستند، در شراکت در رهبری امت که مهمترین [[وظیفه]] آن حضرت است، خلاصه می‌گردد و احتمال دیگری در آن داده نمی‌شود از این رو می‌توان گفت: که آن حضرت، خلافت و [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را از خدای متعال درخواست نموده و خدای متعال نیز همانگونه که به موسی{{ع}} پاسخ مثبت داد به آن حضرت نیز همان پاسخ را داده است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===
از تامل در [[نص]] [[آیه]] و [[روایات]] ذیل ان به روشنی می‌توان دریافت که [[حضرت موسی]]{{ع}} [[مقام وزارت]] و شراکت در امر [[رهبری]] [[امت]] برای [[هارون]] را از [[خدای متعال]] درخواست نمود.[[ شاهد]] بر این سخن، [[افعال]] [[امر]] "اِجعل" و "اَشرِکه" است که در این خصوص تصریح دارند. این نشان می‌دهد که این دو [[مقام]] همچون [[مقام نبوت]]، از [[اختیارات]] خاص خدای متعال بوده و حتی [[انتخاب]] [[وزیر]] یا [[خلیفه]] و [[امام]] به خود [[نبی]] نیز واگذار نشده است. از این رو باید گفت [[وزارت]] برای نبی و [[خلافت]] یا [[امامت]] پس از او امر [[انتصابی]] و به [[جعل الهی]] است. همینگونه است مسأله وزارت و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نسبت به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چنانچه از روایات آن قابل [[اثبات]] است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T17:08:10Z

فرقانی: /* دلالت آیه */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
هر چند واژه [[وزارت]]، یکی از واژه‌های همسو و نزدیک به واژه [[خلافت]] و [[امامت]] است و کسی که به [[مقام وزارت]] دیگری [[منصوب]] می‌شود در [[حقیقت]] شانی از شئون [[خلافت]] یا [[جانشینی]] و [[امامت]] پس از او بوده و به عبارت دیگری [[رهبری]] [[امت]] را به عهده دارد، اما از عبارت {{متن قرآن|وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}} نیز می‌توان امامت و [[خلافت هارون]] نسبت به [[موسی]]{{ع}} را به [[اثبات]] رساند.؛ چراکه موسی{{ع}} در این [[دعا]] از [[خدای متعال]] درخواست می‌کند که برادرش [[هارون]] را در امر رهبری امت و [[هدایت]] آنها با وی [[شریک]] گرداند. اثبات این [[مقام]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} با [[عنایت]] به دعای [[رسول خدا]]{{صل}} که در [[روایات]] ناظر به [[آیه وزارت]] آمده، بسیار روشن‌تر خواهد بود چه اینکه درخواست شراکت در [[امر رسول خدا]]{{صل}} با عنایت به آنکه پس از آن [[حضرت پیامبر]] دیگری نخواهد بود و ایشان [[خاتم الانبیا]] هستند، در شراکت در رهبری امت که مهمترین [[وظیفه]] آن حضرت است، خلاصه می‌گردد و احتمال دیگری در آن داده نمی‌شود از این رو می‌توان گفت: که آن حضرت، خلافت و [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را از خدای متعال درخواست نموده و خدای متعال نیز همانگونه که به موسی{{ع}} پاسخ مثبت داد به آن حضرت نیز همان پاسخ را داده است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===
از تامل در [[نص]] [[آیه]] و [[روایات]] ذیل ان به روشنی می‌توان دریافت که [[حضرت موسی]]{{ع}} [[مقام وزارت]] و شراکت در امر [[رهبری]] [[امت]] برای [[هارون]] را از [[خدای متعال]] درخواست نمود.[[ شاهد]] بر این سخن، [[افعال]] [[امر]] "اِجعل" و "اَشرِکه" است که در این خصوص تصریح دارند. این نشان می‌دهد که این دو [[مقام]] همچون [[مقام نبوت]]، از [[اختیارات]] خاص خدای متعال بوده و حتی [[انتخاب]] [[وزیر]] یا [[خلیفه]] و [[امام]] به خود [[نبی]] نیز واگذار نشده است. از این رو باید گفت [[وزارت]] برای نبی و [[خلافت]] یا [[امامت]] پس از او امر [[انتصابی]] و به [[جعل الهی]] است. همینگونه است مسأله وزارت و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نسبت به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چنانچه از روایات آن قابل [[اثبات]] است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T16:57:35Z

فرقانی: /* دلالت بر انتصابی بودن مقام وزارت و امامت */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===
از تامل در [[نص]] [[آیه]] و [[روایات]] ذیل ان به روشنی می‌توان دریافت که [[حضرت موسی]]{{ع}} [[مقام وزارت]] و شراکت در امر [[رهبری]] [[امت]] برای [[هارون]] را از [[خدای متعال]] درخواست نمود.[[ شاهد]] بر این سخن، [[افعال]] [[امر]] "اِجعل" و "اَشرِکه" است که در این خصوص تصریح دارند. این نشان می‌دهد که این دو [[مقام]] همچون [[مقام نبوت]]، از [[اختیارات]] خاص خدای متعال بوده و حتی [[انتخاب]] [[وزیر]] یا [[خلیفه]] و [[امام]] به خود [[نبی]] نیز واگذار نشده است. از این رو باید گفت [[وزارت]] برای نبی و [[خلافت]] یا [[امامت]] پس از او امر [[انتصابی]] و به [[جعل الهی]] است. همینگونه است مسأله وزارت و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نسبت به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چنانچه از روایات آن قابل [[اثبات]] است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T16:56:52Z

فرقانی: /* دلالت آیه */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===
از تامل در [[نص]] [[آیه]] و [[روایات]] ذیل ان به روشنی می‌توان دریافت که [[حضرت موسی]]{{ع}} [[مقام وزارت]] و شراکت در امر [[رهبری]] [[امت]] برای [[هارون]] را از [[خدای متعال]] درخواست نمود.[[ شاهد]] بر این سخن، [[افعال]][[ امر]] (اجعل) و (اشرکه) است که در این خصوص تصریح دارند. این نشان می‌دهد که این دو [[مقام]] همچون [[مقام نبوت]]، از [[اختیارات]] خاص خدای متعال بوده و حتی [[انتخاب]] [[وزیر]] یا [[خلیفه]] و [[امام]] به خود [[نبی]] نیز واگذار نشده است. از این رو باید گفت [[وزارت]] برای نبی و [[خلافت]] یا [[امامت]] پس از او امر [[انتصابی]] و به [[جعل الهی]] است. همینگونه است مسأله وزارت و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نسبت به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چنانچه از روایات آن قابل [[اثبات]] است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی.</ref>

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T16:56:04Z

فرقانی: /* دلالت بر انتصابی بودن مقام وزارت و امامت */

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===
از تامل در [[نص]] [[آیه]] و [[روایات]] ذیل ان به روشنی می‌توان دریافت که [[حضرت موسی]]{{ع}} [[مقام وزارت]] و شراکت در امر [[رهبری]] [[امت]] برای [[هارون]] را از [[خدای متعال]] درخواست نمود.[[ شاهد]] بر این سخن، [[افعال]][[ امر]] (اجعل) و (اشرکه) است که در این خصوص تصریح دارند. این نشان می‌دهد که این دو [[مقام]] همچون [[مقام نبوت]]، از [[اختیارات]] خاص خدای متعال بوده و حتی [[انتخاب]] [[وزیر]] یا [[خلیفه]] و [[امام]] به خود [[نبی]] نیز واگذار نشده است. از این رو باید گفت [[وزارت]] برای نبی و [[خلافت]] یا [[امامت]] پس از او امر [[انتصابی]] و به [[جعل الهی]] است. همینگونه است مسأله وزارت و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نسبت به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چنانچه از روایات آن قابل [[اثبات]] است. مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمدهادی فرقانی

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T16:23:25Z

فرقانی:

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

کاربر:فرقانی

2026-04-18T16:23:06Z

فرقانی: /* صفحه در حال بروزرسانی است */

== صفحه در حال بروزرسانی است ==
{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}

== رده:عدم وجود پاسخ بیشتر ==
# [[آیا آیه ۱۴ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]
# [[آیا آیه ۱۵۵ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]

== [[کاربر:لیاقتی/مرگ در حدیث|مرگ در حدیث]] ==

== مدخل های کار شده ==
=== متفرقه (24 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[ولایت فقیه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تناقض]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ دین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ دین در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان نقض غرض]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهوالنبی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهو]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صلوات بر نبی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه تطهیر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مودت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث سفینه نوح]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اولی الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اهل ذکر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مباهله]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان پیشوایی امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== مدخل‌های عصمت (156 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در لغت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در ادیان و مکاتب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امکان عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از گناه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از گناه در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شروط امامت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ترک اولی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث فاطمة بضعة منی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت فرشتگان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت مریم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در فلسفه اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در عرفان اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام حسن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره نبوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره علوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف دعا و زیارات]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شبهات عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[کارکردهای عصمت معصومان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره حسینی ]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره سجادی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام باقر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام کاظم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام صادق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف مهدویت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی در قرآن]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت تفضلی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت استحقاقی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شبهات عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل نقلی عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اولو الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[معصوم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تبلیغ وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت عملی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت علمی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در لغت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در نهج البلاغه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در فقه سیاسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره سجادی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره حسینی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت فرشتگان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تلقی وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در ابلاغ وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت نوح]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت نوح در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت داوود]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت داوود در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت زکریا]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت زکریا در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت سلیمان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت سلیمان در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یونس]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یونس در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ایوب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ایوب در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یعقوب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یعقوب در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت عیسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت عیسی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یوسف]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یوسف در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ابراهیم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ابراهیم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت موسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت موسی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از کفر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیش از تصدی منصب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پس از تصدی منصب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث علی مع الحق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[انکار عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ابعاد عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== امامت ===
==== آیات امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[فهرست آیات امامت]]
## آیات اثبات امامت امام علی {{ع}}
### آیات غدیر
#### [[آیه تبلیغ]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اکمال دین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سأل سائل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه ولایت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه مباهله]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در فقه اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در معارف و سیره حسینی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه علم الکتاب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه مسئولون]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مسئولون در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مسئولون در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[ آیه مسئولون از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه نجوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه واسأل من ارسلنا]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه اشتری]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اشتری در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اشتری از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه والنجم اذا هوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه والنجم اذا هوی از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه والنجم اذا هوی در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه فی بیوت اذن الله]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه السابقون]]
### [[آیه فتلقی آدم]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه سقایة الحاج]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه وزارت]]
### [[آیه هو الذی ایدک بنصره و بالمومنین]]
### [[آیه اذن واعیة]]
### [[آیه والذین آمنوا بالله و رسله اولئک هم الصدیقون و الشهداء]]
### [[آیه الذین ینفقون اموالهم]]
### [[آیه خیر البریة]]
### [[آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به]]
## آیات اثبات امامت سایر امامان {{عم}}
### [[آیه اولی الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه صادقین]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه ابتلا]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه تطهیر]]
#### [[آیه تطهیر در تفسیر و علوم قرآنی]]
#### [[آیه تطهیر در حدیث]]
#### [[آیه تطهیر در کلام اسلامی]]
#### [[آیه تطهیر در معارف و سیره حسینی]]
#### [[آیه تطهیر در معارف و سیره رضوی]]
#### [[آیه تطهیر از دیدگاه اهل سنت]]
### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
{{پایان فهرست اثر}}

==== احادیث امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[فهرست احادیث امامت]]
## [[حدیث دوازده خلیفه]]
## [[حدیث یوم الدار]] ([[یوم الدار]]
## [[حدیث ثقلین]]
## [[حدیث خاصف النعل]]
## [[حدیث رایت]]
## [[حدیث رد شمس]]
## [[حدیث سد الابواب]]
## [[حدیث سفینه]]
## [[حدیث طیر]]
## [[حدیث ولایت]]
## [[حدیث غدیر]]
## [[حدیث مؤاخاة]]
## [[حدیث مدینة العلم]]
## [[حدیث منزلت]]
## [[حدیث وزارت]]
{{پایان فهرست اثر}}

==== مدخل‌های امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[نصب الهی امام]]
# [[ضرورت عقلی امامت]]
# [[ضرورت نقلی امامت]]
# [[احتیاج به امام]]
# امامان ([[امام]]؛ [[دوازده امام]])
## [[امام علی]] (رده:امام علی)
## [[حضرت فاطمه]] (رده:حضرت فاطمه)
## [[امام حسن مجتبی]] (رده:امام حسن مجتبی)
## [[امام حسین]] (رده:امام حسین)
## [[امام سجاد]] (رده:امام سجاد)
## [[امام باقر]] (رده:امام باقر)
## [[امام صادق]] (رده:امام صادق)
## [[امام کاظم]] (رده:امام کاظم)
## [[امام رضا]] (رده:امام رضا)
## [[امام جواد]] (رده:امام جواد)
## [[امام هادی]] (رده:امام هادی)
## [[امام حسن عسکری]] (رده:امام حسن عسکری)
## [[امام مهدی]] (رده:امام مهدی؛ رده:مهدویت)
# [[امامت]] (رده:امامت)
## [[امامت امام علی]]
## [[امامت امام حسن]]
## [[امامت امام حسین]]
## [[امامت امام سجاد]]
## [[امامت امام باقر]]
## [[امامت امام صادق]]
## [[امامت امام کاظم]]
## [[امامت امام رضا]]
## [[امامت امام جواد]]
## [[امامت امام هادی]]
## [[امامت امام عسکری]]
## [[امامت امام مهدی]]
# [[تعداد امامان]]
# [[شناخت امام]]
# [[صفات امام]] (رده:صفات امام)
## [[افضلیت]]
### [[افضلیت امام ناطق]]
### [[ضرورت افضلیت امام]]
### [[عدم لزوم افضلیت امام در تمام دوران قبل از امامت]]
### [[لزوم افضلیت امام تنها در دوران امامت]]
### [[گستره افضلیت امام]]
### [[افضلیت امام]]
#### [[افضلیت امام علی]]
#### [[افضلیت امام حسن]]
#### [[افضلیت امام حسین]]
#### [[افضلیت امام سجاد]]
#### [[افضلیت امام باقر]]
#### [[افضلیت امام صادق]]
#### [[افضلیت امام کاظم]]
#### [[افضلیت امام رضا]]
#### [[افضلیت امام جواد]]
#### [[افضلیت امام هادی]]
#### [[افضلیت امام حسن عسکری]]
## [[علم امام]]
### [[علم امام علی]]
## [[علم معصوم]]
## [[عدالت امام]]
## [[عصمت]] (رده:عصمت)
### [[عصمت پیامبران]]
### [[عصمت امام]]
## [[نص بر امام]]
## [[لزوم منصوص بودن امام]]
## [[تصریح بر امام]]
# [[کرامت]]
## [[کرامات امام علی]]
## [[کرامات امام حسن مجتبی]]
## [[کرامت‌های امام حسین]]
## [[کرامات امام سجاد]]
## [[کرامات امام باقر]]
## [[کرامات امام صادق]]
## [[کرامات امام کاظم]]
## [[کرامات امام رضا]]
## [[کرامات امام جواد]]
## [[کرامات امام هادی]]
## [[کرامات امام حسن عسکری]]
## [[کرامات امام مهدی]]
# [[امامت مفضول]]
# [[تفاوت در هدایت بندگان از سوی امامان]]
# [[تفاوت رتبه امامان]]
# [[بغاة]]
# [[رجعت]]
# [[سقیفه]]
# [[ سوره برائت]]
# [[سوره انسان]]
# [[شفاعت]]
# [[شجاعت امام علی]] (رده:فضایل امام علی)
# [[لیلة المبیت]]
# [[بیعت امام علی با ابوبکر]]
# [[مظلومیت امام علی]]
# [[سکوت امام علی]]
# [[خلافت امام علی]]
# [[حکومت امام علی]]
# [[غلاة]]
# [[فدک]]
# [[تولی و تبری]]
{{پایان فهرست اثر}}

== بانک پرسش و پاسخ (کار شده) ==
=== مهدویت (پرسش) (1 مدخل)===
# [[معرفت و شناخت امام مهدی چه ضرورتی دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}

=== علم غیب معصوم (پرسش)(35 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[غیب در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[غیب در قرآن و حدیث به چه معنا به کار رفته است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم غیب منحصر به خداست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به علم غیب معصوم شرک است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عدم اعتقاد به علم غیب امام آسیبی به ایمان وارد می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل حدیثی علم غیب امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم معصوم به امور غیبی تام و بی‌کران است یا محدود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به تام بودن علم معصوم غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به علم غیب امام از ضروریات دین یا مذهب است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[علم موهوبی و موهبتی یا علم لدنی معصوم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا امامان از اهل بیت پیامبر خاتم علم غیب داشته‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی علم غیب امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[علم غیب چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تفاوت علم غیب خدا و معصوم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی علم تام امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات مشتمل بر بهره‌مندی معصوم از علم غیب کدام‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه فرقه وهابیت در باره علم غیب چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چگونه انسان محدود می‌تواند دارای علم غیب نامحدود شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[قلمرو علم معصوم تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چرا امامان علم غیب خود را انکار می‌کردند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم علم غیب داشت؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا همه پیامبران علم غیب داشته‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر امام معصوم علم غیب دارد پس چرا قرآن علم غیب را از بشر نفی می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۵۹ سوره انعام چگونه علم غیب برای غیر خدا ثابت می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۱ سوره توبه علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹ سوره احقاف علم غیب پیامبران را نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۵۰ سوره انعام آیا پیامبر خاتم علم غیب دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره رعد علم غیب غیر خدا را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۶ سوره ملک علم غیب غیر خدا را نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹ سوره ابراهیم نافی علم غیب غیر از خدا نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره توبه علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۸ سوره غافر علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره شوری منکر علم غیب پیامبر پیش از نزول قرآن نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳ سوره یوسف منکر آگاهی پیامبراکرم از غیب نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۶۴ سوره نساء منکر آگاهی پیامبراکرم از غیب نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== عصمت (پرسش) (250 سؤال) ===
{{فهرست اثر}}
# [[عصمت در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطا در فهم کلام معصوم، موجب بی‌اثر شدن عصمت او می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گونه‌های مفهومی عصمت در قرآن چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تعاریف عقل‌گرایان درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اسلامی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[فرق عصمت با عدالت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه مفاهیمی بیانگر حقیقت عصمت هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مترادف‌های واژه عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت بدعتی از یهود و نصاری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از فرهنگ ایران باستان است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از آموزه‌های صوفیه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت از ابتکارات شیعه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از آموزه‌های زرتشتی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اصطلاح عصمت از چه زمانی به کار برده شد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه اعتقاد به عصمت در ادیان پیشین چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه اندیشه عصمت در اسلام به چه زمانی باز می‌گردد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت منتسب به عبدالله بن سبا است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا مبدأ اعتقاد به اندیشه عصمت روح کاریزماتیک است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا نظریه عصمت را برای نخستین بار هشام بن حکم مطرح کرده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه‌های گوناگون کلامی درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه ادیان و مکاتب گوناگون درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه دین یهود درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه دین مسیحیت درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین بودا درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین زرتشت درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین هندو درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه دیدگاه‌هایی درباره حقیقت عصمت وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه متکلمان امامیه درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه عدلیه درباره حقیقت عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اهل سنت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه اشاعره درباره حقیقت عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه متکلمان معتزله درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت منشأ سیاسی دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت اکتسابی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت برای امامان امکان دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا برخورداری از عصمت برای غیر معصومین ممکن است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصوم جبری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل جبری دانستن عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیامدهای جبری دانستن عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[جبری بودن عصمت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت سبب سلب اختیار معصوم است و هیچ فضیلتی ندارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصومین به‌واسطه تسدید روح‌القدس است و اختیار از آنان سلب شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصومان پیش از بلوغ با اختیار سازگار است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت با اصل ثواب و عقاب منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت با آزادی و اختیار انسان منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصوم تبعیض در حق انسان به‌شمار می‌آید؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت مستلزم بی‌نیاز شدن از شریعت است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مصونیت وحی در مقام تلقی و ابلاغ چگونه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت معصومین چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ریشه‌های اختیاری عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه‌های علمای معاصر درباره ریشه اختیاری عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم موهوبی که منشأ عصمت است منافاتی با اختیار ندارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[رابطه علم معصومین با عصمت از خطا چیست؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت انبیا به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امامان به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از عصمت در مقام تلقی وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از عصمت در مقام ابلاغ وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران و امامان در مقام تفسیر و تبیین وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی بر گستره عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا قرآن کریم عصمت انبیاء را در مقام تلقی و ابلاغ بیان کرده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از ارتکاب سهوی گناه از سوی انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت انبیاء از خطا در قضاوت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا انبیاء تنها از ترک واجبات و انجام محرمات معصوم هستند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران از دیدگاه متکلمان اسلامی چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران و امامان از خطا در انجام تکالیف شخصی و اجتماعی به چه معناست؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان لطف چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی عصمت انبیاء در مقام تلقی وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل اثبات عصمت اعتقادی انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[معجزه چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ویژگی‌های پیامبران یا امامان چگونه عصمت آنان را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[وجوب متابعت چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[نهی از منکر چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۹۰ سوره انعام چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۶۴ سوره نساء چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۸۳ سوره ص چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۲۱ سوره احزاب چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۱۲۴ سوره بقره چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه نخست سوره تحریم بر عدم عصمت پیامبر دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره توبه بر عدم عصمت پیامبر اسلام دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱ و ۲ سوره فتح بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره شوری بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷ سوره ضحی بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۵ و ۶۶ سوره زمر بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۴ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۳ سوره اسراء بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹۴ سوره یونس بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۴ سوره طه بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۲ سوره هود بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۷ سوره مائده بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیاتی که پیامبر خاتم به طلب آمرزش از خداوند مأمور شده است بر عدم عصمت ایشان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۷ سوره توبه بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۵ و ۱۰۶ سوره نساء بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲ سوره شرح بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱ و ۲ سوره عبس بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۰۰ سوره اعراف بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۷ سوره انفال بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۸ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۷ سوره احزاب بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم در دریافت وحی دچار تردید شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطاب مزمل و مدثر به پیامبر خاتم در قرآن کریم بر سستی و کوتاهی در تبلیغ رسالت دلالت دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم پیش از تصدی منصب نبوت معصوم بوده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۲۱ و ۱۲۲ سوره طه بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۵ سوره بقره بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۸۹ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۲ و ۶۳ سوره انبیاء بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۴ الی ۳۷ سوره ذاریات با عصمت حضرت ابراهیم منافات دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۷ سوره مریم بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۸ سوره صافات با عصمت حضرت ابراهیم منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۶ سوره انعام بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۴ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۰ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۳ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۲ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۴ سوره توبه بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یعقوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۰ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یعقوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۵ سوره هود بر عدم عصمت حضرت نوح دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۶ سوره مائده با عصمت حضرت عیسی منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۱ سوره ص بر عدم عصمت حضرت ایوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا درخواست نشانه از خداوند توسط حضرت زکریا بر عدم عصمت ایشان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۱ تا ۳۳ سوره ص بر عدم عصمت حضرت سلیمان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۴ تا ۳۵ سوره ص بر عدم عصمت حضرت سلیمان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۳ تا ۲۵ سوره ص بر عدم عصمت حضرت داوود دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۸ و ۷۹ سوره انبیاء بر عدم عصمت حضرت داوود دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۷ سوره انبیا بر غضبناک شدن حضرت یونس بر خدا و عدم عصمت آن حضرت دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵ و ۱۶ سوره قصص بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۴۳ سوره اعراف با عصمت حضرت موسی منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۳ سوره کهف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۰ سوره شعراء بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۱ سوره قصص بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰ و ۱۳ سوره شعراء بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵۵ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۸ سوره یونس بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵۱ و ۱۵۲ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر پیامبران معصوم هستند چرا در قرآن نسبت دروغ به آنها داده شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر پیامبران معصوم هستند چرا در قرآن نسبت عصیان به آنها داده شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا شیطان می‌تواند در پیامبران نفوذ کند و خواسته‌های خود را به آنان القاء کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا به عصمت انبیاء و ائمه در کتاب و سنت اشاره شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا ظن پیامبران به دروغ بودن وعده‌های الهی بر عدم عصمت آنان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا قول به عصمت در انبیا و امامان مستلزم غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت اهل بیت لازمه‌اش ربوبیت و الوهیت است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا استغفار کردن انبیا و امامان با عصمت ناسازگار است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم در دریافت وحی دچار تردید شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطاب مزمل و مدثر به پیامبر خاتم در قرآن کریم بر سستی و کوتاهی در تبلیغ رسالت دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق چیست؟ و چه ارتباطی با عصمت پیامبر دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم پیش از تصدی منصب نبوت معصوم بوده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در مرحله دریافت و ابلاغ وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در مرحله عمل به وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا منشأ عصمت پیامبر خاتم علم است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ادله موافقین سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ادله مخالفین سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهو در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی عدم سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی عدم سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا انکار سهوالنبی لازمه‌اش غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا این نظریه که پیامبر خاتم به عمد اعمالی را سهوی انجام می‌داد درست است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی اثبات عصمت پیامبر خاتم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مصادیق معصوم از نگاه پیامبر خاتم چه کسانی هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات عصمت معصومان در قرآن کدامند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل نقلی عصمت اهل‌بیت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه تطهیر چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صلوات چیست و چگونه بر افضلیت و عصمت اهل بیت دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مودت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث سفینه چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث امان چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت معصومان مشتمل بر چه اموری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امامان به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در روایات چگونه بیان شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات قرآن چگونه وجوب عصمت را برای امام اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اولی‌الامر چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه عهد چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اهل ذکر چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه شهادت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ شریعت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی عصمت امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان فلسفه وجودی امام چگونه بر عصمت امام دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تلازم امامت و عصمت چگونه بر عصمت امام دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تسلسل چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتراف امامان به خطا و لغزش با عصمت ایشان منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان عقلی عصمت امام علی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مباهله چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث علی مع الحق چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث اطاعت چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا حضرت مریم معصوم است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۷۲ تا ۷۴ سوره صافات آیا مخلصین معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه دیدگاه‌هایی درباره عصمت فرشتگان وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت فرشتگان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[براهین عقلی عصمت فرشتگان کدام است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل نقلی عصمت فرشتگان کدام است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات مربوط به عصمت فرشتگان کدامند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تأثیر اندیشه عصمت در اصول فقه امامیه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اندیشه عصمت چه نقشی در دلالت فعل معصوم دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[نقش اندیشه عصمت در حجیت سیره عقلا چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اندیشه عصمت چه نقشی در مبنای اصولی تعارض دو حدیث دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطا در فهم کلام معصوم، موجب بی‌اثر شدن عصمت او می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا در منابع اهل سنت به عصمت امام علی اشاره شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[کدام روایات بر عصمت امام علی دلالت دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گناه دارای چه مراتبی است و معصومان در کدام مرتبه دارای عصمت هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه انکار عصمت انبیا و امامان به چه زمانی باز می‌گردد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا شواهدی از اعتقاد اصحاب درباره عصمت پیامبر و امامان وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[متکلمان اسلامی چه دیدگاه‌هایی در بحث عصمت پیامبر و امام از گناه دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت امام با خاتمیت ناسازگار است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[رابطه عصمت و علم امام چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عرفای اسلامی چه دلیلی بر اثبات عصمت امامان دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تناقض چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان نقض غرض چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل فلسفی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت حضرت فاطمه تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت قرآن چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت استحقاقی است یا تفضلی؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت عملی پیامبران شامل چه مواردی می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت علمی پیامبران شامل چه مواردی می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات قرآن چگونه بر ضرورت عصمت امام دلالت می‌کنند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام حسن چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام حسین چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام حسین به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام حسن به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام سجاد به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام باقر چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام صادق چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام کاظم چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام رضا چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام مهدی چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم در حدیث امام رضا چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل اثبات عصمت معصومان از کفر چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیامبران پس از تصدی منصب الهی در چه اموری معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبران و امامان پیش از تصدی منصب الهی معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث امام علی چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث پیامبر خاتم چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ولایت چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه علم الکتاب چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان پیشوایی امام چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت فرشتگان تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

== تغییر مسیرها ==
===اثبات===
{{مدخل‌های وابسته}}
# [[اثبات اعجاز قرآن]]
# [[اثبات افضلیت]]
# [[اثبات افضلیت امام علی]]
# [[اثبات افضلیت اهل بیت]]
# [[اثبات امامت]]
# [[اثبات امامت امام علی]]
# [[اثبات امامت امام مهدی]]
# [[اثبات امامت امامان دوازده‌گانه]]
# [[اثبات امامت با معجزه]]
# [[اثبات تحریف‌ناپذیری قرآن]]
# [[اثبات تفویض]]
# [[اثبات خاتمیت اسلام]]
# [[اثبات ختم نبوت]]
# [[اثبات ربوبیت خدا]]
# [[اثبات شأن دریافت دین]]
# [[اثبات شأن ولایت تشریعی امامان]]
# [[اثبات ضرورت امامت]]
# [[اثبات عصمت]]
# [[اثبات عصمت امام]]
# [[اثبات عصمت امام علی]]
# [[اثبات عصمت اهل بیت]]
# [[اثبات عصمت حضرت فاطمه]]
# [[اثبات عصمت فرشتگان]]
# [[اثبات عصمت قرآن]]
# [[اثبات عصمت وحی]]
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم]]
# [[اثبات عصمت پیامبران]]
# [[اثبات عقلی ولایت فقیه]]
# [[اثبات علم امام]]
# [[اثبات غیبت امام مهدی]]
# [[اثبات مرجعیت دینی اهل بیت]]
# [[اثبات معاد]]
# [[اثبات نبوت]]
# [[اثبات نبوت با معجزه]]
# [[اثبات نبوت پیامبر خاتم]]
# [[اثبات نص بر امام]]
# [[اثبات نصب الهی امام]]
# [[اثبات نصب الهی امام با آیه تطهیر]]
# [[اثبات نقلی ولایت فقیه]]
# [[اثبات وجوب اطاعت از اولی ‌الامر]]
# [[اثبات وجود امام مهدی]]
# [[اثبات وجود خدا]]
# [[اثبات وحی]]
# [[اثبات وصایت]]
# [[اثبات وصایت امام علی]]
# [[اثبات ولادت امام مهدی]]
# [[اثبات ولایت خاصه پیامبر خاتم]]
# [[اثبات ولایت فقیه]]

===دلیل===
# [[دلیل عقلی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی نصب الهی امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل علم امام]]
# [[دلیل قرآنی رجعت]]
# [[دلیل نقلی عصمت امام]]
# [[دلیل نقلی نصب الهی امام]]

===ضرورت===
# [[ضرورت آزادی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت اجتماعی وجود امام مهدی]]
# [[ضرورت ادای حقوق امام]]
# [[ضرورت ازدواج]]
# [[ضرورت اعتقاد به افزایش علم معصوم]]
# [[ضرورت افضلیت]]
# [[ضرورت افضلیت امام]]
# [[ضرورت افضلیت حاکم اسلامی]]
# [[ضرورت امامت]]
# [[ضرورت انتظار]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت بحث از امامت]]
# [[ضرورت تشکیل حکومت]]
# [[ضرورت تشکیل حکومت دینی]]
# [[ضرورت تعیین امام]]
# [[ضرورت حکومت اسلامی]]
# [[ضرورت ختم نبوت]]
# [[ضرورت خلافت الهی]]
# [[ضرورت شناخت خدا]]
# [[ضرورت عصمت]]
# [[ضرورت عصمت امام]]
# [[ضرورت عصمت پیامبر]]
# [[ضرورت عصمت پیامبران]]
# [[ضرورت عقلی افضلیت امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی امامت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی انتظار]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی نصب امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی وجود امام مهدی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت معجزه]]
# [[ضرورت نبوت]]
# [[ضرورت نصب الهی امام]]
# [[ضرورت نصب امام]]
# [[ضرورت نقلی افضلیت امام]]
# [[ضرورت نقلی امامت]]
# [[ضرورت نقلی انتظار]]
# [[ضرورت وجود امام مهدی]]
# [[ضرورت وجود مفسر قرآن]]
# [[ضرورت وحی]]
# [[ضرورت ولایت]]

===ادله===
# [[ادله اربعه]]
# [[ادله توحید]]
# [[ادله حجیت سیره]]
# [[ادله فقهیه]]
{{پایان مدخل‌های وابسته}}

آیه وزارت

2026-04-18T16:17:45Z

فرقانی: /* دلالت آیه */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

=== دلالت بر [[انتصابی]] بودن [[مقام وزارت]] و [[امامت]] ===

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T16:10:30Z

فرقانی: /* مناقشات ابن تیمیه */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه دوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه سوم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال چهارم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T16:09:35Z

فرقانی: /* مناقشات ابن تیمیه */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است. در این خصوص باید گفت: اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول و دوم مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه سوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه چهارم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال پنجم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T16:09:07Z

فرقانی: /* مناقشات ابن تیمیه */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#پاسخ ما در ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است.
#اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول و دوم مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه سوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه چهارم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال پنجم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T16:08:23Z

فرقانی: /* مناقشات ابن تیمیه */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#و پاسخ ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است.
#اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

#وجه اول و دوم مناقشه ابن تیمیه در ارتباط با صحت حدیث است، در پاسخ به این دو اشکال می‌گوییم: در [[اثبات]] [[صحت حدیث]] مورد استناد علّامه حلّی همین کافی است که این [[حدیث]] را برخی از [[صحابه]] از جمله [[ابوذر غفاری]]، [[اسماء بنت عمیس]] و [[ابن‌عباس]] نقل کرده‌اند و [[محدثان]] و [[مفسران]] نامی بسیاری آن را از ایشان [[روایت]] کرده‌اند. محدثانی که همگی مورد [[اعتماد]] و قبول اهل سنت هستند. افرادی همچون: [[قطیعی]]؛ [[ابن عدی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[سلفی]]؛ [[ابن مردویه]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[سیوطی]] و دیگرانی که از آنها در ابتدای مدخل نام برده شد. حال [[پرسش]] این است که آیا [[اهل تسنن]] می‌پذیرند که این حُفّاظ و حدیث پژوهان مشهور می‌دانستند که حدیث مورد بحث از زشت‌ترین دروغ‌هایی است که به [[پیامبر]]{{صل}} نسبت داده شده است و با این حال آن را در کتب خود روایت کرده‌اند؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد،[[ثابت]] می‌شود که پایه‌های اعتقادی اهل تسنن بسیار سست و بی‌اعتبار است و اگر پاسخ منفی باشد معلوم می‌شود که ابن تیمیه براساس [[عادت]] خویش برای [[کتمان]] [[حقیقت]] از هیچ [[افتراء]] و بهتانی ابا ندارد. به علاوه این [[حدیث شریف]] در کتب معتبر [[اهل سنت]] از حضرت [[امام]] محمّد [[باقر]]{{ع}} نیز روایت شده و در کتب معتبر [[شیعه]] نیز آمده است؛ بنابراین، حدیث فوق متفقٌ علیه میان [[فریقین]] است و در [[صحت]] آن و [[درستی]] [[احتجاج]] به آن هیچ تردیدی وجود ندارد.
#وجه سوم مناقشۀ ابن تیمیه نیز نشان از [[جهالت]] یا [[عناد]] وی با حقیقت دارد؛ زیرا [[کودکی]] [[ابن عباس]] در ایام [[زندگی]] [[شریف]] [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]] هیچ منافاتی با [[صحت]] این [[حدیث]] ندارد؛ زیرا اولاً قبول [[روایت]] [[ابن عباس]] در [[کودکی]] از نظر [[اندیشمندان]] و صاحب‌نظران بزرگ [[سنی]] هیچ اشکالی ندارد، و ثانیاً در این [[حدیث]] زمانی برای [[صدور حدیث]] معین نشده و ممکن است این جریان در [[مکه]]، پس از [[فتح مکه]] اتّفاق افتاده باشد.
#وجه چهارم نیز پوچ‌تر از وجه سوم است،؛ چراکه اولاً [[تکرار]] [[دعا]] و درخواست از [[خداوند]] برای تداوم و استمرار فضل و [[عطای الهی]] نه تنها اشکالی ندارد، بلکه امری [[پسندیده]] است، و ثانیاً تکرار این [[دعا]] حکمت‌هایی دارد که از آن جمله می‌توان به یادآوری قراردادن [[مقام وزارت]] از سوی [[خدا]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشاره کرد.
#اما اشکال پنجم وی که مدعی است در این حدیث، به درخواست شراکت امام علی{{ع}} در امر [[نبوت]] تصریح شده، ادّعایی بی‌اساس و بهتانی عظیم است؛ زیرا هرگز کسی نگفته است که [[پیامبر خدا]]، از خداوند برای امیرالمؤمنین{{ع}} چنین درخواستی کرده است و این تنها پندار [[ باطل]] و به دور از [[خرد]] [[ابن تیمیه]] است. براساس حدیث [[ابن عباس]] که هم در متون [[حدیثی]] [[شیعه]] و هم در منابع [[اهل تسنن]] آمده است و خود ابن تیمیه نیز به آن اشاره می‌کند، [[خداوند سبحان]] در پاسخ به درخواست [[رسول خدا]]{{صل}}، آیۀ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> را نازل فرمود و این نشان می‌دهد که به رغم [[گمان]] [[باطل]] ابن تیمیه، مراد از شراکت در امر، شراکت در [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] است نه شراکت در نبوت و [[رسالت]]. چنانکه بر اساس حدیث منزلت، [[هارون]] علاوه برداشتن [[مقام نبوت]]، خلیفۀ [[حضرت موسی]]{{ع}} نیز بوده است و [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} هم به [[حکم]] [[حدیث منزلت]] و نیز حدیث مورد بحث، [[خلیفه رسول خدا]]{{صل}} است و چون امر سرپرستی و [[پیشوایی]] مردم به دست رسول خدا{{صل}} بوده است، [[وزیر]] ایشان نیز در این امر خطیر باید او را [[یاری]] کند و بار [[مسئولیت]] او را به دوش بکشد و پس از ایشان، این [[وظیفه]] مهم را بر عهده بگیرد. پس این [[حدیث]] [[نص در امامت]] است، نه [[نص]] در [[نبوت]] و بر همین اساس است که [[رسول خدا]]{{صل}} در [[حدیث شریف]] [[منزلت]] تصریح فرموده است که: {{متن حدیث|أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاأنّه لانبیّ بعدی}}. در نتیجه، آنچه [[ابن تیمیه]] در وجه پنجم ادّعا کرده است، [[بهتان]] و ادّعایی بی‌اساس است و در این [[حدیث]] هیچ تصریحی بر شراکت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در امر [[نبوت]] و [[رسالت]] وجود ندارد و این نکته، برای [[اهل]] [[فهم]] بسیار روشن است!<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۸-۲۰۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T16:00:53Z

فرقانی: /* مناقشات عامه */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

== مناقشات [[عامه]] ==
از جمله کسانی که به دلالت این [[آیه]] بر [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} اشکال گرفته و [[احادیث]] ناظر به آن را مردود دانسته، [[ابن تیمیه حرانی]] [[سلفی]] است. [[ابن تیمیه]] در مناقشه به این [[کلام]] و [[استدلال]] روشن علّامه حلی، وجوهی تراشیده که دو وجه نخست آن تردید در [[صحت سند]] و ادّعای ساختگی بودن آن است، و دو وجه دیگر نیز از [[نادانی]] یا تجاهل وی نشأت می‌گیرد و یک وجه نیز ایراد به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است!

=== مناقشات ابن تیمیه ===
وی می‌گوید:

#و پاسخ ابتدا، مطالبۀ [[صحت حدیث]] است.
#اینکه به اتّفاق [[اندیشمندان]] [[علم حدیث]]، این [[حدیث]] [[دروغ]] و ساختگی است، بلکه حدیث شناسان می‌دانند که این حدیث از زشت‌ترین [[دروغ‌ها]] بر [[رسول خدا]]{{صل}} است!
#[[پیامبر خدا]]{{صل}} در حالی بیشتر [[زمان]] خود را در [[مکه]] گذراند که [[ابن عباس]] هنوز متولد نشده بود.
#آنان ([[شیعیان]]) پیشتر و در ذیل آیۀ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌}} و حدیث [[صدقه دادن]] [[انگشتر]] توسط [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[نماز]]، این حدیث را ذکر کرده‌اند که [[پیامبر]]{{صل}} به این [[دعا]] [[خدا]] را خواند. آنان در اینجا نیز ذکر می‌کنند که ایشان این دعا را در مکه، سال‌ها پیش از آن واقعه از خدا درخواست کرده است، پس چنان‌چه [پیامبر] این دعا را در مکه کرده بود و دعای او [[مستجاب]] شده بود، پس دیگر چه نیازی به [[دعا کردن]] در چندین سال پس از آن در [[مدینه]] است‌؟
#تصریح کرده‌اند که علی در امر پیامبر با او [[شریک]] بود، چنان که [[هارون]] شریک [[موسی]] بود و این سخن قائلان به [[نبوت]] امیرالمؤمنین{{ع}} است و این [[کفر]] آشکار است و این گفتار [[امامیه]] نیست، بلکه ناشی از [[اعتقاد]] [[غالیان]] است<ref>{{عربی|والجواب: المطالبة بالصحّة، أوّلاً. الثانی: إنّ هذا کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث، بل هم یعلمون أنّ هذا من أسمج الکذب علی رسول اللّه{{صل}}. الثالث: إنّ النبی{{صل}} لمّا کان بمکّة فی أکثر الأوقات لم یکن [[ابن عباس]] قد ولد.... الرابع: إنّهم قد قدّموا فی قوله إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ‌ وحدیث التصدّق بالخاتم فی الصّلاة: أنّ النبّی{{صل}}[[ دعا]] بهذا الدعاء، وهنا قد ذکروا أنّه قد [[دعا]] بهذا الدعاء بمکّة قبل تلک الواقعة بسنین متعدّدة...، فإذا کان قد دعا بهذا فی مکّة وقد استجیب له، فأیّ حاجة إلی الدعاء به بعد ذلک بالمدینة بسنین متعدّدة‌؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ علیّاً کان شریکه فی أمره، کما کان [[هارون]] شریک [[موسی]]، وهذا قول من یقول بنبوّته، وهذا [[کفر]] صریح، ولیس هو قول الإمامیّة وإنما هو من قول الغالیة}}. [[منهاج السنة]]، ج۷، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۴ ـ ۲۰۶.</ref>

'''نقد و بررسی مناقشات [[ابن تیمیه]]'''

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T15:55:36Z

فرقانی: /* وزارت امیرالمؤمنین{{ع}} */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان امامیه]] با استناد به این [[آیه]] و [[روایات]] صادره در [[تفسیر]] آن، وزرات [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

== مناقشات [[عامه]] ==

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T15:52:51Z

فرقانی: /* وزارت امیرالمؤمنین{{ع}} */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
متکلمان امامیه با استناد به این آیه و روایات صادره در تفسیر آن، وزرات امیرالمومنین{{ع}} برای پیامبراکرم{{صل}} را ثابت کرده‌اند به عنوان نمونه علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

== مناقشات [[عامه]] ==

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T15:51:25Z

فرقانی: /* وزارت امیرالمؤمنین{{ع}} */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
== معناشناسی [[مفردات]] ==
=== [[وزارت]] ===
== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== [[احادیث شیعه]] ===
=== [[احادیث عامه]] ===
در این بخش به برخی از [[نصوص]] [[حدیث وزارت]] در [[منابع اهل سنت]] می‌پردازیم.

==== روایت [[حاکم حسکانی]] ====
وی در [[شواهد التنزیل]]، [[حدیثی]] را به تفصیل از [[ابوذر غفاری]] در این باره [[روایت]] کرده است. وی می‌نویسد: «[[ابوالحسن]] محمّد بن قاسم [[فقیه]] صیدلانی به سند خود از [[عبایه بن ربعی]] نقل می‌کند که گفت: زمانی عبداللّه بن عباس کنار [[زمزم]] نشسته بود و می‌گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود. در این هنگام مردی [[عمامه]] به سر آمد. [[ابن عباس]] همواره می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». آن [[مرد ]][که در میان [[کلام]] ابن عباس وارد شده بود] نیز می‌گفت: «رسول خدا{{صل}} فرمود». در این هنگام ابن عباس گفت: تو را به [[خدا]] از تو می‌پرسم که کیستی‌؟ آن مرد عمامه را از صورت خویش باز کرد و گفت: ای [[مردم]]، هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس که مرا نمی‌شناسد [بداند که] من [[جندب]] بن جنادۀ [[بدری]]، ابوذر غفاری هستم. با این دو [گوش] خودم از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم و در غیر این صورت این دو [گوش] کر شوند و با این دو چشم او را دیدم، در غیر این صورت این دو [چشم] [[کور]] شوند که می‌فرمود: «علی پیشوای [[نیکان]] و [[قاتل]] [[کافران]] است. هر کس او را [[یاری]] کند [از سوی خدا] یاری شده است، و هر کس او را رها سازد [از سوی خدا] رها شده است».

بدانید که روزی از روزها همراه رسول خدا{{صل}} [[نماز ظهر]] می‌خواندم که سائلی در [[مسجد]] [[درخواست کمک]] کرد و احدی چیزی به وی نداد. آن‌گاه دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و گفت: خداوندا،[[ شاهد]] باش که من در [[مسجد پیامبر]] خدا درخواست کمک کردم و احدی چیزی به من نداد. در این هنگام علی{{ع}} در [[رکوع]] بود، با انگشت کوچک دست راست به او اشاره کرد ـ در انگشت ایشان [[انگشتری]] بود ـ [[سائل]] پیش آمد و [[انگشتر]] را از انگشت آن حضرت بیرون آورد و این عمل پیش چشم [[پیامبر]] اتّفاق افتاد. چون پیامبر{{صل}} از نمازش فارغ شد، سر مبارکش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «همانا برادرم [[موسی]] از تو درخواست کرد و گفت: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، پس [[قرآن]] را با این بیان بر او نازل کردی که {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. بار الاها، من محمّد [[پیامبر]] و برگزیده تو هستم. بار الاها، به من [[شرح صدر]] عطا کن و از [[اهل]] بیتم وزی[[ری]] برای من قرار بده، [یعنی] علی برادرم و پشت مرا به او محکم ساز».

[[ابوذر]] گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] [[پیامبر خدا]]{{صل}} هنوز [[کلام]] خود را به اتمام نرسانده بود که [[جبرئیل]] از سوی [[خداوند]] بر او نازل شد و عرض کرد: ای محمّد، [[مبارک]] باد بر تو آنچه خداوند در [[حق]] برادرت به تو بخشید. پیامبر فرمود: و آن چیست ای جبرئیل‌؟ عرض کرد خداوند [[امّت]] تو را تا [[روز قیامت]] به [[پذیرش ولایت]] او امر فرمود و [این [[آیه]] از] قرآن را بر تو نازل کرد: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}»<ref>{{عربی|حدّثنی أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقیه] الصیدلانی، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعرانی، قال: حدّثنا أبوعلی أحمد بن علی بن رزین الباشانی، قال: حدّثنی المظفّر بن الحسن الأنصاری، قال: حدّثنا السندی بن علی الورّاق، قال: حدّثنا یحیی بن عبدالحمید الحمّانی، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن عبایة بن ربعی، قال: بینما عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول: قال رسول اللّه{{صل}}، إذ أقبل [[رجل]] متعمّم بعمامة، فجعل [[ابن عبّاس]] لایقول قال [[رسول اللّه]]{{صل}} إلّا قال الرجل: قال رسول اللّه{{صل}}، فقال ابن عبّاس: سألتک باللّه [[أمن]] أنت‌؟ فکشف العمامة عن وجهه وقال: أیّها [[الناس]]، من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی، فأنا [[جندب بن جنادة]] البدری [[أبوذر]] الغفاری، سمعت النبی{{صل}} بهاتین وإلّا فصمّتا، ورأیته بهاتین وإلّا فعمیتا وهو یقول: علیّ [[قائد البررة]]، وقاتل الکفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله. أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه{{صل}} یوماً من الأیّام [[صلاة]] الظهر، فسأل [[سائل]] فی المسجد، فلم یعطه [[أحد]]، فرفع السائل یده إلی السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّی سألت فی [[مسجد]] [[رسول الله]]، فلم یعطنی [[أحد]] شیئاً، وکان علیّ راکعاً، فأومأ إلیه بخنصره الیمنی - وکان یتختّم فیها - فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره، وذلک بعین النبی، فلمّا فرغ النبی{{صل}} من صلاته رفع رأسه إلی السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخی [[موسی]] سألک، فقال: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}، فأنزلت علیه قرآناً ناطقاً: {{متن قرآن|سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ}}. ألّلهمّ وأنا محمّد نبیّک وصفیّک، ألّلهمّ فاشرح لی صدری، ویسّرلی أمری، واجعل لی وزیراً من أهلی، علیّاً أخی، أشدد به أزری. قال [[أبوذر]]: فواللّه ما استتمّ [[رسول اللّه]]{{صل}} الکلام حتّی هبط علیه [[جبرئیل]] من عند [[اللّه]]، وقال: یا محمّد، هنیئاً [لک] ما وهب اللّه لک فی أخیک. قال: وما ذاک جبرئیل‌؟ قال: [[أمر]] اللّه أمّتک بموالاته إلی [[یوم القیامة]]، وأنزل قرآناً علیک: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}}}؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، ح۲۳۵. همچنین ر.ک: [[تفسیر]] الثعلبی، ج۴، ص۸۰-۸۱؛ تفسیر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ [[نظم]] دررالسمطین، ص۸۷؛ تفسیر النیسابوری، ج۳، ص۱۷۸.</ref>

براساس این [[حدیث شریف]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را [[وزیر]] ایشان قرار دهد و آن حضرت را در امر [[پیشوایی]] و [[هدایت]] [[خلق]] با ایشان [[شریک]] سازد و خداوند هم دعای [[رسول]] خویش را [[استجابت]] فرمود. در نتیجه حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} به قرار داد [[الهی]] وزیر [[رسول خدا]]{{صل}} و در امر پیشوایی و هدایت خلق با ایشان شریک است و این [[روایت]]، [[نص در امامت]] بدون فاصله [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} است.

وزیر کسی است که به همراه [[سلطان]] و [[امیر]]، بار [[مسئولیت]] و [[وظایف]] او را به دوش می‌کشد و با هم [[فکری]] و نظر خویش او را کمک می‌کند. طریحی دربارۀ معنای وزیر می‌گوید: وزیرِ سلطان کسی است که سنگینی [[مسئولیت]] او را به دوش می‌کشد و با نظر خود او را [[یاری]] می‌کند<ref>{{عربی|وزیر الملک الذی یحمل ثقله ویعیّنه برأیه}}؛ مجمع [[البحرین]]، ج۳، ص۵۱۰.</ref>.

بنابراین، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} تنها کسی است که به همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بار [[مسئولیت]] [[هدایت]] و [[رهبری]] [[خلق]] را به دوش کشیده و تنها او می‌تواند پس از رسول خدا{{صل}} نیز این امر خطیر را بر عهده گیرد و منظور از شراکت امیرالمؤمنین{{ع}} در [[امر رسول خدا]]{{صل}} نیز همین است،؛ چراکه [[خداوند]] در پاسخ به درخواست [[رسول]] خویش آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«[[سرور]] شما تنها خداوند است و [[پیامبر]] او و (نیز) آنانند که [[ایمان]] آورده‌اند، همان کسان که [[نماز]] برپا می‌دارند و در حال [[رکوع]] [[زکات]] می‌دهند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۵۵.</ref> را نازل فرمود. این هم روشن است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[یقین]] آخرین رسول و [[خاتم پیامبران]] است و پس از ایشان [[نبی]] و رسولی نخواهد بود؛ از همین روی اگر شرکت در امر را به شراکت در امر [[نبوت]] یا [[رسالت]] معنا کنیم، در این صورت درخواست [[رسول اکرم]]{{صل}} از خداوند صحیح نخواهد بود و [[خدا]] نیز چنین درخواستی را قبول نمی‌کند. به همین دلیل روشن است که منظور از «شراکت در امر»، هرگز شراکت در نبوت و رسالت نیست، بلکه شراکت در امر [[ولایت]] و [[سرپرستی]] امور [[مردم]] و هدایت است و خداوند نیز با [[نزول]] آیۀ شریف ولایت، به این درخواست پیامبر{{صل}} پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر [[حاکم حسکانی]]، جمع بسیاری از [[حافظان]] مشهور [[حدیث]] و [[اندیشمندان]] نامدار [[اهل تسنن]] نیز این حدیث را در آثار خویش آورده‌اند که در اینجا به ذکر برخی دیگر از [[نصوص]] [[روایات]] می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۸-۱۹۴.</ref>.

==== روایت [[قطیعی]] ====
قطیعی در [[زیارات]] [[فضائل الصحابة]] می‌گوید: در آنچه عبداللّه بن غنام برای ما نوشته است، همچنین یادآوری می‌کند که [[عباد بن یعقوب]] از [[علی بن عابس]]، از [[حارث بن حصیره]]، از قاسم، از مردی از [[خثعم]]، از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که می‌گفت: شنیدم رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: «پروردگارا، می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: بارالها، برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده، علی را نیز [[برادر]] من قرار ده {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}<ref>{{عربی|فیما کتب إلینا عبداللّه بن غنام، أیضاً یذکر أنّ عبّاد بن یعقوب حدّثهم قال: حدثنا علی بن عابس، عن الحارث بن حصیرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم یقول: سمعت أسماء بنت عمیس تقول: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: {{متن حدیث| اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی مُوسَی: اَللَّهُمَّ {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي }} عَلِیّاً {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}}}، [[فضائل]] الصّحابة ([[احمد بن حنبل]])، ج۶، ص۶۷۸، ح۱۱۵۸. همچنین ر.ک: المعیار والموازنة، ص۷۱؛ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۱۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۴۷۹، ح۵۱۱؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج۱۷، ص۴۲۴؛ [[ذخائر العقبی]]، ج۱، ص۶۳؛ سمط النجوم [[العوالی]]، ج۲، ص۱۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۹.</ref>

==== روایت [[ابن عدی]] ====
وی در [[الکامل]] و در شرح حال جعفر احمر [[کوفی]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته است. ابن عدی می‌نویسد:[[ احمد بن حسین]] [[صوفی]] به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]][[ حدیث]] نقل می‌کند که گفت: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]]{{ع}} گفت پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برایم آسان ساز و [[عقده]] از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار بده. شیخ گفت: جعفر احمر احادیثی دارد که از [[اهل کوفه]] [[روایت]] می‌کند غیر از آنچه ما ذکر کردیم و او چیزهایی در فضائل روایت می‌کند و او در زمرۀ متشیعۀ [[کوفه]] است و او در [[نقل روایت]] [[کوفیان]] [[شایسته]] و [[نیکو]] است<ref>{{عربی|ثنا أحمد بن الحسین الصوفی، ثنا أحمد بن عبدالملک الأودی، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین الثعلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ عَبْدُکَ مُوسَی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی}}؛ عَلِیّاً أَخِی}} إلی آخر الآیة. قال الشیخ: وجعفر الأحمر له أحادیث یرویه عنه غیر أهل «الکوفة»، غیر ما ذکرته، وهو یروی شیئا من الفضائل، وهو فی جملة متشیعة «الکوفة»، وهو صالح فی روایة الکوفیین}}؛ الکامل، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳، ش۳۴۰.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref>

==== روایت [[سیوطی]] ====
سیوطی نیز در الدرّالمنثور، این [[حدیث]] را به نقل از [[ابن مردویه]]، [[خطیب]] [[بغدادی]] و [[ابن عساکر]]، از [[اسماء بنت عمیس]] آورده است. وی می‌گوید: «ابن مردویه، خطیب و ابن عساکر از اسماء بنت عمیس آورده‌اند که گفت: دیدم [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار [[کوه]] [[ثبیر]] می‌گوید: «بدرخش ای ثبیر، بدرخش ای ثبیر. بار الها، از تو می‌خواهم آنچه را که برادرم [[موسی]] از تو خواست، سینه‌ام را گشاده گردانی و امرم را بر من آسان‌سازی و گره از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی ـ یعنی [[هارون]] برادرم را ـ به او پشتم را محکم کن و او را در امر من [[شریک]] ساز تا بسیار تو را [[تسبیح]] گوئیم و بسیار یاد کنیم «همانا تو بر ما [[بصیر]] و بینایی».

و [[سلفی]] در طیوریات، به [[سند ضعیف]] از [[ابو جعفر]] محمّد بن علی{{ع}} آورده که فرمود: «هنگامی این [[آیات]] نازل شد که: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}}، رسول خدا{{صل}} بر کوهی بود. آن‌گاه پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطۀ برادرم علی محکم‌ساز؛ پس [[خداوند]] به او پاسخ مثبت داد»»<ref>{{عربی|أخرج ابن مردویه، والخطیب، وابن عساکر، عن أسماء بنت عمیس، قالت: رَأَیْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِإِزَاءِ ثَبِیرَ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْرِقْ ثَبِیرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مَا سَأَلَکَ أَخِی مُوسَی أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ أَنْ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ أَنْ تُحَلِّلَ {{متن قرآن|... عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} عَلِیّاً أَخِی. {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا}}. وأخرج السلفی فی الطیوریات بسند واه، عن أبی جعفر محمّد بن علی قال: لمّا نزلت {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي}} کان رسول اللّه{{صل}} - علی جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزری بأخی علیّ‌»، فأجابه إلی ذلک}}. الدرّ المنثور، ج۴، ص۲۹۵. همچنین ر.ک: شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۸۰، ش۵۱۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۰ ـ ۲۰۲.</ref>

==== روایت [[ابن عساکر]] ====
وی نیز در [[تاریخ مدینة دمشق]]، به نقل این [[حدیث]] پرداخته، می‌نویسد: ابوالقاسم [[هبة اللّه]] بن عبداللّه، به سند خود از [[اسماء بنت عمیس]] نقل می‌کند که گفت: «[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: «می‌گویم چنان که برادرم [[موسی]] گفت: پروردگارا، به من [[شرح صدر]] بده و کارم را برای من آسان ساز و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار ده، برادرم علی را و پشتم را به او محکم ساز» - تا آخر [[آیات]]»<ref>{{عربی|أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبکر الخطیب، أنا أبوبکر محمّد بن عمر النرسی، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهیم الشافعی، أنا أحمد بن الحسین أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملک الأودی، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سلیمان، عن حصین التغلبی، عن أسماء بنت عمیس، قالت: قال رسول اللّه{{صل}}: «أقول کما قال أخی موسی: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} إلی آخر الآیات}}. تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲-۳-۲۰۲.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== وزارت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
علامۀ حلّی در کتاب [[منهاج الکرامه]] خود، ضمن بیان ادلّۀ [[قرآنی]] [[امامت]] و [[خلافت بلافصل]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}}، به عنوان [[برهان]] سی و هفتم به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} استناد کرده و می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابن عباس]] نقل شده است که گفت: [[پیامبر]]{{صل}}[[ دست]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} و دست مرا گرفت در حالی که ما در [[مکه]] بودیم و چهار رکعت [[نماز]] خواندیم. سپس دستش را به سوی [[آسمان]] بلند کرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا [[موسی بن عمران]] از تو درخواست کرد و من محمّد پیامبرت از تو می‌خواهم که به من [[شرح صدر]] عطا کنی و [[عقده]] از زبانم بگشایی تا سخنم را بفهمند و برای من وزیری از [[اهل]] بیتم قرار دهی، یعنی علی بن ابی طالب برادرم را و پشتم را به او محکم‌سازی و او را در امر من [[شریک]] گردانی. در این هنگام ابن عباس می‌گوید: شنیدم منادی ندا می‌کند: ای احمد، به تحقیق آنچه را خواسته بودی به تو عطا کردم. و این در این باب [[نص]] است»<ref>{{عربی|البرهان السابع والثلاثون قوله تعالی: {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}}. من طریق أبی نعیم عن ابن عباس، قال: أخذ النبی{{صل}} بید علیّ بن أبی‌طالب و بیدی و نحن بمکة؛ وصلّی أربع رکعات. ثمّ رفع یده إلی السماء، فقال: {{متن حدیث|اَللَّهُمَّ إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَکَ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَشْرَحَ لِی صَدْرِی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی لِیَفْقَهُوا قَوْلِی}} {{متن قرآن|وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي}} {{متن حدیث|عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخِی}} {{متن قرآن|اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}. قال ابن عباس: فسمعت منادیاً: یا أحمد قد أوتیت ما سألت. وهذا نصّ فی الباب}} منهاج الکرامة، ص۱۴۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۲۰۳ ـ ۲۰۴.</ref>

=== [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===

== مناقشات [[عامه]] ==

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T12:44:55Z

فرقانی: /* روایت ابن عساکر */

آیه وزارت

2026-04-18T12:44:07Z

فرقانی: /* روایت حاکم حسکانی */

آیه وزارت

2026-04-18T12:43:44Z

فرقانی: /* روایت حاکم حسکانی */

آیه وزارت

2026-04-18T12:43:12Z

فرقانی: /* روایت حاکم حسکانی */

آیه وزارت

2026-04-18T12:42:11Z

فرقانی: /* روایت حاکم حسکانی */

آیه وزارت

2026-04-18T12:41:57Z

فرقانی: /* احادیث عامه */

آیه وزارت

2026-04-18T12:21:35Z

فرقانی: /* دلالت آیه */

آیه وزارت

2026-04-18T12:02:50Z

فرقانی:

آیه وزارت

2026-04-18T11:57:59Z

فرقانی:

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[ ]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن| قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T11:57:23Z

فرقانی:

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[ ]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن| قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي... وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن|قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یَا مُوسَی}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

آیه وزارت

2026-04-18T11:50:22Z

فرقانی:

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[ ]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي
| معنی آیه = «و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار»
| شماره آیه = ۲۹
| نام سوره = طه
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر وزارت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
'''[[آیه وزارت]]'''، از جمله [[آیات]] [[اثبات]] [[وزارت]] و [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} است. بر اساس این [[آیه]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[خدای تعالی]] [[مقامات]] و اموری را برای برادرش، [[هارون]] درخواست کرد که از جمله آنها [[مقام وزارت]] و شراکت در امر بود. آنگاه که فرمود: {{متن قرآن|رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی... وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی هَارُونَ أَخِی اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی}}<ref>«پروردگارا، به من شرح صدر بده... برای من وزیری از اهل بیتم قرار بده [یعنی] هارون برادرم را، پشت مرا به او محکم کن و او را در کار من شریک ساز» سوره طه، آیه ۲۵-۳۲.</ref>[[خداوند]] نیز در پاسخ [[پیامبر]] خود فرمود: {{متن قرآن|قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یَا مُوسَی}}<ref>«فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۳۶.</ref>. در [[احادیث]] متعددی که در متون معتبر [[شیعه]] و [[تسنن]] آمده، تصریح شده است که رسول خدا{{صل}} با اشاره به درخواست حضرت موسی{{ع}}، همان اموری را که ایشان برای برادرش هارون خواسته بود، همه را از [[خداوند متعال]] برای برادرش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} درخواست کرد و خداوند نیز دعای رسولش را [[اجابت]] و آنچه را درخواست کرده بود به امیرالمؤمنین عطا فرمود.

هر چند [[متکلمان]] و [[مفسران امامیه]] با استناد به این آیه و احادیث وارد شده در [[تفسیر]] آن، وزارت و خلافت امیرالمؤمنین{{ع}} بعد از رسول خدا{{صل}} را اثبات کرده‌اند با این حال برخی مخالفیان همچون [[ابن تیمیه]] مناقشاتی را در سند و محتوای احادیث مذکور مطرح ساخته‌اند تا بزعم خویش جلوی این دلالت را بگیرند.

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]

کاربر:فرقانی

2026-04-18T11:41:46Z

فرقانی: /* آیات امامت */

== صفحه در حال بروزرسانی است ==
{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[20]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}

== رده:عدم وجود پاسخ بیشتر ==
# [[آیا آیه ۱۴ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]
# [[آیا آیه ۱۵۵ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]

== [[کاربر:لیاقتی/مرگ در حدیث|مرگ در حدیث]] ==

== مدخل های کار شده ==
=== متفرقه (24 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[ولایت فقیه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تناقض]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ دین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ دین در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان نقض غرض]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهوالنبی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهو]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صلوات بر نبی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه تطهیر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مودت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث سفینه نوح]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اولی الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اهل ذکر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مباهله]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان پیشوایی امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== مدخل‌های عصمت (156 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در لغت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در ادیان و مکاتب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امکان عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از گناه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از گناه در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شروط امامت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ترک اولی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث فاطمة بضعة منی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت فرشتگان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت مریم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در فلسفه اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در عرفان اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام حسن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره نبوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره علوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف دعا و زیارات]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شبهات عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[کارکردهای عصمت معصومان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره حسینی ]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره سجادی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام باقر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام کاظم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام صادق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف مهدویت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی در قرآن]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت تفضلی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت استحقاقی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شبهات عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل نقلی عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اولو الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[معصوم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تبلیغ وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت عملی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت علمی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در لغت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در نهج البلاغه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در فقه سیاسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره سجادی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره حسینی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت فرشتگان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تلقی وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در ابلاغ وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت نوح]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت نوح در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت داوود]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت داوود در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت زکریا]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت زکریا در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت سلیمان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت سلیمان در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یونس]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یونس در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ایوب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ایوب در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یعقوب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یعقوب در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت عیسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت عیسی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یوسف]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یوسف در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ابراهیم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ابراهیم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت موسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت موسی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از کفر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیش از تصدی منصب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پس از تصدی منصب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث علی مع الحق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[انکار عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ابعاد عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== امامت ===
==== آیات امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[فهرست آیات امامت]]
## آیات اثبات امامت امام علی {{ع}}
### آیات غدیر
#### [[آیه تبلیغ]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اکمال دین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سأل سائل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه ولایت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه مباهله]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در فقه اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در معارف و سیره حسینی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه علم الکتاب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه مسئولون]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مسئولون در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مسئولون در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[ آیه مسئولون از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه نجوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه واسأل من ارسلنا]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه اشتری]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اشتری در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اشتری از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه والنجم اذا هوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه والنجم اذا هوی از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه والنجم اذا هوی در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه فی بیوت اذن الله]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه السابقون]]
### [[آیه فتلقی آدم]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه سقایة الحاج]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه وزارت]]
### [[آیه هو الذی ایدک بنصره و بالمومنین]]
### [[آیه اذن واعیة]]
### [[آیه والذین آمنوا بالله و رسله اولئک هم الصدیقون و الشهداء]]
### [[آیه الذین ینفقون اموالهم]]
### [[آیه خیر البریة]]
### [[آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به]]
## آیات اثبات امامت سایر امامان {{عم}}
### [[آیه اولی الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه صادقین]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه ابتلا]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه تطهیر]]
#### [[آیه تطهیر در تفسیر و علوم قرآنی]]
#### [[آیه تطهیر در حدیث]]
#### [[آیه تطهیر در کلام اسلامی]]
#### [[آیه تطهیر در معارف و سیره حسینی]]
#### [[آیه تطهیر در معارف و سیره رضوی]]
#### [[آیه تطهیر از دیدگاه اهل سنت]]
### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
{{پایان فهرست اثر}}

==== احادیث امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[فهرست احادیث امامت]]
## [[حدیث دوازده خلیفه]]
## [[حدیث یوم الدار]] ([[یوم الدار]]
## [[حدیث ثقلین]]
## [[حدیث خاصف النعل]]
## [[حدیث رایت]]
## [[حدیث رد شمس]]
## [[حدیث سد الابواب]]
## [[حدیث سفینه]]
## [[حدیث طیر]]
## [[حدیث ولایت]]
## [[حدیث غدیر]]
## [[حدیث مؤاخاة]]
## [[حدیث مدینة العلم]]
## [[حدیث منزلت]]
## [[حدیث وزارت]]
{{پایان فهرست اثر}}

==== مدخل‌های امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[نصب الهی امام]]
# [[ضرورت عقلی امامت]]
# [[ضرورت نقلی امامت]]
# [[احتیاج به امام]]
# امامان ([[امام]]؛ [[دوازده امام]])
## [[امام علی]] (رده:امام علی)
## [[حضرت فاطمه]] (رده:حضرت فاطمه)
## [[امام حسن مجتبی]] (رده:امام حسن مجتبی)
## [[امام حسین]] (رده:امام حسین)
## [[امام سجاد]] (رده:امام سجاد)
## [[امام باقر]] (رده:امام باقر)
## [[امام صادق]] (رده:امام صادق)
## [[امام کاظم]] (رده:امام کاظم)
## [[امام رضا]] (رده:امام رضا)
## [[امام جواد]] (رده:امام جواد)
## [[امام هادی]] (رده:امام هادی)
## [[امام حسن عسکری]] (رده:امام حسن عسکری)
## [[امام مهدی]] (رده:امام مهدی؛ رده:مهدویت)
# [[امامت]] (رده:امامت)
## [[امامت امام علی]]
## [[امامت امام حسن]]
## [[امامت امام حسین]]
## [[امامت امام سجاد]]
## [[امامت امام باقر]]
## [[امامت امام صادق]]
## [[امامت امام کاظم]]
## [[امامت امام رضا]]
## [[امامت امام جواد]]
## [[امامت امام هادی]]
## [[امامت امام عسکری]]
## [[امامت امام مهدی]]
# [[تعداد امامان]]
# [[شناخت امام]]
# [[صفات امام]] (رده:صفات امام)
## [[افضلیت]]
### [[افضلیت امام ناطق]]
### [[ضرورت افضلیت امام]]
### [[عدم لزوم افضلیت امام در تمام دوران قبل از امامت]]
### [[لزوم افضلیت امام تنها در دوران امامت]]
### [[گستره افضلیت امام]]
### [[افضلیت امام]]
#### [[افضلیت امام علی]]
#### [[افضلیت امام حسن]]
#### [[افضلیت امام حسین]]
#### [[افضلیت امام سجاد]]
#### [[افضلیت امام باقر]]
#### [[افضلیت امام صادق]]
#### [[افضلیت امام کاظم]]
#### [[افضلیت امام رضا]]
#### [[افضلیت امام جواد]]
#### [[افضلیت امام هادی]]
#### [[افضلیت امام حسن عسکری]]
## [[علم امام]]
### [[علم امام علی]]
## [[علم معصوم]]
## [[عدالت امام]]
## [[عصمت]] (رده:عصمت)
### [[عصمت پیامبران]]
### [[عصمت امام]]
## [[نص بر امام]]
## [[لزوم منصوص بودن امام]]
## [[تصریح بر امام]]
# [[کرامت]]
## [[کرامات امام علی]]
## [[کرامات امام حسن مجتبی]]
## [[کرامت‌های امام حسین]]
## [[کرامات امام سجاد]]
## [[کرامات امام باقر]]
## [[کرامات امام صادق]]
## [[کرامات امام کاظم]]
## [[کرامات امام رضا]]
## [[کرامات امام جواد]]
## [[کرامات امام هادی]]
## [[کرامات امام حسن عسکری]]
## [[کرامات امام مهدی]]
# [[امامت مفضول]]
# [[تفاوت در هدایت بندگان از سوی امامان]]
# [[تفاوت رتبه امامان]]
# [[بغاة]]
# [[رجعت]]
# [[سقیفه]]
# [[ سوره برائت]]
# [[سوره انسان]]
# [[شفاعت]]
# [[شجاعت امام علی]] (رده:فضایل امام علی)
# [[لیلة المبیت]]
# [[بیعت امام علی با ابوبکر]]
# [[مظلومیت امام علی]]
# [[سکوت امام علی]]
# [[خلافت امام علی]]
# [[حکومت امام علی]]
# [[غلاة]]
# [[فدک]]
# [[تولی و تبری]]
{{پایان فهرست اثر}}

== بانک پرسش و پاسخ (کار شده) ==
=== مهدویت (پرسش) (1 مدخل)===
# [[معرفت و شناخت امام مهدی چه ضرورتی دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}

=== علم غیب معصوم (پرسش)(35 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[غیب در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[غیب در قرآن و حدیث به چه معنا به کار رفته است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم غیب منحصر به خداست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به علم غیب معصوم شرک است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عدم اعتقاد به علم غیب امام آسیبی به ایمان وارد می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل حدیثی علم غیب امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم معصوم به امور غیبی تام و بی‌کران است یا محدود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به تام بودن علم معصوم غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به علم غیب امام از ضروریات دین یا مذهب است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[علم موهوبی و موهبتی یا علم لدنی معصوم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا امامان از اهل بیت پیامبر خاتم علم غیب داشته‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی علم غیب امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[علم غیب چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تفاوت علم غیب خدا و معصوم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی علم تام امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات مشتمل بر بهره‌مندی معصوم از علم غیب کدام‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه فرقه وهابیت در باره علم غیب چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چگونه انسان محدود می‌تواند دارای علم غیب نامحدود شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[قلمرو علم معصوم تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چرا امامان علم غیب خود را انکار می‌کردند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم علم غیب داشت؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا همه پیامبران علم غیب داشته‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر امام معصوم علم غیب دارد پس چرا قرآن علم غیب را از بشر نفی می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۵۹ سوره انعام چگونه علم غیب برای غیر خدا ثابت می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۱ سوره توبه علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹ سوره احقاف علم غیب پیامبران را نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۵۰ سوره انعام آیا پیامبر خاتم علم غیب دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره رعد علم غیب غیر خدا را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۶ سوره ملک علم غیب غیر خدا را نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹ سوره ابراهیم نافی علم غیب غیر از خدا نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره توبه علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۸ سوره غافر علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره شوری منکر علم غیب پیامبر پیش از نزول قرآن نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳ سوره یوسف منکر آگاهی پیامبراکرم از غیب نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۶۴ سوره نساء منکر آگاهی پیامبراکرم از غیب نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== عصمت (پرسش) (250 سؤال) ===
{{فهرست اثر}}
# [[عصمت در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطا در فهم کلام معصوم، موجب بی‌اثر شدن عصمت او می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گونه‌های مفهومی عصمت در قرآن چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تعاریف عقل‌گرایان درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اسلامی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[فرق عصمت با عدالت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه مفاهیمی بیانگر حقیقت عصمت هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مترادف‌های واژه عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت بدعتی از یهود و نصاری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از فرهنگ ایران باستان است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از آموزه‌های صوفیه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت از ابتکارات شیعه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از آموزه‌های زرتشتی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اصطلاح عصمت از چه زمانی به کار برده شد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه اعتقاد به عصمت در ادیان پیشین چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه اندیشه عصمت در اسلام به چه زمانی باز می‌گردد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت منتسب به عبدالله بن سبا است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا مبدأ اعتقاد به اندیشه عصمت روح کاریزماتیک است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا نظریه عصمت را برای نخستین بار هشام بن حکم مطرح کرده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه‌های گوناگون کلامی درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه ادیان و مکاتب گوناگون درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه دین یهود درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه دین مسیحیت درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین بودا درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین زرتشت درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین هندو درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه دیدگاه‌هایی درباره حقیقت عصمت وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه متکلمان امامیه درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه عدلیه درباره حقیقت عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اهل سنت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه اشاعره درباره حقیقت عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه متکلمان معتزله درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت منشأ سیاسی دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت اکتسابی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت برای امامان امکان دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا برخورداری از عصمت برای غیر معصومین ممکن است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصوم جبری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل جبری دانستن عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیامدهای جبری دانستن عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[جبری بودن عصمت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت سبب سلب اختیار معصوم است و هیچ فضیلتی ندارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصومین به‌واسطه تسدید روح‌القدس است و اختیار از آنان سلب شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصومان پیش از بلوغ با اختیار سازگار است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت با اصل ثواب و عقاب منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت با آزادی و اختیار انسان منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصوم تبعیض در حق انسان به‌شمار می‌آید؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت مستلزم بی‌نیاز شدن از شریعت است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مصونیت وحی در مقام تلقی و ابلاغ چگونه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت معصومین چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ریشه‌های اختیاری عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه‌های علمای معاصر درباره ریشه اختیاری عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم موهوبی که منشأ عصمت است منافاتی با اختیار ندارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[رابطه علم معصومین با عصمت از خطا چیست؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت انبیا به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امامان به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از عصمت در مقام تلقی وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از عصمت در مقام ابلاغ وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران و امامان در مقام تفسیر و تبیین وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی بر گستره عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا قرآن کریم عصمت انبیاء را در مقام تلقی و ابلاغ بیان کرده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از ارتکاب سهوی گناه از سوی انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت انبیاء از خطا در قضاوت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا انبیاء تنها از ترک واجبات و انجام محرمات معصوم هستند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران از دیدگاه متکلمان اسلامی چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران و امامان از خطا در انجام تکالیف شخصی و اجتماعی به چه معناست؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان لطف چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی عصمت انبیاء در مقام تلقی وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل اثبات عصمت اعتقادی انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[معجزه چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ویژگی‌های پیامبران یا امامان چگونه عصمت آنان را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[وجوب متابعت چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[نهی از منکر چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۹۰ سوره انعام چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۶۴ سوره نساء چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۸۳ سوره ص چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۲۱ سوره احزاب چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۱۲۴ سوره بقره چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه نخست سوره تحریم بر عدم عصمت پیامبر دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره توبه بر عدم عصمت پیامبر اسلام دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱ و ۲ سوره فتح بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره شوری بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷ سوره ضحی بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۵ و ۶۶ سوره زمر بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۴ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۳ سوره اسراء بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹۴ سوره یونس بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۴ سوره طه بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۲ سوره هود بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۷ سوره مائده بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیاتی که پیامبر خاتم به طلب آمرزش از خداوند مأمور شده است بر عدم عصمت ایشان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۷ سوره توبه بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۵ و ۱۰۶ سوره نساء بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲ سوره شرح بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱ و ۲ سوره عبس بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۰۰ سوره اعراف بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۷ سوره انفال بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۸ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۷ سوره احزاب بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم در دریافت وحی دچار تردید شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطاب مزمل و مدثر به پیامبر خاتم در قرآن کریم بر سستی و کوتاهی در تبلیغ رسالت دلالت دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم پیش از تصدی منصب نبوت معصوم بوده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۲۱ و ۱۲۲ سوره طه بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۵ سوره بقره بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۸۹ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۲ و ۶۳ سوره انبیاء بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۴ الی ۳۷ سوره ذاریات با عصمت حضرت ابراهیم منافات دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۷ سوره مریم بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۸ سوره صافات با عصمت حضرت ابراهیم منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۶ سوره انعام بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۴ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۰ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۳ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۲ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۴ سوره توبه بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یعقوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۰ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یعقوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۵ سوره هود بر عدم عصمت حضرت نوح دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۶ سوره مائده با عصمت حضرت عیسی منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۱ سوره ص بر عدم عصمت حضرت ایوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا درخواست نشانه از خداوند توسط حضرت زکریا بر عدم عصمت ایشان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۱ تا ۳۳ سوره ص بر عدم عصمت حضرت سلیمان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۴ تا ۳۵ سوره ص بر عدم عصمت حضرت سلیمان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۳ تا ۲۵ سوره ص بر عدم عصمت حضرت داوود دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۸ و ۷۹ سوره انبیاء بر عدم عصمت حضرت داوود دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۷ سوره انبیا بر غضبناک شدن حضرت یونس بر خدا و عدم عصمت آن حضرت دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵ و ۱۶ سوره قصص بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۴۳ سوره اعراف با عصمت حضرت موسی منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۳ سوره کهف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۰ سوره شعراء بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۱ سوره قصص بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰ و ۱۳ سوره شعراء بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵۵ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۸ سوره یونس بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵۱ و ۱۵۲ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر پیامبران معصوم هستند چرا در قرآن نسبت دروغ به آنها داده شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر پیامبران معصوم هستند چرا در قرآن نسبت عصیان به آنها داده شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا شیطان می‌تواند در پیامبران نفوذ کند و خواسته‌های خود را به آنان القاء کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا به عصمت انبیاء و ائمه در کتاب و سنت اشاره شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا ظن پیامبران به دروغ بودن وعده‌های الهی بر عدم عصمت آنان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا قول به عصمت در انبیا و امامان مستلزم غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت اهل بیت لازمه‌اش ربوبیت و الوهیت است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا استغفار کردن انبیا و امامان با عصمت ناسازگار است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم در دریافت وحی دچار تردید شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطاب مزمل و مدثر به پیامبر خاتم در قرآن کریم بر سستی و کوتاهی در تبلیغ رسالت دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق چیست؟ و چه ارتباطی با عصمت پیامبر دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم پیش از تصدی منصب نبوت معصوم بوده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در مرحله دریافت و ابلاغ وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در مرحله عمل به وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا منشأ عصمت پیامبر خاتم علم است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ادله موافقین سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ادله مخالفین سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهو در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی عدم سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی عدم سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا انکار سهوالنبی لازمه‌اش غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا این نظریه که پیامبر خاتم به عمد اعمالی را سهوی انجام می‌داد درست است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی اثبات عصمت پیامبر خاتم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مصادیق معصوم از نگاه پیامبر خاتم چه کسانی هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات عصمت معصومان در قرآن کدامند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل نقلی عصمت اهل‌بیت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه تطهیر چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صلوات چیست و چگونه بر افضلیت و عصمت اهل بیت دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مودت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث سفینه چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث امان چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت معصومان مشتمل بر چه اموری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امامان به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در روایات چگونه بیان شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات قرآن چگونه وجوب عصمت را برای امام اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اولی‌الامر چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه عهد چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اهل ذکر چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه شهادت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ شریعت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی عصمت امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان فلسفه وجودی امام چگونه بر عصمت امام دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تلازم امامت و عصمت چگونه بر عصمت امام دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تسلسل چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتراف امامان به خطا و لغزش با عصمت ایشان منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان عقلی عصمت امام علی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مباهله چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث علی مع الحق چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث اطاعت چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا حضرت مریم معصوم است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۷۲ تا ۷۴ سوره صافات آیا مخلصین معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه دیدگاه‌هایی درباره عصمت فرشتگان وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت فرشتگان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[براهین عقلی عصمت فرشتگان کدام است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل نقلی عصمت فرشتگان کدام است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات مربوط به عصمت فرشتگان کدامند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تأثیر اندیشه عصمت در اصول فقه امامیه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اندیشه عصمت چه نقشی در دلالت فعل معصوم دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[نقش اندیشه عصمت در حجیت سیره عقلا چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اندیشه عصمت چه نقشی در مبنای اصولی تعارض دو حدیث دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطا در فهم کلام معصوم، موجب بی‌اثر شدن عصمت او می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا در منابع اهل سنت به عصمت امام علی اشاره شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[کدام روایات بر عصمت امام علی دلالت دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گناه دارای چه مراتبی است و معصومان در کدام مرتبه دارای عصمت هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه انکار عصمت انبیا و امامان به چه زمانی باز می‌گردد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا شواهدی از اعتقاد اصحاب درباره عصمت پیامبر و امامان وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[متکلمان اسلامی چه دیدگاه‌هایی در بحث عصمت پیامبر و امام از گناه دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت امام با خاتمیت ناسازگار است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[رابطه عصمت و علم امام چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عرفای اسلامی چه دلیلی بر اثبات عصمت امامان دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تناقض چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان نقض غرض چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل فلسفی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت حضرت فاطمه تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت قرآن چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت استحقاقی است یا تفضلی؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت عملی پیامبران شامل چه مواردی می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت علمی پیامبران شامل چه مواردی می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات قرآن چگونه بر ضرورت عصمت امام دلالت می‌کنند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام حسن چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام حسین چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام حسین به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام حسن به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام سجاد به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام باقر چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام صادق چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام کاظم چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام رضا چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام مهدی چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم در حدیث امام رضا چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل اثبات عصمت معصومان از کفر چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیامبران پس از تصدی منصب الهی در چه اموری معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبران و امامان پیش از تصدی منصب الهی معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث امام علی چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث پیامبر خاتم چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ولایت چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه علم الکتاب چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان پیشوایی امام چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت فرشتگان تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

== تغییر مسیرها ==
===اثبات===
{{مدخل‌های وابسته}}
# [[اثبات اعجاز قرآن]]
# [[اثبات افضلیت]]
# [[اثبات افضلیت امام علی]]
# [[اثبات افضلیت اهل بیت]]
# [[اثبات امامت]]
# [[اثبات امامت امام علی]]
# [[اثبات امامت امام مهدی]]
# [[اثبات امامت امامان دوازده‌گانه]]
# [[اثبات امامت با معجزه]]
# [[اثبات تحریف‌ناپذیری قرآن]]
# [[اثبات تفویض]]
# [[اثبات خاتمیت اسلام]]
# [[اثبات ختم نبوت]]
# [[اثبات ربوبیت خدا]]
# [[اثبات شأن دریافت دین]]
# [[اثبات شأن ولایت تشریعی امامان]]
# [[اثبات ضرورت امامت]]
# [[اثبات عصمت]]
# [[اثبات عصمت امام]]
# [[اثبات عصمت امام علی]]
# [[اثبات عصمت اهل بیت]]
# [[اثبات عصمت حضرت فاطمه]]
# [[اثبات عصمت فرشتگان]]
# [[اثبات عصمت قرآن]]
# [[اثبات عصمت وحی]]
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم]]
# [[اثبات عصمت پیامبران]]
# [[اثبات عقلی ولایت فقیه]]
# [[اثبات علم امام]]
# [[اثبات غیبت امام مهدی]]
# [[اثبات مرجعیت دینی اهل بیت]]
# [[اثبات معاد]]
# [[اثبات نبوت]]
# [[اثبات نبوت با معجزه]]
# [[اثبات نبوت پیامبر خاتم]]
# [[اثبات نص بر امام]]
# [[اثبات نصب الهی امام]]
# [[اثبات نصب الهی امام با آیه تطهیر]]
# [[اثبات نقلی ولایت فقیه]]
# [[اثبات وجوب اطاعت از اولی ‌الامر]]
# [[اثبات وجود امام مهدی]]
# [[اثبات وجود خدا]]
# [[اثبات وحی]]
# [[اثبات وصایت]]
# [[اثبات وصایت امام علی]]
# [[اثبات ولادت امام مهدی]]
# [[اثبات ولایت خاصه پیامبر خاتم]]
# [[اثبات ولایت فقیه]]

===دلیل===
# [[دلیل عقلی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی نصب الهی امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل علم امام]]
# [[دلیل قرآنی رجعت]]
# [[دلیل نقلی عصمت امام]]
# [[دلیل نقلی نصب الهی امام]]

===ضرورت===
# [[ضرورت آزادی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت اجتماعی وجود امام مهدی]]
# [[ضرورت ادای حقوق امام]]
# [[ضرورت ازدواج]]
# [[ضرورت اعتقاد به افزایش علم معصوم]]
# [[ضرورت افضلیت]]
# [[ضرورت افضلیت امام]]
# [[ضرورت افضلیت حاکم اسلامی]]
# [[ضرورت امامت]]
# [[ضرورت انتظار]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت بحث از امامت]]
# [[ضرورت تشکیل حکومت]]
# [[ضرورت تشکیل حکومت دینی]]
# [[ضرورت تعیین امام]]
# [[ضرورت حکومت اسلامی]]
# [[ضرورت ختم نبوت]]
# [[ضرورت خلافت الهی]]
# [[ضرورت شناخت خدا]]
# [[ضرورت عصمت]]
# [[ضرورت عصمت امام]]
# [[ضرورت عصمت پیامبر]]
# [[ضرورت عصمت پیامبران]]
# [[ضرورت عقلی افضلیت امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی امامت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی انتظار]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی نصب امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی وجود امام مهدی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت معجزه]]
# [[ضرورت نبوت]]
# [[ضرورت نصب الهی امام]]
# [[ضرورت نصب امام]]
# [[ضرورت نقلی افضلیت امام]]
# [[ضرورت نقلی امامت]]
# [[ضرورت نقلی انتظار]]
# [[ضرورت وجود امام مهدی]]
# [[ضرورت وجود مفسر قرآن]]
# [[ضرورت وحی]]
# [[ضرورت ولایت]]

===ادله===
# [[ادله اربعه]]
# [[ادله توحید]]
# [[ادله حجیت سیره]]
# [[ادله فقهیه]]
{{پایان مدخل‌های وابسته}}

آیه وزارت

2026-04-18T11:39:57Z

فرقانی:

کاربر:فرقانی

2026-04-18T05:55:56Z

فرقانی: /* آیات امامت */

== صفحه در حال بروزرسانی است ==
{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[20]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}

== رده:عدم وجود پاسخ بیشتر ==
# [[آیا آیه ۱۴ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]
# [[آیا آیه ۱۵۵ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]

== [[کاربر:لیاقتی/مرگ در حدیث|مرگ در حدیث]] ==

== مدخل های کار شده ==
=== متفرقه (24 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[ولایت فقیه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تناقض]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ دین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ دین در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان نقض غرض]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهوالنبی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهو]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صلوات بر نبی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه تطهیر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مودت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث سفینه نوح]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اولی الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اهل ذکر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تسلسل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مباهله]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان پیشوایی امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== مدخل‌های عصمت (156 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در لغت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در ادیان و مکاتب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امکان عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از گناه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از گناه در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شروط امامت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت فاطمه در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ترک اولی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت حضرت فاطمه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث فاطمة بضعة منی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت فرشتگان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت مریم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبران در فلسفه اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام در عرفان اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام حسن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره نبوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف و سیره علوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در معارف دعا و زیارات]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شبهات عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[کارکردهای عصمت معصومان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در تاریخ اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره حسینی ]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره سجادی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام باقر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام کاظم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره امام صادق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در معارف مهدویت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی در قرآن]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اکتسابی در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت تفضلی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت استحقاقی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[شبهات عصمت پیامبران]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل نقلی عصمت امام]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت موهبتی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام علی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اهل بیت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت اولو الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[معصوم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تبلیغ وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت عملی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت علمی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در لغت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در نهج البلاغه]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در فقه سیاسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره سجادی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره حسینی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[امامت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت امام علی در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت فرشتگان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اثبات عصمت اهل بیت در قرآن]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در تلقی وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در ابلاغ وحی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت نوح]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت نوح در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت داوود]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت داوود در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت زکریا]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت زکریا در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت سلیمان]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت سلیمان در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یونس]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یونس در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ایوب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ایوب در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یعقوب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یعقوب در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت عیسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت عیسی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یوسف]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت یوسف در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ابراهیم]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت ابراهیم در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت موسی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت موسی در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از کفر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیش از تصدی منصب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پس از تصدی منصب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث علی مع الحق]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[انکار عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ابعاد عصمت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== امامت ===
==== آیات امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[فهرست آیات امامت]]
## آیات اثبات امامت امام علی {{ع}}
### آیات غدیر
#### [[آیه تبلیغ]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه تبلیغ از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اکمال دین]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه اکمال دین از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سأل سائل]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
##### [[آیه سأل سائل از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه ولایت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ولایت در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه مباهله]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در فقه اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در معارف و سیره حسینی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مباهله از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه علم الکتاب]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه مسئولون]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مسئولون در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه مسئولون در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[ آیه مسئولون از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه نجوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه نجوی از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه واسأل من ارسلنا]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه واسأل من ارسلنا از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه اشتری]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اشتری در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اشتری از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه والنجم اذا هوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه والنجم اذا هوی از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه والنجم اذا هوی در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه فی بیوت اذن الله]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فی بیوت اذن الله از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه السابقون]]
### [[آیه فتلقی آدم]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه فتلقی آدم از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه و لتعرفنهم فی لحن القول از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه سقایة الحاج]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
#### [[آیه سقایة الحاج در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه سقایة الحاج از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
#### [[آیه سقایة الحاج در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
### [[آیه هو الذی ایدک بنصره و بالمومنین]]
### [[آیه اذن واعیة]]
### [[آیه والذین آمنوا بالله و رسله اولئک هم الصدیقون و الشهداء]]
### [[آیه الذین ینفقون اموالهم]]
### [[آیه خیر البریة]]
### [[آیه واجعل لی وزیرا من اهلی]]
### [[آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به]]
## آیات اثبات امامت سایر امامان {{عم}}
### [[آیه اولی الامر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر در معارف و سیره رضوی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه اولی الامر از دیدگاه اهل سنت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه صادقین]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در تفسیر و علوم قرآنی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در حدیث]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین در کلام اسلامی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه صادقین از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه ابتلا]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا در کلام اسلامی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیه ابتلا از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
### [[آیه تطهیر]]
#### [[آیه تطهیر در تفسیر و علوم قرآنی]]
#### [[آیه تطهیر در حدیث]]
#### [[آیه تطهیر در کلام اسلامی]]
#### [[آیه تطهیر در معارف و سیره حسینی]]
#### [[آیه تطهیر در معارف و سیره رضوی]]
#### [[آیه تطهیر از دیدگاه اهل سنت]]
### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان از دیدگاه اهل سنت]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان در تفسیر و علوم قرآنی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
#### [[آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان در حدیث]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
{{پایان فهرست اثر}}

==== احادیث امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[فهرست احادیث امامت]]
## [[حدیث دوازده خلیفه]]
## [[حدیث یوم الدار]] ([[یوم الدار]]
## [[حدیث ثقلین]]
## [[حدیث خاصف النعل]]
## [[حدیث رایت]]
## [[حدیث رد شمس]]
## [[حدیث سد الابواب]]
## [[حدیث سفینه]]
## [[حدیث طیر]]
## [[حدیث ولایت]]
## [[حدیث غدیر]]
## [[حدیث مؤاخاة]]
## [[حدیث مدینة العلم]]
## [[حدیث منزلت]]
## [[حدیث وزارت]]
{{پایان فهرست اثر}}

==== مدخل‌های امامت ====
{{فهرست اثر}}
# [[نصب الهی امام]]
# [[ضرورت عقلی امامت]]
# [[ضرورت نقلی امامت]]
# [[احتیاج به امام]]
# امامان ([[امام]]؛ [[دوازده امام]])
## [[امام علی]] (رده:امام علی)
## [[حضرت فاطمه]] (رده:حضرت فاطمه)
## [[امام حسن مجتبی]] (رده:امام حسن مجتبی)
## [[امام حسین]] (رده:امام حسین)
## [[امام سجاد]] (رده:امام سجاد)
## [[امام باقر]] (رده:امام باقر)
## [[امام صادق]] (رده:امام صادق)
## [[امام کاظم]] (رده:امام کاظم)
## [[امام رضا]] (رده:امام رضا)
## [[امام جواد]] (رده:امام جواد)
## [[امام هادی]] (رده:امام هادی)
## [[امام حسن عسکری]] (رده:امام حسن عسکری)
## [[امام مهدی]] (رده:امام مهدی؛ رده:مهدویت)
# [[امامت]] (رده:امامت)
## [[امامت امام علی]]
## [[امامت امام حسن]]
## [[امامت امام حسین]]
## [[امامت امام سجاد]]
## [[امامت امام باقر]]
## [[امامت امام صادق]]
## [[امامت امام کاظم]]
## [[امامت امام رضا]]
## [[امامت امام جواد]]
## [[امامت امام هادی]]
## [[امامت امام عسکری]]
## [[امامت امام مهدی]]
# [[تعداد امامان]]
# [[شناخت امام]]
# [[صفات امام]] (رده:صفات امام)
## [[افضلیت]]
### [[افضلیت امام ناطق]]
### [[ضرورت افضلیت امام]]
### [[عدم لزوم افضلیت امام در تمام دوران قبل از امامت]]
### [[لزوم افضلیت امام تنها در دوران امامت]]
### [[گستره افضلیت امام]]
### [[افضلیت امام]]
#### [[افضلیت امام علی]]
#### [[افضلیت امام حسن]]
#### [[افضلیت امام حسین]]
#### [[افضلیت امام سجاد]]
#### [[افضلیت امام باقر]]
#### [[افضلیت امام صادق]]
#### [[افضلیت امام کاظم]]
#### [[افضلیت امام رضا]]
#### [[افضلیت امام جواد]]
#### [[افضلیت امام هادی]]
#### [[افضلیت امام حسن عسکری]]
## [[علم امام]]
### [[علم امام علی]]
## [[علم معصوم]]
## [[عدالت امام]]
## [[عصمت]] (رده:عصمت)
### [[عصمت پیامبران]]
### [[عصمت امام]]
## [[نص بر امام]]
## [[لزوم منصوص بودن امام]]
## [[تصریح بر امام]]
# [[کرامت]]
## [[کرامات امام علی]]
## [[کرامات امام حسن مجتبی]]
## [[کرامت‌های امام حسین]]
## [[کرامات امام سجاد]]
## [[کرامات امام باقر]]
## [[کرامات امام صادق]]
## [[کرامات امام کاظم]]
## [[کرامات امام رضا]]
## [[کرامات امام جواد]]
## [[کرامات امام هادی]]
## [[کرامات امام حسن عسکری]]
## [[کرامات امام مهدی]]
# [[امامت مفضول]]
# [[تفاوت در هدایت بندگان از سوی امامان]]
# [[تفاوت رتبه امامان]]
# [[بغاة]]
# [[رجعت]]
# [[سقیفه]]
# [[ سوره برائت]]
# [[سوره انسان]]
# [[شفاعت]]
# [[شجاعت امام علی]] (رده:فضایل امام علی)
# [[لیلة المبیت]]
# [[بیعت امام علی با ابوبکر]]
# [[مظلومیت امام علی]]
# [[سکوت امام علی]]
# [[خلافت امام علی]]
# [[حکومت امام علی]]
# [[غلاة]]
# [[فدک]]
# [[تولی و تبری]]
{{پایان فهرست اثر}}

== بانک پرسش و پاسخ (کار شده) ==
=== مهدویت (پرسش) (1 مدخل)===
# [[معرفت و شناخت امام مهدی چه ضرورتی دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}

=== علم غیب معصوم (پرسش)(35 مدخل) ===
{{فهرست اثر}}
# [[غیب در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[غیب در قرآن و حدیث به چه معنا به کار رفته است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم غیب منحصر به خداست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به علم غیب معصوم شرک است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عدم اعتقاد به علم غیب امام آسیبی به ایمان وارد می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل حدیثی علم غیب امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم معصوم به امور غیبی تام و بی‌کران است یا محدود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به تام بودن علم معصوم غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتقاد به علم غیب امام از ضروریات دین یا مذهب است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[علم موهوبی و موهبتی یا علم لدنی معصوم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا امامان از اهل بیت پیامبر خاتم علم غیب داشته‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی علم غیب امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[علم غیب چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تفاوت علم غیب خدا و معصوم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی علم تام امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات مشتمل بر بهره‌مندی معصوم از علم غیب کدام‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه فرقه وهابیت در باره علم غیب چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چگونه انسان محدود می‌تواند دارای علم غیب نامحدود شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[قلمرو علم معصوم تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چرا امامان علم غیب خود را انکار می‌کردند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم علم غیب داشت؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا همه پیامبران علم غیب داشته‌اند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر امام معصوم علم غیب دارد پس چرا قرآن علم غیب را از بشر نفی می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۵۹ سوره انعام چگونه علم غیب برای غیر خدا ثابت می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۱ سوره توبه علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹ سوره احقاف علم غیب پیامبران را نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۵۰ سوره انعام آیا پیامبر خاتم علم غیب دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره رعد علم غیب غیر خدا را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۶ سوره ملک علم غیب غیر خدا را نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹ سوره ابراهیم نافی علم غیب غیر از خدا نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره توبه علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۸ سوره غافر علم غیب را از پیامبر خاتم نفی نمی‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره شوری منکر علم غیب پیامبر پیش از نزول قرآن نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳ سوره یوسف منکر آگاهی پیامبراکرم از غیب نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۶۴ سوره نساء منکر آگاهی پیامبراکرم از غیب نیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

=== عصمت (پرسش) (250 سؤال) ===
{{فهرست اثر}}
# [[عصمت در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطا در فهم کلام معصوم، موجب بی‌اثر شدن عصمت او می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گونه‌های مفهومی عصمت در قرآن چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تعاریف عقل‌گرایان درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اسلامی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[فرق عصمت با عدالت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه مفاهیمی بیانگر حقیقت عصمت هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مترادف‌های واژه عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت بدعتی از یهود و نصاری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از فرهنگ ایران باستان است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از آموزه‌های صوفیه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت از ابتکارات شیعه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت برگرفته از آموزه‌های زرتشتی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اصطلاح عصمت از چه زمانی به کار برده شد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه اعتقاد به عصمت در ادیان پیشین چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه اندیشه عصمت در اسلام به چه زمانی باز می‌گردد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت منتسب به عبدالله بن سبا است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا مبدأ اعتقاد به اندیشه عصمت روح کاریزماتیک است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا نظریه عصمت را برای نخستین بار هشام بن حکم مطرح کرده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه‌های گوناگون کلامی درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه ادیان و مکاتب گوناگون درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه دین یهود درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه دین مسیحیت درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین بودا درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین زرتشت درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه آیین هندو درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه دیدگاه‌هایی درباره حقیقت عصمت وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه متکلمان امامیه درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه عدلیه درباره حقیقت عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در کلام اهل سنت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه اشاعره درباره حقیقت عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه متکلمان معتزله درباره عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت منشأ سیاسی دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت اکتسابی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت برای امامان امکان دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا برخورداری از عصمت برای غیر معصومین ممکن است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصوم جبری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل جبری دانستن عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیامدهای جبری دانستن عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[جبری بودن عصمت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت سبب سلب اختیار معصوم است و هیچ فضیلتی ندارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصومین به‌واسطه تسدید روح‌القدس است و اختیار از آنان سلب شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصومان پیش از بلوغ با اختیار سازگار است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت با اصل ثواب و عقاب منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت با آزادی و اختیار انسان منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت معصوم تبعیض در حق انسان به‌شمار می‌آید؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت مستلزم بی‌نیاز شدن از شریعت است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مصونیت وحی در مقام تلقی و ابلاغ چگونه است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت معصومین چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ریشه‌های اختیاری عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دیدگاه‌های علمای معاصر درباره ریشه اختیاری عصمت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا علم موهوبی که منشأ عصمت است منافاتی با اختیار ندارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[رابطه علم معصومین با عصمت از خطا چیست؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت انبیا به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امامان به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از عصمت در مقام تلقی وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از عصمت در مقام ابلاغ وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران و امامان در مقام تفسیر و تبیین وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی بر گستره عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا قرآن کریم عصمت انبیاء را در مقام تلقی و ابلاغ بیان کرده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از ارتکاب سهوی گناه از سوی انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت انبیاء از خطا در قضاوت به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا انبیاء تنها از ترک واجبات و انجام محرمات معصوم هستند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت پیامبران از دیدگاه متکلمان اسلامی چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبران و امامان از خطا در انجام تکالیف شخصی و اجتماعی به چه معناست؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان لطف چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی عصمت انبیاء در مقام تلقی وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل اثبات عصمت اعتقادی انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[معجزه چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ویژگی‌های پیامبران یا امامان چگونه عصمت آنان را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[وجوب متابعت چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[نهی از منکر چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۹۰ سوره انعام چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۶۴ سوره نساء چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۸۳ سوره ص چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۲۱ سوره احزاب چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ۱۲۴ سوره بقره چگونه بر عصمت پیامبران در رفتار و گفتار دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه نخست سوره تحریم بر عدم عصمت پیامبر دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۳ سوره توبه بر عدم عصمت پیامبر اسلام دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱ و ۲ سوره فتح بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره شوری بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷ سوره ضحی بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۵ و ۶۶ سوره زمر بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۴ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۳ سوره اسراء بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۹۴ سوره یونس بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۴ سوره طه بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۲ سوره هود بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۷ سوره مائده بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیاتی که پیامبر خاتم به طلب آمرزش از خداوند مأمور شده است بر عدم عصمت ایشان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۷ سوره توبه بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۵۲ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۵ و ۱۰۶ سوره نساء بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲ سوره شرح بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱ و ۲ سوره عبس بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۰۰ سوره اعراف بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۷ سوره انفال بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۸ سوره انعام بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۷ سوره احزاب بر عدم عصمت پیامبر خاتم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم در دریافت وحی دچار تردید شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطاب مزمل و مدثر به پیامبر خاتم در قرآن کریم بر سستی و کوتاهی در تبلیغ رسالت دلالت دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم پیش از تصدی منصب نبوت معصوم بوده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۲۱ و ۱۲۲ سوره طه بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۵ سوره بقره بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۸۹ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت آدم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۲ و ۶۳ سوره انبیاء بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۴ الی ۳۷ سوره ذاریات با عصمت حضرت ابراهیم منافات دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۷ سوره مریم بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۸ سوره صافات با عصمت حضرت ابراهیم منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۶ سوره انعام بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۴ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۰ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۳ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۲ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یوسف دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۴ سوره توبه بر عدم عصمت حضرت ابراهیم دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یعقوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰۰ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یعقوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۵ سوره هود بر عدم عصمت حضرت نوح دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۱۶ سوره مائده با عصمت حضرت عیسی منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۴۱ سوره ص بر عدم عصمت حضرت ایوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا درخواست نشانه از خداوند توسط حضرت زکریا بر عدم عصمت ایشان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۱ تا ۳۳ سوره ص بر عدم عصمت حضرت سلیمان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۴ تا ۳۵ سوره ص بر عدم عصمت حضرت سلیمان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۳ تا ۲۵ سوره ص بر عدم عصمت حضرت داوود دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۷۸ و ۷۹ سوره انبیاء بر عدم عصمت حضرت داوود دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۷ سوره انبیا بر غضبناک شدن حضرت یونس بر خدا و عدم عصمت آن حضرت دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵ و ۱۶ سوره قصص بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۴۳ سوره اعراف با عصمت حضرت موسی منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۶۳ سوره کهف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۲۰ سوره شعراء بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۳۱ سوره قصص بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۰ و ۱۳ سوره شعراء بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵۵ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۸۸ سوره یونس بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا آیه ۱۵۱ و ۱۵۲ سوره اعراف بر عدم عصمت حضرت موسی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر پیامبران معصوم هستند چرا در قرآن نسبت دروغ به آنها داده شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اگر پیامبران معصوم هستند چرا در قرآن نسبت عصیان به آنها داده شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا شیطان می‌تواند در پیامبران نفوذ کند و خواسته‌های خود را به آنان القاء کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا به عصمت انبیاء و ائمه در کتاب و سنت اشاره شده است؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا ظن پیامبران به دروغ بودن وعده‌های الهی بر عدم عصمت آنان دلالت می‌کند؟ (پرسش)]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا قول به عصمت در انبیا و امامان مستلزم غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اندیشه عصمت اهل بیت لازمه‌اش ربوبیت و الوهیت است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا استغفار کردن انبیا و امامان با عصمت ناسازگار است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم در دریافت وحی دچار تردید شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطاب مزمل و مدثر به پیامبر خاتم در قرآن کریم بر سستی و کوتاهی در تبلیغ رسالت دلالت دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[افسانه غرانیق چیست؟ و چه ارتباطی با عصمت پیامبر دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبر خاتم پیش از تصدی منصب نبوت معصوم بوده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در مرحله دریافت و ابلاغ وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت پیامبر خاتم در مرحله عمل به وحی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا منشأ عصمت پیامبر خاتم علم است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مراد از سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ادله موافقین سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ادله مخالفین سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[سهو در لغت و اصطلاح به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی عدم سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی عدم سهوالنبی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا انکار سهوالنبی لازمه‌اش غلو است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا این نظریه که پیامبر خاتم به عمد اعمالی را سهوی انجام می‌داد درست است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی اثبات عصمت پیامبر خاتم چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[مصادیق معصوم از نگاه پیامبر خاتم چه کسانی هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات عصمت معصومان در قرآن کدامند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل نقلی عصمت اهل‌بیت چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه تطهیر چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صلوات چیست و چگونه بر افضلیت و عصمت اهل بیت دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مودت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث سفینه چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث امان چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت معصومان مشتمل بر چه اموری است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امامان به لحاظ زمان چقدر است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت امام در روایات چگونه بیان شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات قرآن چگونه وجوب عصمت را برای امام اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اولی‌الامر چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه عهد چگونه بر عصمت اهل‌ بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه اهل ذکر چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه شهادت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان حفظ شریعت چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عقلی عصمت امامان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان فلسفه وجودی امام چگونه بر عصمت امام دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان تلازم امامت و عصمت چگونه بر عصمت امام دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تسلسل چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اعتراف امامان به خطا و لغزش با عصمت ایشان منافات دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان عقلی عصمت امام علی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه مباهله چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث ثقلین چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث علی مع الحق چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[حدیث اطاعت چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا حضرت مریم معصوم است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[با توجه به آیه ۷۲ تا ۷۴ سوره صافات آیا مخلصین معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[چه دیدگاه‌هایی درباره عصمت فرشتگان وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[منشأ عصمت فرشتگان چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[براهین عقلی عصمت فرشتگان کدام است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل نقلی عصمت فرشتگان کدام است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات مربوط به عصمت فرشتگان کدامند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[تأثیر اندیشه عصمت در اصول فقه امامیه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اندیشه عصمت چه نقشی در دلالت فعل معصوم دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[نقش اندیشه عصمت در حجیت سیره عقلا چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[اندیشه عصمت چه نقشی در مبنای اصولی تعارض دو حدیث دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا خطا در فهم کلام معصوم، موجب بی‌اثر شدن عصمت او می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا در منابع اهل سنت به عصمت امام علی اشاره شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[کدام روایات بر عصمت امام علی دلالت دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گناه دارای چه مراتبی است و معصومان در کدام مرتبه دارای عصمت هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیشینه انکار عصمت انبیا و امامان به چه زمانی باز می‌گردد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا شواهدی از اعتقاد اصحاب درباره عصمت پیامبر و امامان وجود دارد؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[متکلمان اسلامی چه دیدگاه‌هایی در بحث عصمت پیامبر و امام از گناه دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت امام با خاتمیت ناسازگار است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[رابطه عصمت و علم امام چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه صادقین چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عرفای اسلامی چه دلیلی بر اثبات عصمت امامان دارند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان امتناع تناقض چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان نقض غرض چگونه بر عصمت اهل بیت و امامان دوازده‌گانه دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل فلسفی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی اثبات عصمت انبیاء چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل قرآنی عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل روایی عصمت حضرت فاطمه چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت حضرت فاطمه تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت قرآن چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل عصمت وحی چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا عصمت استحقاقی است یا تفضلی؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت عملی پیامبران شامل چه مواردی می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت علمی پیامبران شامل چه مواردی می‌شود؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیات قرآن چگونه بر ضرورت عصمت امام دلالت می‌کنند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام حسن چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام حسین چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام حسین به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام حسن به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا اصحاب و شیعیان امام سجاد به عصمت آن حضرت اعتقاد داشتند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام باقر چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام صادق چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام کاظم چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام رضا چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت امام در حدیث امام مهدی چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت حضرت آدم در حدیث امام رضا چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از ترک اولی به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از نسیان به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت از اشتباه به چه معناست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلایل اثبات عصمت معصومان از کفر چیست؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[پیامبران پس از تصدی منصب الهی در چه اموری معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیا پیامبران و امامان پیش از تصدی منصب الهی معصوم هستند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث امام علی چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[عصمت در حدیث پیامبر خاتم چگونه توصیف شده است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه ولایت چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[آیه علم الکتاب چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[برهان پیشوایی امام چگونه عصمت پیامبران و ائمه را اثبات می‌کند؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[گستره عصمت فرشتگان تا چه حدی است؟ (پرسش)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
{{پایان فهرست اثر}}

== تغییر مسیرها ==
===اثبات===
{{مدخل‌های وابسته}}
# [[اثبات اعجاز قرآن]]
# [[اثبات افضلیت]]
# [[اثبات افضلیت امام علی]]
# [[اثبات افضلیت اهل بیت]]
# [[اثبات امامت]]
# [[اثبات امامت امام علی]]
# [[اثبات امامت امام مهدی]]
# [[اثبات امامت امامان دوازده‌گانه]]
# [[اثبات امامت با معجزه]]
# [[اثبات تحریف‌ناپذیری قرآن]]
# [[اثبات تفویض]]
# [[اثبات خاتمیت اسلام]]
# [[اثبات ختم نبوت]]
# [[اثبات ربوبیت خدا]]
# [[اثبات شأن دریافت دین]]
# [[اثبات شأن ولایت تشریعی امامان]]
# [[اثبات ضرورت امامت]]
# [[اثبات عصمت]]
# [[اثبات عصمت امام]]
# [[اثبات عصمت امام علی]]
# [[اثبات عصمت اهل بیت]]
# [[اثبات عصمت حضرت فاطمه]]
# [[اثبات عصمت فرشتگان]]
# [[اثبات عصمت قرآن]]
# [[اثبات عصمت وحی]]
# [[اثبات عصمت پیامبر خاتم]]
# [[اثبات عصمت پیامبران]]
# [[اثبات عقلی ولایت فقیه]]
# [[اثبات علم امام]]
# [[اثبات غیبت امام مهدی]]
# [[اثبات مرجعیت دینی اهل بیت]]
# [[اثبات معاد]]
# [[اثبات نبوت]]
# [[اثبات نبوت با معجزه]]
# [[اثبات نبوت پیامبر خاتم]]
# [[اثبات نص بر امام]]
# [[اثبات نصب الهی امام]]
# [[اثبات نصب الهی امام با آیه تطهیر]]
# [[اثبات نقلی ولایت فقیه]]
# [[اثبات وجوب اطاعت از اولی ‌الامر]]
# [[اثبات وجود امام مهدی]]
# [[اثبات وجود خدا]]
# [[اثبات وحی]]
# [[اثبات وصایت]]
# [[اثبات وصایت امام علی]]
# [[اثبات ولادت امام مهدی]]
# [[اثبات ولایت خاصه پیامبر خاتم]]
# [[اثبات ولایت فقیه]]

===دلیل===
# [[دلیل عقلی]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل عقلی نصب الهی امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[دلیل علم امام]]
# [[دلیل قرآنی رجعت]]
# [[دلیل نقلی عصمت امام]]
# [[دلیل نقلی نصب الهی امام]]

===ضرورت===
# [[ضرورت آزادی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت اجتماعی وجود امام مهدی]]
# [[ضرورت ادای حقوق امام]]
# [[ضرورت ازدواج]]
# [[ضرورت اعتقاد به افزایش علم معصوم]]
# [[ضرورت افضلیت]]
# [[ضرورت افضلیت امام]]
# [[ضرورت افضلیت حاکم اسلامی]]
# [[ضرورت امامت]]
# [[ضرورت انتظار]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت بحث از امامت]]
# [[ضرورت تشکیل حکومت]]
# [[ضرورت تشکیل حکومت دینی]]
# [[ضرورت تعیین امام]]
# [[ضرورت حکومت اسلامی]]
# [[ضرورت ختم نبوت]]
# [[ضرورت خلافت الهی]]
# [[ضرورت شناخت خدا]]
# [[ضرورت عصمت]]
# [[ضرورت عصمت امام]]
# [[ضرورت عصمت پیامبر]]
# [[ضرورت عصمت پیامبران]]
# [[ضرورت عقلی افضلیت امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی امامت]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی انتظار]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی نصب امام]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت عقلی وجود امام مهدی]]{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# [[ضرورت معجزه]]
# [[ضرورت نبوت]]
# [[ضرورت نصب الهی امام]]
# [[ضرورت نصب امام]]
# [[ضرورت نقلی افضلیت امام]]
# [[ضرورت نقلی امامت]]
# [[ضرورت نقلی انتظار]]
# [[ضرورت وجود امام مهدی]]
# [[ضرورت وجود مفسر قرآن]]
# [[ضرورت وحی]]
# [[ضرورت ولایت]]

===ادله===
# [[ادله اربعه]]
# [[ادله توحید]]
# [[ادله حجیت سیره]]
# [[ادله فقهیه]]
{{پایان مدخل‌های وابسته}}

آیه سقایة الحاج از دیدگاه اهل سنت

2026-04-18T05:55:21Z

فرقانی:

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه سقایة الحاج]] - [[آیه سقایة الحاج در تفسیر و علوم قرآنی]] - [[آیه سقایة الحاج در حدیث]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ
| معنی آیه = آیا آب دادن به حاجیان و آبادسازی مسجد الحرام را همگون کار آن کس قرار داده‌اید که به خداوند و روز واپسین ایمان آورده و در راه خداوند جهاد کرده است؟ (هرگز این دو) نزد خداوند برابر نیستند
| شماره آیه = ۱۹- ۲۲
| نام سوره = توبه
| شماره جزء = ۱۰
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر افضلیت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
آیه '''سقایة الحاج''': {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ}}<ref> آیا آب دادن به حاجیان و آبادسازی مسجد الحرام را همانند کار آن کس قرار داده‌اید که به خداوند و روز واپسین ایمان آورده و در راه خداوند جهاد کرده است؟ (هرگز این دو) نزد خداوند برابر نیستند و خداوند گروه ستمگران را رهنمایی نمی‌کند. آنان که ایمان آورده‌اند و هجرت کرده‌اند و در راه خداوند با مال و جان خود، جهاد ورزیده‌اند، نزد خداوند بلند پایگاه‌ترند و آنانند که رستگارند پروردگارشان آنان را به بخشایش و خشنودی از سوی خویش و بوستان‌هایی که ایشان را در آنها نعمتی پایدار است نوید می‌دهد. در حالی که هماره در آن جاودانند؛ بی‌گمان خداوند است که پاداشی سترگ نزد اوست؛ سوره توبه، آیه ۱۹- ۲۲.</ref>از جمله آیاتی است که به اعتقاد متکلمان و مفسران شیعه، بر [[افضلیت]] و در نتیجه [[خلافت بلافصل امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد.

احادیث متعددی در متون معتبر تفسیری، کلامی و حدیثی اهل سنت در تفسیر این آیه نقل شده که بر اساس آنها هنگامی که [[طلحه]] بن [[شیبه]] و عباس با یکدیگر [[تفاخر]] می‌کردند و یکی [[سقایت]] و آب رسانی به حجاج را نشانه [[برتری]] خود معرفی می‌کرد و دیگری کلید داری و تعمیر [[مسجد الحرام]] را [[فضیلت]] بالاتری می‌دانست. حضرت علی{{ع}} با اشاره به [[ایمان]]، [[هجرت]] و [[جهاد]] خود در [[راه خدا]] افضلیت خویش را بر آن دو و بلکه دیگر صحابه، یادآور می‌شوند. در این هنگام [[خداوند سبحان]] در این آیات را نازل می‌فرماید.

با این حال برخی همچون ابن تیمیه صحت چنین احادیثی را زیر سوال برده و در مقابل بر این باورند که فضائل سایر صحابه از جمله خلفا بیش از فضائل حضرت علی{{ع}} است.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
{{اصلی|شأن نزول آیه سقایة الحاج}}
آیه {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} خبر از حادثه‌ای می‌دهد که در عصر نبوی رخ داده است و صرفاً بیان یک [[قانون]] کلّی نیست؛ یعنی حقیقتاً چنین مقایسه‌ای انجام شده است. بنابراین، آیه شریفه شأن نزولی دارد، بدین جهت شأن نزول‌های متعدّدی برای آن ذکر شده، که خلاصه معروف‌ترین آنها به شرح زیر است:

«عبّاس»، عموی پیامبر و «شیبه» که از [[فرزندان]] عبدالمطّلب است، در [[مسجد الحرام]] با هم گفت‌وگو می‌کردند. عبّاس خطاب به شیبه گفت: [[خداوند متعال]] افتخاری نصیب من کرده که نصیب هیچ کس ننموده، و آن {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}}<ref>سیراب کردن [[حجّاج]] در «منی» و «[[عرفات]]» و «[[مشعر الحرام]]» در موسم حج را [[سقایة الحاج]] می‌گویند. سرزمین‌های سه‌گانه فوق، هیچ‌گاه از خود آب نداشته و همواره آب آن از نقاط دیگر تأمین می‌شده است، حتّی امروزه آب مورد استفاده حجّاج در این امکنه مقدّس سه‌گانه، از [[مکّه]] مکرّمه یا نقاط دیگر از طریق شبکه لوله‌کشی تأمین می‌شود. در زمان‌های قدیم حجّاج مجبور بودند آب مورد نیازشان را، در ایّامی که در منی و عرفات و مشعر الحرام هستند، از مکّه همراه خویش ببرند. بدین جهت روز هشتم ذیحجّه، که حجّاج در آن زمان‌ها در چنین روزی آب مورد نیاز را تهیّه و بر شتران بار می‌کردند، «یوم الترویة» (روز برداشتن آب) نامیده شد. به هر حال، عبّاس عموی پیامبر در [[زمان]] خودش [[مسئول]] آب‌رسانی به حجّاج بوده و این [[مسئولیّت]]، مخصوصاً در آن عصر و زمان، بسیار مهمّ بوده است؛ زیرا ضروری‌ترین نیاز حجّاج در «منی» و «مشعر الحرام» و «عرفات» آب بوده است.</ref> است. «شیبه» در پاسخ گفت: [[خداوند]] افتخار {{متن قرآن|عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}}<ref>با توجّه به اهمّیّت فوق العاده «مسجد الحرام» که به تعبیر [[قرآن مجید]] اوّلین خانه‌ای است که ساخته شده و مقدّس‌ترین مکان روی [[زمین]] است به گونه‌ای که هر رکعت [[نماز]] در آن (طبق برخی [[روایات]]) برابر با یک میلیون رکعت نماز در مکان‌های دیگر است، مسأله «کلیدداری کعبه» و {{متن قرآن|عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} اهمّیّت ویژه‌ای دارد، [[کلیددار]] کعبه مسئول [[حفظ]] و [[حراست]] و مرمّت و بازسازی کعبه معظّمه و [[مسجد الحرام]] بوده است.</ref> را نصیب من کرده است و افتخاری بالاتر از کلیدداری [[کعبه]] وجود ندارد. بنابراین افتخاری که‌ نصیب من شده، بالاتر از افتخار توست.

علی{{ع}} که از کنار آنها عبور می‌کرد و سخنان آنها را شنید، به نزد ایشان رفت و پس از [[سلام]] و ادای [[احترام]]، [[اجازه]] خواست سخنی بگوید، اجازه [[سخن]] داده شد. حضرت فرمود: «[[خداوند]] افتخاری به من عنایت کرده که از همه افتخارات بالاتر و نصیب هیچ کس نشده است!» گفتند: آن چیست؟ فرمود: من قبل از همه شما [[ایمان]] آوردم و به خاطر رضای خداوند قبل از همه [[هجرت]] کردم، و در [[راه خدا]] با [[مال]] و جانم [[جهاد]] نمودم! و شما و امثال شما، به [[برکت]] جهاد من و امثال من [[مسلمان]] شدید و [[اسلام]] را پذیرفتید! بنابراین بالاترین افتخار {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} یا {{متن قرآن|عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} نیست، بلکه «[[ایمان به خدا]]» و «هجرت در مسیر رضای او» و «جهاد در راه او» بالاترین افتخار است.

عبّاس عموی پیامبر و علی{{ع}}، با شنیدن این سخن [[خشمگین]] و ناراحت شد و به خدمت پیامبر اکرم]]{{صل}} رسید و ماجرا را برای آن حضرت بیان نمود و از علی [[شکایت]] کرد، که وی مقام و موقعیّت مرا زیر سؤال برده است.

[[پیامبر]] شخصی را به دنبال علی{{ع}} فرستاد، وقتی علی به خدمت پیامبر{{صل}} رسید، حضرت از او توضیح خواست و فرمود: چه گفته‌ای که عمویت عبّاس را عصبانی کرده‌ای؟ علی عرض کرد: سخن حقّی گفته‌ام، عمویم از سخن [[حقّ]] من ناراحت شده است، سپس آنچه اتّفاق افتاده بود را برای [[پیامبر اسلام]]{{صل}} بازگو کرد. ضمناً این نکته را یادآور شد که من در مقام تعریف و [[تمجید]] از خود نبودم، بلکه می‌خواستم به آنها بگویم «سقایة الحاج» و «عمارة المسجد الحرام» بالاترین افتخارات نیست و افتخاراتی بالاتر از آن هم وجود دارد. در این هنگام آیه سقایة الحاج نازل شد و خداوند سخن علی{{ع}} را [[تأیید]] کرد<ref>شواهد التّنزیل، ج۱، ص۲۴۹ به بعد.</ref>.<ref>مکارم شیرازی، ناصر، آیات الولایة فی القرآن، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۹-۳۲۰.</ref>

شان نزول ذکر شده در دوازده کتاب معروف [[اهل سنت]] که پیرامون [[تفسیر قرآن]]، یا [[تاریخ]] و یا [[روایات]] نوشته شده است نیز آمده است که در این میان می‌توان از این منابع نام برد: [[فخر رازی]] (۶۰۶ق)<ref>فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۱۳.</ref>، [[حاکم حسکانی]] (درگذشت ۴۹۰ق)<ref>حسکانی، شواهدالتنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۲۳.</ref>،[[ محمد بن جریر]] بن یزید [[طبری]] (درگذشت ۳۱۰ق)<ref>طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۶۷-۶۸.</ref>،[[ احمد بن محمد]] قُرطُبی (درگذشت ۷۶۱ق) <ref>قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۸۴ش، ج۸، ص۹۱-۹۲</ref>، عبدالرحمان [[سیوطی]] (درگذشت ۹۱۱ق)<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۲۲۰</ref> و [[ابن‌ابی‌حاتم]] (درگذشت ۳۲۷ق)<ref>ابن‌ابی‌حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۰۸</ref>؛ اسباب النّزول‌، نوشته علّامه واحدی‌<ref>اسباب النّزول، ص۱۸۲ (به نقل از [[احقاق الحق]]، ج۳، ص۱۲۳).</ref>؛ [[تفسیر]] علّامه [[خازن]] بغدادی‌<ref>تفسیر خازن، ج۳، ص۵۷ (به نقل از احقاق الحق، ج۳، ص۱۲۳).</ref>؛ تفسیر العلّامة القرطبی‌<ref>تفسیر قرطبی، ج۸، ص۹۱ (به نقل از احقاق الحق، ج۳، ص۱۲۵).</ref>؛ تفسیر فخر رازی‌<ref>تفسیر فخر رازی، ج۱۶، ص۱۰ (به نقل از احقاق الحق، ج۳، ص۱۲۵).</ref>؛ الدُرّالمنثور، نوشته علّامه سیوطی‌<ref>الدّرّالمنثور، ج۳، ص۲۱۸ (به نقل از احقاق الحق، ج۳، ص۱۲۶).</ref>؛ تفسیر أبو البرکات النّسفی‌<ref>تفسیر نسفی، ج۲، ص۲۲۱ (به نقل از الغدیر، ج۲، ص۵۴).</ref>؛ فصول المهمّة، نوشته ابن صبّاغ مالکی‌<ref>فصول المهمّة، ص۱۰۶ (به نقل از احقاق الحق، ج۳، ص۱۲۶).</ref>؛ کفایة الطّالب‌ گنجی شافعی‌<ref>کفایة الطّالب، ص۱۱۳ (به نقل از احقاق الحق، ج۳، ص۱۲۵).</ref>؛ [[تاریخ]] [[خطیب]] بغدادی‌<ref>به نقل از الغدیر، ج۲، ص۵۴ و ۵۵.</ref>؛ [[مناقب]] ابن مغازلی‌<ref>به نقل از الغدیر، ج۲، ص۵۴ و ۵۵.</ref>؛ [[تاریخ ابن عساکر]]<ref>به نقل از الغدیر، ج۲، ص۵۴ و ۵۵.</ref>؛ ربیع الابرار، نوشته زمخشری‌<ref>به نقل از الغدیر، ج۲، ص۵۴ و ۵۵.</ref>. ref>مکارم شیرازی، ناصر، آیات الولایة فی القرآن، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۹-۳۲۰.</ref>

در کتب [[روایی]] نیز به این شأن نزول اشاره شده است. در کتاب [[صحیح مسلم]] همین [[شأن نزول]] بدون ذکر نام اشخاص آمده است و به ثبت ماجرا با استفاده از عنوان «رجُل» بسنده کرده است.<ref>مسلم، صحیح مسلم، بیروت، ج۳، ص۱۴۹۹</ref>.

با این وجود برخی دیگر از علمای [[اهل‌سنت]] با اشاره به این [[روایت]] به [[روایات]] دیگری که اسم اشخاص آمده، اشاره کرده‌اند. <ref>به عنوان نمونه: نک: طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۰، ص: ۶۸؛ ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۱۹-۲۱</ref> با این حال [[ابن‌کثیر]] از علمای اهل‌سنت، [[نزول]] این [[آیه]] در [[فضیلت امام علی]]{{ع}} را [[انکار]] کرده‌ است.<ref>ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۵۸.</ref> همچنین [[ابن‌تیمیه]] [[معتقد]] است که این روایت در [[کتب حدیثی]] معتبر نیامده است.<ref>ابن‌تیمیه، احمدبن عبدالحلیم، منهاج السنه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۱۸.</ref>

== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
[[احادیث]] متعددی در منابع معتبر [[حدیثی]] و [[تفسیری]] و کلامی اهل سنت در [[تفسیر]] این [[آیات]] وارد شده که در این بخش به برخی از آنها اشاره می‌کنیم

'''[[ابن کثیر]]''' که [[اتباع]] [[ابن تیمیه]] به وی [[اعتماد]] دارند، در ذیل [[آیه]] [[شریف]] می‌نویسد: «عبدالرزاق گفت: [[ابن عیینه]] از اسماعیل، از [[شعبی]] به ما خبر داد که گفت: آیه درباره علی و عباس نازل شده است، به خاطر گفتگوی آن دو در آن موضوع»<ref>تفسیر ابن کثیر، ج۲، ص۳۵۵.</ref>.

'''[[عبدالرزاق صنعانی]]''' در [[تفسیر]] خود می‌نویسد: «معمر از عمرو، از حسن به ما خبر داد که گفت: وقتی آیه {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ}} درباره علی، عباس و [[شیبه]] نازل شد، درباره آن [[گفتگو]] می‌کردند، آن گاه عباس گفت:نظرت درباره اینکه من [[سقایت]] را ترک کنم چیست؟ پس [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: سقایتت را ادامه بده، همانا در آن کار برای شما خیر هست».

از ابن عیینه، از اسماعیل، از شعبی [نقل شده که] گفت: «درباره علی و عباس نازل شده است، آن گاه که آن دو در این باره گفتگو می‌کردند»<ref>تفسیر القرآن، ج۲، ص۲۶۹.</ref>.

'''[[ابن أبی حاتم]]''' نیز این [[حدیث]] را در تفسیر خود آورده است. وی می‌نویسد: «پدرم از ابن ابی عمر عدنی، از سفیان، از ابن ابی خالد و [[زکریا]]، از شعبی بر ما حدیث کرد که گفت: علی، عباس و شیبه درباره سقایت و پرده داری [[مکه]] با هم سخن می‌گفتند تا این که [[خدای تعالی]] این آیه را نازل فرمود: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ}}».

حسن بن محمّد بن صباح، از [[مروان]] بن معاویه [[فزاری]]، از [[اسماعیل بن ابی خالد]]، از شعبی نقل کرد که گفت: آیه {{متن قرآن|سِقَایَةَ الْحَاجِّ}} درباره علی و عباس نازل شد<ref>تفسیر ابن أبی حاتم، ج۶، ص۱۷۶۷ - ۱۷۶۸، ش۱۰۰۶۴ و ۱۰۰۶۵</ref>.

'''[[ابن ابی شیبه]]''' در [[المصنف]] [[حدیث]] را به همین صورت و با اندکی تفاوت نقل کرده است<ref>المصنف، ج۷، ص۵۰۴.</ref>.

'''[[سیوطی]]''' نیز در الدرّالمنثور، حدیث را از [[ابو الشیخ]] و [[ابن منذر]] آورده است<ref>ر.ک: الدرّالمنثور، ج۳، ص۲۱۸.</ref>.

'''[[ابن اثیر]]''' نیز [[حدیث]] را از محمّد بن کعب [[قرظی]]، در جامع الأصول [[روایت]] کرده است.<ref>جامع الأصول، ج۸، ص۶۶۳، ش۶۵۱۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۸۱-۹۰.</ref>.

== دلالت آیه ==
[[علاّمه حلّی]] در بیان [[ادله امامت]] و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین{{ع}} می‌نویسد: «[[برهان]] هفدهم قول [[خدای تعالی]] است که می‌فرماید: {{متن قرآن|الَّذِینَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِکَ هُمُ الْفَائِزُونَ}}، [[رزین]] بن معاویه در الجمع بین الصحاح السته [[روایت]] کرده است که این [[آیه در شأن علی]]{{ع}} نازل شده است. آنگاه که [[طلحة]] بن [[شیبه]] و عباس به هم [[تفاخر]] می‌کردند و این فضیلتی است که برای هیچ یک از [[صحابه]] غیر او حاصل نشده است. پس او [[افضل]] و در نتیجه همو [[امام]] است»<ref>علامه حلی، منهاج الکرامة، ص۱۲۹.</ref>

[[سید]] [[شرف‌الدین]] نیز در کتاب [[ارزشمند]] المراجعات می‌نویسد: «درباره ایشان و درباره کسانی که به واسطه آب رسانی به [[حاجیان]] تعمیر [[مسجد الحرام]] برایشان [[فخر]] می‌فروختند، [[خدای تعالی]] این [[آیه]] را نازل فرمود که: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ...}}<ref>المراجعات، ص۹۷.</ref> وی در حاشیه این عبارت می‌نویسد: «این آیه درباره علی{{ع}}، عمویش عباس و طلحة بن شیبه نازل شد و مناسبت آن این است که آنان بر یکدیگر فخر می‌فروختند. [[طلحه]] گفت: من ملازم [[خانه]] خدایم و کلیدهای آن در دست من و پوشاندنش بر عهده من است. [[ابن عباس]] گفت: من [[مسئول]] آب رسانی و برپا دارنده آن هستم. علی{{ع}} نیز فرمود: نمی‌دانم این دو چه می‌گویند. به تحقیق شش ماه پیش از [[مردم]] [[نماز]] خواندم، در حالی که صاحب [[جهاد]] هستم. پس خدای تعالی این آیه را نازل کرد.
این [[حدیثی]] است که امام واحدی در معنای آیه، در کتاب [[اسباب النزول]] از [[حسن بصری]]، [[شعبی]] و [[قرطبی]] نقل کرده است. وی از [[ابن سیرین]] و [[مرّه همدانی]] نقل کرده که علی{{ع}} به عباس فرمود: آیا تو [[هجرت]] کردی؟ آیا تو به [[پیامبر]]{{صل}} پیوستی؟ عباس گفت: آیا در من ویژگی [[برتر]] از هجرت نیست؟ آیا من حاجیان [[خانه خدا]] را آب رسانی و مسجد الحرام را آباد نمی‌کنم؟ پس این آیه نازل شد<ref>المراجعات، ص۹۷.<</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۶۹-۷۲.</ref>

== مناقشات [[عامه]] ==
براساس این [[آیات]] [[شریف]] و [[احادیث]] [[تفسیری]] ذیل آنها، [[حقیقت]] کاملاً برای [[حق جویان]] آشکار است؛ اما [[حق ستیزان]] هیچ گاه حاضر نیستند در برابر [[حق]] [[کرنش]] کنند و حقیقت را بپذیرند،؛ چراکه این حقیقت را [[مخالف هوای نفس]] خود می‌یابند و [[پیروی از هوای نفس]] را بر [[پذیرش حق]] ترجیح می‌دهند؛ از این رو با وجود روشن بودن حقیقت، در غبار آلود کردن آن می کوشند. در همین راستا [[ابن تیمیه]] و اتباعش مناقشاتی به این استدلال‌های روشن کرده‌اند که در اینجا به بررسی و نقد آنها می‌پردازیم<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۷۲.</ref>.

=== اشکال اول: با وجود ایمان عباس و شیبه هنگام نزول آیه، علی{{ع}} چگونه اولین مسلمان است؟ ===

[[عباس بن عبدالمطلب]] هنگام نزول آیه سقایة الحاج بدون [[شک]] [[ایمان]] داشت و [[جهاد]] نیز کرده بود. همان‌گونه که «شیبه» هم ایمان داشت و دارای سابقه‌ جهاد بود. پس چگونه علی{{ع}} [[ایمان]] و جهاد خویش را به رخ آنها می‌کشد، چیزی که آنها هم داشتند؟

'''پاسخ به اشکال'''

پاسخ این سؤال آن است که علی{{ع}} می‌خواهد بگوید من اوّلین شخصی هستم که از بین مردان به [[رسول خدا]]{{صل}} [[ایمان]] آوردم و اوّلین شخصی هستم که پس از [[هجرت پیامبر]]{{صل}} به [[مدینه]] [[هجرت]] کردم و اوّلین [[مجاهد در راه خدا]] و رسولش هستم. [[سبقت]] در [[اسلام]] و هجرت و [[جهاد]]، که «عبّاس» و «شیبه» نداشتند، [[فضیلت]] منحصر به فرد «علی»{{ع}} است.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی</ref>.

=== اشکال دوم: [[ تردید]] در صحّت نقل ===

[[ابن تیمیه]] مطابق معمول در صحّت [[نقل حدیث]] مورد استناد مرحوم علاّمه تردید می‌کند و می‌نویسد: »پاسخ به آن وجوهی دارد:
# نخستین آنها مطالبه دلیل بر [[صحت]] نقل است و [[رزین]] در کتابش روایاتی آورده که در [[صحاح]] نیست.
# دوم اینکه آنچه در صحیح آمد، چنان نیست که [علاّمه] از رزین نقل کرده است؛ بلکه آنچه در صحیح است، [[حدیثی]] است که [[نعمان بن بشیر]] آن را [[روایت]] کرده و گفته است: من پای [[منبر رسول خدا]]{{صل}} بودم که مردی گفت: باکی ندارم که بعد از [[اسلام]] عملی انجام ندهم جز آنکه [[مسجد الحرام]] را تعمیر کنم و آباد سازم. دیگری گفت: [[جهاد در راه خدا]] [[برتر]] از چیزی است که شما گفتید.

آن گاه عمر بر سر آنها فریاد زد و گفت: صدای خود را نزد منبر رسول خدا{{صل}} بالا نبرید. ـ این اتّفاق در [[روز جمعه]] بود ـ لکن پس از [[خواندن نماز]] [[جمعه]]، نزد [[پیامبر]] می‌روم و درباره آنچه [[اختلاف]] کردید از ایشان [[استفتاء]] می‌کنم. پس [[خدای تعالی]] این [[آیه]] را نازل فرمود که: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}}.

اقتضای این [[حدیث]] آن است که سخن علی که [[جهاد]] را بر [[خادم]] بودن و آب رسانی [[برتری]] داده بود، صحیح‌تر از سخن کسی است که خادم بودن و [[سقایت]] را برتر می‌دانست و علی در این مسأله از کسی که با او در این باره [[منازعه]] می‌کرد عالم‌تر است و این درست است»<ref>منهاج السنة، ج۷، ص۱۱۲ ـ ۱۱۳.</ref>.

همین مناقشه به صورت دیگری از سوی [[اتباع]] ابن تیمیه به [[استدلال]] مرحوم [[شرف‌الدین]] وارد شده و در برابر استدلال ایشان گفته شده است: همانا کار این مؤلف (مرحوم شرف‌الدین) از عجیب‌ترین عجایب است! [[امانت داری]] [[علمی]] اقتضا می‌کند که او اشاره می‌کرد ـ صرف اشاره ـ به [[روایت]] نخستین که واحدی در [[سبب نزول]] این [[آیه]] آورده است؛ لیکن این کار را نکرده است،؛ چراکه آشکار شدن آن، [[استشهاد]] او را نقض می‌کند. [[مسلم]] در صحیح خود... [[حدیثی]] از [[نعمان بن بشیر]] روایت کرده که گفت: من پای [[منبر رسول خدا]]{{صل}} بودم. آن گاه مردی آمد گفت: باکی ندارم که پس از [[اسلام]] عملی انجام ندهم جز آنکه به حجاج آب رسانی کنم. و دیگری گفت: باکی ندارم که پس از اسلام عملی انجام ندهم جز تعمیر [[مسجد الحرام]]. دیگری نیز گفت:[[ جهاد]] در [[راه خدا]] [[برتر]] از چیزهایی است که گفتید. پس عمر بر سر آنها فریاد زد و گفت: صدای خود را نزد [[منبر رسول الله]]{{صل}} بالا نبرید ـ [[روز جمعه]] بود ـ لکن وقتی [[نماز جمعه]] را خواندم، بر [[رسول خدا]] وارد شدم و درباره آنچه در آن [[اختلاف]] کرده بودند از ایشان [[استفتاء]] کردم تا اینکه این [[آیه]] نازل شد.

[[طبری]] و مسلم این [[حدیث]] را نقل کرده‌اند و [[سیوطی]] در الدرّالمنثور آن را آورده و نسبت [[روایت]] آن را به [[ابوداوود]]، [[ابن منذر]]، [[ابن ابی‌حاتم]]، [[ابن حبان]]، [[طبرانی]]، ابوالشیخ و [[ابن مردویه]] افزوده است.

و این چنین مؤلف (مرحوم [[شرف‌الدین]]) روایت صحیح و مستند را رد کرده و به [[روایات]] دیگری [[متوسل]] و به آنها [[استشهاد]] کرده است که سندی ندارند؛ برخی از آنها مرسل‌اند و همه در مقابل روایت صحیح نخست [از اعتبار] ساقط می‌شوند، با اینکه در متن بعضی از آنها مطالبی هست که به عدم [[صحت]] آن [[شهادت]] می‌دهد. پس طلحه‌ای که مؤلف به آن اشاره می‌کند [[مسلمان]] نشد و آنکه به [[دین اسلام]] مشرف شد، [[عثمان بن طلحه]] است<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۷۳-۷۶.</ref>.

'''نقد و بررسی اشکال دوم'''

# اولا: [[ابن تیمیه]] و همراهان او، احادیثی را که [[امامیه]] در [[تفسیر آیه]] مطرح ساخته‌اند غیر صحیح معرفی کرده و در مقابل،[[ حدیث]] دیگری را مطرح ساخته‌اند. اما باید دانست که این کار تجاهلی آشکار در برابر [[حقیقت]] و [[انکار حق]] است؛ زیرا [[حدیثی]] که [[متکلمان امامیه]] مطرح کرده‌اند، از جمله صحیح‌ترین احادیثی است که در بسیاری از معتبرترین کتاب‌های مورد [[اعتماد]] سنیان [[روایت]] شده است و مضمون و محتوای آن روشن و مورد قبول [[فریقین]] است. در مقابل، آنچه ابن تیمیه و طرفداران وی به آن استناد کرده‌اند، تنها نزد سنیان مقبول است؛ از این رو براساس [[قواعد]] و اصول اوّلیه [[مناظره]]، آنها در [[مقام]] [[احتجاج]] برای [[شیعه]] هرگز نمی‌توانند به آن استناد و [[استدلال]] کنند. این ساده‌ترین و روشن‌ترین اصلی است که بسیاری از [[اندیشمندان]] مشهور [[سنی]] همچون [[ابن حزم]] اندلسی به آن [[اذعان]] و تصریح کرده‌اند<ref>ر.ک: الفصل فی الملل والأهواء والنحل، ج۴، ص۹۴.</ref>.
#ثانیا: افزون بر آن، حدیثی که آن دو به نقل از کتاب مسلم آورده‌اند، از نظر محتوا ابهام دارد و در آن نام [[مفاخره]] کنندگان ذکر نشده و به جای آن تعابیر، «قال [[رجل]]» و «قال آخر» به کار رفته است. اما در حدیثی که دو عالم [[بزرگوار]] شیعه مطرح کرده‌اند، به روشنی نام قائلان ذکر شده است و از این جهت نیز [[احادیث]] مورد استناد مرحوم علاّمه و مرحوم [[شرف‌الدین]] بر آنچه مخالفان آورده‌اند [[اولویت]] و ارجحیت دارد؛ زیرا حدیثی که صرفا به انگیزه بیان مفاضله و مفاخره میان افراد نقل شده است، ولی با این وجود نامی از مفاخره کنندگان به آن نیامده، هیچ فایده و ارزشی ندارد.
# ثالثا: میان احادیث مطرح شده از سوی [[عالمان]] بزرگوار شیعه، با آنچه ابن تیمیه و پیرو او مطرح کرده است هیچ تناقض و تعارضی وجود ندارد، بلکه احادیث مورد استناد علمای بزرگوار شیعه همچون [[علامه حلی]] و [[سید شرف الدین]]، را می‌توان [[مفسّر]] و [[مبیّن]] [[حدیث]] مبهم مسلم دانست. [[حدیثی]] را که علاّمه حلی و سید [[شرف‌الدین]] مورد استناد قرار داده‌اند، توسّط [[محدّثان]]، مفسرّان و [[اندیشمندان]] مشهور و مورد اعتمادی همچون: عبدالرزاق بن [[همام]] صنعانی<ref>ر.ک: [[تفسیر القرآن]]، ج۲، ص۲۶۹.</ref>؛ [[ابوبکر]] بن أبی شیبه<ref>ر.ک: [[المصنف]]، ج۷، ص۵۰۴، ش۶۱.</ref>؛ محمّد بن جریر طبری<ref>ر.ک: [[تفسیر]] الطبری، ج۱۰، ص۱۲۴، ش۱۲۸۶۶.</ref>؛ ابن أبی حاتم<ref>ر.ک: تفسیر [[ابن أبی حاتم]]، ج۶، ص۱۷۶۸، ش۱۰۰۶۵.</ref>؛ [[طبرانی]]؛ [[ابن منذر]]؛ ابن مردویه<ref>ر.ک: [[مناقب]] [[علی بن أبی طالب]] وما نزل من القرآن فی علی، ص۲۵۷، ش۳۸۴.</ref>؛ [[ابن عساکر]] دمشقی<ref>ر.ک: [[تاریخ مدینة دمشق]]، ج۴۲، ص۳۵۷ ـ ۳۵۸.</ref>؛ [[ابونعیم]] اصفهانی<ref>ر.ک: الدرّالمنثور، ج۳، ص۲۱۸.</ref>؛ [[ابو الشیخ]] اصفهانی<ref>ر.ک: الدرّالمنثور، ج۳، ص۲۱۸.</ref>؛ ثعلبی<ref>ر.ک: تفسیر الثعلبی، ج۵، ص۱۹ ـ ۲۰.</ref>؛ واحدی<ref>ر.ک: أسباب النزول، ۱۶۴.</ref>؛ ابن اثیر<ref>ر.ک: جامع الأصول، ج۸، ص۶۶۳، ش۶۵۱۴.</ref> و دیگران<ref>ر.ک: تفسیر السمعانی، ج۲، ص۲۹۴؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۳۲۰، ش۳۲۸ و ۳۲۹؛ تفسیر البغوی، ج۲، ص۲۷۵؛ [[زادالمسیر]] فی [[علم]] التفسیر، ج۳، ص۲۷۹؛ تفسیر الجلالین، ص۴۳۸؛ الدرّالمنثور، ج۳، ص۲۱۸؛ تفسیر الرازی، ج۱۶، ص۱۱؛ ربیع الأبرار و [[نصوص]] الأخبار، ج۴، ص۱۸۲.</ref> روایت شده است. این [[اندیشمندان]]،[[ حدیث]] مذکور را از تعدادی از [[صحابه]] و [[تابعان]] بزرگ و مشهور نقل کرده‌اند. افرادی همچون [[عبدالله بن عباس]]، [[جابر بن عبدالله]]، بریده، [[انس بن مالک]]، [[شعبی]]، [[حسن بصری]] و دیگران. تمامی این افراد از [[پیشوایان]] مشهور [[حدیث]] و [[تفسیری]] [[اهل]] سنّت‌اند و [[نقل حدیث]] از سوی آنان، برای [[اثبات]] [[درستی]] نقل کفایت می‌کند.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۷۶-۷۹.</ref>
# رابعا: [[ابن ابی‌حاتم]] [[روایات]] مورد استناد [[علامه حلی]] و [[شرف]] الدین را در تفسیرش نقل کرده. این در حالی است که [[ابن تیمیه]] و دیگران بر این باورند که [[التزام]] ابن ابی‌حاتم به نقل [[حدیث صحیح]] در کتاب تفسیری‌اش، به منزله [[صحت]] و [[درستی]] آن [[حدیث]] است؛ چراکه وی در تفسیرش، خود را ملتزم به نقل [[احادیث صحیح]] کرده است. ابن ابی‌حاتم در این باره می‌نویسد: «جماعتی از [[برادران]] دینی‌ام از من درخواست نگاشتن [[تفسیر]] [[قرآنی]] کرده‌اند که مختصر بوده و با صحیح‌ترین اسانید نقل شده باشد... از این رو، من پاسخ درخواست آنان را دادم... نگاشتن آن را با صحیح‌ترین [[اخبار]] از جهت سند و شبیه‌ترین از جهت متن پیگیر شدم»<ref>تفسیر ابن ابی‌حاتم، ج۱، ص۱۴.</ref>. نکته قابل توجه، پذیرش این سخن ابن ابی‌حاتم از سوی ابن تیمیه است. ابن تیمیه در منهاج السنة در این باره می‌نویسد: «از کتاب‌هایی که در نقل به آن مراجعه می‌شود [تفسیر ابن ابی‌حاتم است]... و آنان روایتی را که ما قائلیم به اتّفاق اهل نقل، جعلی است، روایت نمی‌کنند. از پیشوایان اهل تفسیر که به اسانید معروف آن را نقل می‌کنند، مانند تفسیر ابن جریج...، ابن ابی‌حاتم، ابوبکر منذر و غیر ایشان از عالمان بزرگ که زبان راست‌گویی در اسلام دارند و تفاسیرشان در بردارنده منقولاتی است که در تفسیر به آن ها اعتماد می‌شود»<ref>منهاج السنة، ج۷، ص۱۲۶.</ref>. سیوطی نیز به این التزام ابن ابی‌حاتم ملتزم شده<ref>ر.ک: اللآلی المصنوعة فی الأحادیث الموضوعة، ج۱، ص۱۹</ref>. و می‌نویسد: «و تفسیر سدّی... ابن ابی‌حاتم از تفسیر سدی چیزی نیاورده است؛ چراکه وی ملتزم است صحیح‌ترین روایات را بیاورد»<ref>الإتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص۴۹۷، ش۶۳۹۲.</ref>. وی در جای دیگر می‌نویسد: «همانا ابن ابی‌حاتم ملتزم شده است که صحیح‌ترین روایات وارد شده در تفسیر را درتفسیر خود بیاورد؛ از همین رو است که به یقین حدیث جعلی در کتابش نیاورده است»<ref>اللآلی المصنوعة فی الأحادیث الموضوعة، ج۱، ص۱۶.</ref>. این نکته هم در خور توجه است که بسیاری از مفسران مشهور و مورد اعتماد سنیان، این حدیث را در ذیل آیات مورد بحث مطرح کرده و حتی برخی از آنها این احادیث را در تفسیر آیه بر سایر اخبار و اقوال مقدم داشته‌اند<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۷۹-۸۱.</ref>.

=== اشکال سوم و چهارم: [[تاویل]] نادرست [[آیه]] بر اساس روایتی مبهم ===
[[ابن تیمیه]] در مناقشات [[باطل]] خود، براساس [[حدیث]] مبهمی که مطرح کرده است، ادّعا می‌کند که [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} صرفاً نظری داده که [[جهاد]] [[برتر]] از [[سقایت]] [[خادمی]] [[مسجد الحرام]] است و [[آیه شریفه]] "[[سقایة الحاج]]" نیز، تنها [[درستی]] نظر امیرالمؤمنین{{ع}} را [[تأیید]] می‌کند و بیان‌گر فضیلتی برای ایشان نیست.

وی در ادامه می‌نویسد: «پروردگارِ عمر در برخی امور با او توافق کرده است! او چیزی می‌گوید و در موافقت با سخن او آیه نازل می‌شود. عمر به [[پیامبر]]{{صل}} گفت: «اگر از [[مقام ابراهیم]] مصلایی اتخاذ می‌کردی»، [[سوره یس]] نازل شد: {{متن قرآن|وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّی}}<ref>از «مقام ابراهیم» نمازگاه گزینید» سوره بقره، آیه ۱۲۵.</ref>. همچنین گفت: «همانا افراد [[نیکوکار]] و [[فاجر]] هر دو بر [[زنان]] تو داخل می‌شوند، پس اگر آنها را به [[حجاب]][[ امر]] کنی بهتر است»، پس [[آیه حجاب]] نازل شد و فرمود: {{متن قرآن|عَسَی رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَیْرًا مِنْکُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ}}<ref>«بسا اگر شما را طلاق دهد پروردگار وی برای او همسرانی به از شما- چه بیوه چه دوشیزه- جایگزین فرماید که مسلمان، مؤمن، فرمانبردار، اهل توبه، اهل عبادت و روزه‌گیر باشند» سوره تحریم، آیه ۵.</ref> و مواردی دیگر از این قبیل و همه اینها در صحیح ثابت است و این بزرگتر از تأیید درستی نظر علی [{{ع}}] در یک مسأله است.

و اما [[تفضیل]] به سبب [[ایمان]]، [[هجرت]] و جهاد برای همه صحابه‌ای که ایمان آورده و هجرت و جهاد کرده‌اند ثابت است و در اینجا فضیلتی که به علی اختصاص داشته باشد وجود ندارد، تا گفته شود همانا این [[فضیلت]] برای غیر او ثابت نشده است.

'''سوم''': اگر فرض شود که مزیتی به او اختصاص یافته است، آن مزیت در زمره [[ویژگی‌های امامت]] نیست و سبب نمی‌شود که او به صورت مطلق [[افضل]] باشد،؛ چراکه [[خضر]] به سبب آگاهی از سه مسأله که [[موسی]] نمی‌دانست، مطلقا از [[موسی]] برتر نخواهد بود و هُد هُد به خاطر این سخن که به سلیمان گفت: «به چیزی اطلاع یافتم که تو به آن آگاهی نداری»، از سلیمان عالم‌تر نمی‌شود.

'''چهارم''': همانا علی این مسأله را می‌دانست، اما از کجا معلوم که [[صحابه]] دیگر غیر او آن را نمی‌دانستند؟ پس ادّعای اختصاص [[علم]] به این مسأله برای او [[باطل]] است؛ از این رو در هر دو صورت اختصاص [[فضیلت]] به علی باطل است؛ بلکه براساس [[تواتر]] معلوم است که [[جهاد]] [[ابوبکر]] با [[مال]] خود بزرگتر از [[جهاد علی]] است؛ چراکه همانا ابوبکر عائله‌مند بود، [[پیامبر]]{{صل}} درباره او گفت: «هیچ مال همچون مال ابوبکر به من نفع نرساند»، در حالی که علی [[فقیر]] بود و ابوبکر در جهاد نفس هم بزرگتر بود»<ref>منهاج السنة، ج۷، ص۱۱۳-۱۱۴</ref>.

'''نقد و بررسی'''

پیش از پرداختن به اصل اشکال، یادآور می‌شویم که فضیلت‌سازی [[ابن تیمیه]] برای عمر و ابوبکر بسیار عجیب و [[غریب]] است. وی عمر را [[حاکم]] بر [[خدا]] دانسته و [[امر خداوند]] را متوقف بر دستور عمر شمرده است! درباره ابوبکر هم ادّعای باطلی کرده که در اینجا مجال ابطال آن نیست، تنها همین مقدار تذکر می‌دهیم که او هیچ مستندی برای ادّعای خود نیاورده است و اگر هم مستندی از منابع سنیان ارائه می‌دهد، براساس اصول نخستین و بدیهی [[مناظره]] مستندات وی هیچ ارزشی و اعتباری برای مناظره و [[احتجاج]] ندارد.

اما اساس اشکال این است که وی بر پایه [[حدیث]] مبهمی که در برخی منابع [[اهل تسنن]] آمده و آن هم در [[مقام]] مناظره [[ارزش]] و اعتباری ندارد، [[آیه]] را به غلط [[تأویل]] کرده و مدعی شده که آیه صرفا جهت [[تأیید]] [[درستی]] نظر [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نازل شده نه برای بیان فضیلت ایشان!

در پاسخ لازم است مجددا یادآور شویم که حدیث مطرح شده از سوی وی ابهام دارد و از نظر محتوا و دلالت دچار اشکال است و در مقابل [[احادیث]] صحیحی قرار دارد که [[راویان]] مشهور و متعددی آن ها را در متون مورد قبول اعتماد سنیان [[روایت]] کرده‌اند. این احادیث محتوایی واضح دارند و به روشنی دلالت می‌کنند که آیه به جهت بیان [[فضیلت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نازل شده است و چون در [[شأن]] کسی جز [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} چنین [[آیه]] ای نازل نشده است، پس او [[افضل]] از دیگران است و این [[فضیلت]] تنها به ایشان اختصاص دارد. بر این اساس، تمامی سخنان [[ابن تیمیه]] که مطابق معمول اطناب بلاطائل است [[ابطال]] می‌شود.

[[قرطبی]] در [[تفسیر آیات]] یاد شده می‌نویسد: «از [[ظاهر آیه]] این چنین به دست می‌آید که [[ابطال]] کننده سخن کسانی از [[مشرکان]] است که به سبب آب رسانی به [[حاجیان]] و [[عمارت]] [[مسجد الحرام]] [[افتخار]] می‌کنند، چنان که سُدّی ذکر کرده و گفته است: عباس به سبب [[سقایت]] و [[شیبه]] به سبب عمارت [[فخر فروشی]] می‌کردند و علی{{ع}} به سبب [[اسلام]] و [[جهاد]] [[تفاخر]] می‌کرد، پس [[خداوند]] علی{{ع}} را [[تصدیق]] و آن دو را [[تکذیب]] کرد و خبر داد که به [[راستی]] [[فرمان روایی]] با [[کفر]] جمع نمی شود و هر آیینه با [[ایمان]]، [[عبادت]] و انجام [[تکالیف]] است که سازگاری دارد. این آشکار است و غباری بر روی آن نیست.<ref>تفسیر القرطبیف ج۸، ص۹۱-۹۲.</ref>.

براساس [[تفسیر]] [[قرطبی]]، [[آیه]] تفاخر و تفاضل [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در برابر عباس و شیبه را تصدیق کرده است، نه صرفا نظریه او را. و به تصریح قرطبی، این مطلب بسیار واضح و شفاف است؛ از این رو هر سخنی غیر از این یا نشانه [[جهل]] کامل و یا بیان گر تجاهل،[[ تعصب]]، [[عناد]] و لجاج گوینده آن است. قرطبی در ادامه،[[ حدیث]] مسلم را در ذیل آیه مطرح کرده و اشکالاتی که در متن آن وجود دارد یادآور شده و با این توجیه که از سوی برخی روات در لفظ [[حدیث]] [[تسامح]] واقع شده، درصدد دفع اشکالات برآمده است و این نشان می‌دهد که حتی [[اندیشمندان]] [[سنی]] نیز بر وجود ابهام و اشکال در حدیث مسلم [[اذعان]] دارند. با این حال، [[ابن تیمیه]] در برابر حدیث منقول از علاّمه آن را مطرح ساخته است!

[[آلوسی]] در تفسیر این آیه، درباره مراد از خطاب {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ}} می‌گوید: «خطاب آیه یا به مشرکان بر طریق التفات است و اکثر [[محققان]] این نظر را برگزیده‌اند... و یا خطاب به برخی [[مؤمنان]] است که سقایت و عمارت را بر [[هجرت]] و جهاد مقدم می‌کردند. برای این سخن، به حدیثی که مسلم آورده [[استدلال]] شده است و براساس آن، از طرق متعدد [[روایت]] شده که [[آیه]] درباره علی{{ع}} و عباس نازل شده است و مؤید این سخن ـ به این که برای اکتفا در ردّ بر آن کسانی که [[سقایت]] و [[عمارت]] را بر [[جهاد]] مقدم می‌داشتند ـ همین بیان مناسب است، به جهت بیان عدم [[تساوی]] آنها [[مجاهدان]] نزد [[خدای تعالی]] با دسته دوم اهل [[سقایت]] و [[عمارت]]]»<ref>تفسیر آلوسی، ج۱۰، ص۶۷</ref>.

از این سخن نکات زیر فهمیده می‌شود:
# میان [[حدیث]] مسلم و [[حدیثی]] که مرحوم علاّمه و [[شرف‌الدین]] مطرح کرده‌اند تعارضی وجود ندارد، چنان که در ضمن مباحث به این نکته اشاره شد؛
#[[ حدیث]] مطرح شده از سوی مرحوم علاّمه و شرف‌الدین، از طریق‌های متعددی [[روایت]] شده است نه از یک طریق، چنان که شوکانی هم به این نکته [[اعتراف]] و [[اذعان]] کرده است<ref>ر.ک: فتح القدیر، ج۲، ص۳۴۶. وی پس از نقل روایت به اسانید طرق متعدّد می‌نویسد: {{عربی|وقد روی معنی هذا من طرق}}.</ref>.
# برخی [[مؤمنان]] سقایت [[حاجیان]] و عمارت [[مسجد الحرام]] را بر [[هجرت]] و [[جهاد]] ترجیح می‌دادند و این [[آیه]]، برای نفی قول آنان نازل شده و بیان‌گر [[افضلیت]] کسی است که به سبب هجرت و جهاد [[تفاخر]] می‌کرده است؛ یعنی حضرت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}}.

حاصل آنکه [[آیه شریفه]] «[[سقایة الحاج]]» بدون تردید و به روشنی بر [[افضلیت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد و براساس [[قاعده عقلی]] [[قبح]] [[تقدم مفضول بر فاضل]]، این آیه از [[ادله]] محکم بر [[امامت]] و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین]]{{ع}} است و به همین جهت [[عالمان]] بزرگوار [[شیعه]]، در [[اثبات امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از [[رسول خدا]]{{صل}}، به عنوان یکی از [[دلایل قرآنی]] به این آیه [[شریف]] نیز استناد و [[استدلال]] کرده‌اند<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۹۰ ـ ۹۶.</ref>.

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:9610800.jpg|22px]] [[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)| '''آیات ولایت در قرآن''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]
[[رده:فضائل امام علی]]
[[رده:آیات دارای شأن نزول]]

آیه سقایة الحاج

2026-04-18T05:55:06Z

فرقانی:

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[26]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه سقایة الحاج در حدیث]] - [[آیه سقایة الحاج در تفسیر و علوم قرآنی]] - [[آیه سقایة الحاج از دیدگاه اهل سنت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ
| معنی آیه = آیا آب دادن به حاجیان و آبادسازی مسجد الحرام را همانند کار آن کس قرار داده‌اید که به خداوند و روز واپسین ایمان آورده و در راه خداوند جهاد کرده است؟ (هرگز این دو) نزد خداوند برابر نیستند
| شماره آیه = ۱۹- ۲۲
| نام سوره = توبه
| شماره جزء = ۱۰
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر افضلیت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
آیه '''سقایة الحاج''': {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ}}<ref> آیا آب دادن به حاجیان و آبادسازی مسجد الحرام را همانند کار آن کس قرار داده‌اید که به خداوند و روز واپسین ایمان آورده و در راه خداوند جهاد کرده است؟ (هرگز این دو) نزد خداوند برابر نیستند و خداوند گروه ستمگران را رهنمایی نمی‌کند. آنان که ایمان آورده‌اند و هجرت کرده‌اند و در راه خداوند با مال و جان خود، جهاد ورزیده‌اند، نزد خداوند بلند پایگاه‌ترند و آنانند که رستگارند پروردگارشان آنان را به بخشایش و خشنودی از سوی خویش و بوستان‌هایی که ایشان را در آنها نعمتی پایدار است نوید می‌دهد. در حالی که هماره در آن جاودانند؛ بی‌گمان خداوند است که پاداشی سترگ نزد اوست؛ سوره توبه، آیه ۱۹- ۲۲.</ref>از جمله آیاتی که با توجه به [[احادیث]] ذیل آن، بر [[افضلیت]] و در نتیجه [[خلافت بلافصل امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد.

براساس احادیث [[تفسیری]] ذیل این آیه که در متون معتبر فریقین و توسط [[محدثان]] و [[مفسران]] نامدار و مورد [[اعتماد]] [[روایت]] شده، این آیه در [[شأن]] [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نازل شده است. هنگامی که [[طلحه]] بن [[شیبه]] و عباس با یکدیگر [[تفاخر]] می‌کردند و یکی [[سقایت]] و آب رسانی به حجاج را نشانه [[برتری]] خود معرفی می‌کرد و دیگری کلید داری و تعمیر [[مسجد الحرام]] را [[فضیلت]] بالاتری می‌دانست. امیرالمؤمنین{{ع}} با اشاره به [[ایمان]]، [[هجرت]] و [[جهاد]] خود در [[راه خدا]] افضلیت خویش را بر آن دو و بلکه دیگر صحابه، یادآور می‌شوند. در این هنگام [[خداوند سبحان]] در [[تأیید]] [[ولیّ]] خود، این آیات را نازل می‌فرماید.

با وجود [[احادیث]] متعددی که این [[آیه]] را در شان امیرالمومین{{ع}} می‌دانند، برخی [[اهل سنت]] تلاش کرده‍‌اند تا با خدشه در [[صحت]] آن احادیث و یا پررنگ کردن [[فضائل]] ساختگی دیگران، [[افضلیت]] امیرالمومین{{ع}} را به حاشیه ببرند تا [[امامت]] آن حضرت از این طریق ثابت نگردد.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
{{اصلی|شأن نزول آیه سقایة الحاج}}
آیه {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} خبر از حادثه‌ای می‌دهد که در عصر نبوی رخ داده است و صرفاً بیان یک [[قانون]] کلّی نیست؛ یعنی حقیقتاً چنین مقایسه‌ای انجام شده است. بنابراین، آیه شریفه شأن نزولی دارد، بدین جهت شأن نزول‌های متعدّدی برای آن ذکر شده، که خلاصه معروف‌ترین آنها به شرح زیر است:

«عبّاس»، عموی پیامبر و «شیبه» که از [[فرزندان]] عبدالمطّلب است، در [[مسجد الحرام]] با هم گفت‌وگو می‌کردند. عبّاس خطاب به شیبه گفت: [[خداوند متعال]] افتخاری نصیب من کرده که نصیب هیچ کس ننموده، و آن {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}}<ref>سیراب کردن [[حجّاج]] در «منی» و «[[عرفات]]» و «[[مشعر الحرام]]» در موسم حج را [[سقایة الحاج]] می‌گویند. سرزمین‌های سه‌گانه فوق، هیچ‌گاه از خود آب نداشته و همواره آب آن از نقاط دیگر تأمین می‌شده است، حتّی امروزه آب مورد استفاده حجّاج در این امکنه مقدّس سه‌گانه، از [[مکّه]] مکرّمه یا نقاط دیگر از طریق شبکه لوله‌کشی تأمین می‌شود. در زمان‌های قدیم حجّاج مجبور بودند آب مورد نیازشان را، در ایّامی که در منی و عرفات و مشعر الحرام هستند، از مکّه همراه خویش ببرند. بدین جهت روز هشتم ذیحجّه، که حجّاج در آن زمان‌ها در چنین روزی آب مورد نیاز را تهیّه و بر شتران بار می‌کردند، «یوم الترویة» (روز برداشتن آب) نامیده شد. به هر حال، عبّاس عموی پیامبر در [[زمان]] خودش [[مسئول]] آب‌رسانی به حجّاج بوده و این [[مسئولیّت]]، مخصوصاً در آن عصر و زمان، بسیار مهمّ بوده است؛ زیرا ضروری‌ترین نیاز حجّاج در «منی» و «مشعر الحرام» و «عرفات» آب بوده است.</ref> است. «شیبه» در پاسخ گفت: [[خداوند]] افتخار {{متن قرآن|عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}}<ref>با توجّه به اهمّیّت فوق العاده «مسجد الحرام» که به تعبیر [[قرآن مجید]] اوّلین خانه‌ای است که ساخته شده و مقدّس‌ترین مکان روی [[زمین]] است به گونه‌ای که هر رکعت [[نماز]] در آن (طبق برخی [[روایات]]) برابر با یک میلیون رکعت نماز در مکان‌های دیگر است، مسأله «کلیدداری کعبه» و {{متن قرآن|عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} اهمّیّت ویژه‌ای دارد، [[کلیددار]] کعبه مسئول [[حفظ]] و [[حراست]] و مرمّت و بازسازی کعبه معظّمه و [[مسجد الحرام]] بوده است.</ref> را نصیب من کرده است و افتخاری بالاتر از کلیدداری [[کعبه]] وجود ندارد. بنابراین افتخاری که‌ نصیب من شده، بالاتر از افتخار توست.

علی{{ع}} که از کنار آنها عبور می‌کرد و سخنان آنها را شنید، به نزد ایشان رفت و پس از [[سلام]] و ادای [[احترام]]، [[اجازه]] خواست سخنی بگوید، اجازه [[سخن]] داده شد. حضرت فرمود: «[[خداوند]] افتخاری به من عنایت کرده که از همه افتخارات بالاتر و نصیب هیچ کس نشده است!» گفتند: آن چیست؟ فرمود: من قبل از همه شما [[ایمان]] آوردم و به خاطر رضای خداوند قبل از همه [[هجرت]] کردم، و در [[راه خدا]] با [[مال]] و جانم [[جهاد]] نمودم! و شما و امثال شما، به [[برکت]] جهاد من و امثال من [[مسلمان]] شدید و [[اسلام]] را پذیرفتید! بنابراین بالاترین افتخار {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} یا {{متن قرآن|عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} نیست، بلکه «[[ایمان به خدا]]» و «هجرت در مسیر رضای او» و «جهاد در راه او» بالاترین افتخار است.

عبّاس عموی پیامبر و علی{{ع}}، با شنیدن این سخن [[خشمگین]] و ناراحت شد و به خدمت پیامبر اکرم]]{{صل}} رسید و ماجرا را برای آن حضرت بیان نمود و از علی [[شکایت]] کرد، که وی مقام و موقعیّت مرا زیر سؤال برده است.

[[پیامبر]] شخصی را به دنبال علی{{ع}} فرستاد، وقتی علی به خدمت پیامبر{{صل}} رسید، حضرت از او توضیح خواست و فرمود: چه گفته‌ای که عمویت عبّاس را عصبانی کرده‌ای؟ علی عرض کرد: سخن حقّی گفته‌ام، عمویم از سخن [[حقّ]] من ناراحت شده است، سپس آنچه اتّفاق افتاده بود را برای [[پیامبر اسلام]]{{صل}} بازگو کرد. ضمناً این نکته را یادآور شد که من در مقام تعریف و [[تمجید]] از خود نبودم، بلکه می‌خواستم به آنها بگویم «سقایة الحاج» و «عمارة المسجد الحرام» بالاترین افتخارات نیست و افتخاراتی بالاتر از آن هم وجود دارد. در این هنگام آیه سقایة الحاج نازل شد و خداوند سخن علی{{ع}} را [[تأیید]] کرد<ref>نک: امینی، عبدالحسین، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۹۴-۹۶؛ شواهد التّنزیل، ج۱، ص۲۴۹ به بعد.</ref>.<ref>مکارم شیرازی، ناصر، آیات الولایة فی القرآن، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۹-۳۲۰.</ref>

هر چند [[علمای امامیه]] اتفاق‌نظر دارند که آیه "سقایة‌ الحاج" در شان [[امام علی]]{{ع}} نازل شده است.<ref>استرآبادی، البراهین القاطعة، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۲۶۰؛ مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۹۴.</ref> از منظر [[امامیه]] سند [[شأن نزول آیه]]، معتبر و مصادر آن از موثق‌ترین مصادر در [[علم حدیث]] و [[تفسیر]] بوده و از طرق مختلف ذکر شده است. <ref>میلانی، سیدعلی، شرح منهاج الکرامة، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۲۷۶.</ref> برخی از نویسندگان معتقدند با توجه به بازتاب شأن نزول مذکور در کتب [[تفسیری]]، تردیدی در [[صحت]] آن وجود ندارد.<ref>مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۲۶؛ مکارم شیرازی، آیات الولایة فی القرآن، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۲.</ref>. با این حال عده‌ای دیگر با [[اذعان]] به [[نزول آیه]] در [[منزلت امام علی]]{{ع}}، [[خطاب]] [[آیه]] را عام دانسته که می‌تواند مصداق‌های دیگری را نیز شامل ‌شود. <ref>فضل الله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۱، ص۵۵. </ref>احتمالات دیگری در [[شأن نزول آیه]] <ref>برای نمونه نگاه کنید به: ابن عطیه، المحرر الوجیز، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۱۷؛ ثعالبی، جواهر الحسان، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۱۷۰.</ref> در کتب [[شیعه]] و [[اهل‌سنت]] آمده است. <ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۷، ص۳۲۱.</ref>

== شرح و [[تفسیر آیه]]==
'''[[ایمان به خدا]]، [[برتر]] از هر چیز!'''

{{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ}}: آیا سیراب کردن [[حجّاج]] و [[عمران]] و آباد کردن [[مسجد الحرام]] را مانند کسی قرار می‌دهید که ایمان به خدا و [[روز قیامت]] داشته و در [[راه خدا]] [[جهاد]] می‌کند؟» از تعبیر آیه شریفه معلوم می‌شود که چنین مقایسه‌ای انجام شده و کسی {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} و {{متن قرآن|وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} را در ردیف «ایمان به خدا» و «[[جهاد در راه خدا]]» دانسته است ولی [[خداوند متعال]] این مقایسه را صحیح نمی‌داند و «ایمان به خدا و [[قیامت]]» و «جهاد فی [[سبیل]] اللَّه» را قابل مقایسه با {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} و {{متن قرآن|وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} نمی‌داند. چرا که بدون [[شک]] ایمان و جهاد، برتر از آن دو است.

{{متن قرآن|وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}}: شاید این تعبیر اشاره به این باشد که نه تنها مقایسه مذکور صحیح نمی‌باشد و «ایمان» و «جهاد» برتر از {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} و {{متن قرآن|وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} است، بلکه این مقایسه، نوعی ظلم و ستم به کسی است که سبقت در ایمان به [[خدا]] و روز قیامت و جهاد فی سبیل اللَّه داشته است.

{{متن قرآن|الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ}}: خداوند پس از اینکه در [[آیه]] اوّل اصل آن مقایسه را رد می‌کند و آن را نوعی [[ظلم]] تلقّی می‌نماید، در این آیه تصریح می‌کند که [[ایمان]] و [[هجرت]] و جهاد، مهم‌تر و باارزش‌تر است.

{{متن قرآن|يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ}}: [[خداوند متعال]] پس از مردود دانستن مقایسه بین «ایمان» و «جهاد» و «هجرت» از یک سو، و {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} و {{متن قرآن|وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} از سوی دیگر، و تصریح بر اینکه سه امر اوّل ارزشمندتر است، در دو آیه بعد به کسانی که [[اهل]] ایمان و جهاد و هجرت هستند، بشارت‌هایی می‌دهد. به این بشارت‌ها توجّه کنید:
# خداوند به این [[انسان‌ها]] [[بشارت]] [[رحمت]] خویش و قرب الی اللَّه را می‌دهد.
# دومین [[بشارت]] [[معنوی]] برای این افراد خشنودی خداوند است و چه نعمتی بالاتر از این که [[انسان]] بداند محبوبش از او [[خشنود]] و [[راضی]] است.
# {{متن قرآن|وَجَنَّاتٍ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا}}: [[پاداش]] سوم آنها باغ‌هایی از [[بهشت]] است (توجّه داشته باشید که تعبیر به باغ‌ها شده است، نه یک باغ) که انواع نعمت‌های زائل نشدنی در آن وجود دارد. یکی از [[مشکلات]] و معایب نعمت‌های [[دنیا]] ناپایداری آن است؛ امّا نعمت‌های [[جهان آخرت]] متزلزل و ناپایدار نیست.

{{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ}}: آیا این جمله اشاره به [[نعمت]] دیگری است که خداوند برای اهل ایمان و جهاد و هجرت در نظر گرفته است؛ نعمتی که علاوه بر قرب الی اللَّه و خشنودی خداوند و باغ‌های بهشت است؛ نعمتی که نه به [[فکر]] انسان می‌رسد و نه کسی [[قدرت]] توصیف و شرح آن را دارد، بدین جهت به صورت سربسته بیان شده است؟ یا اشاره به نعمت‌های سه‌گانه سابق دارد و تأکید بر آنهاست؟ هیچ یک از دو احتمال فوق بعید نیست.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)| آیات ولایت در قرآن]]، ص۲۹۳ ـ ۲۹۹.</ref>.

== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
[[احادیث]] متعددی در منابع معتبر [[حدیثی]] و [[تفسیری]] و کلامی فریقین در [[تفسیر]] این [[آیات]] وارد شده که [نزول]] این آیات در شان [[امام]] امیرالمومین{{ع}} را بیان می‌کنند. در این بخش به برخی از آنها اشاره می‌کنیم

{{متن حدیث|عَنْ مُحَمَّدِ بْن كَعْب القُرْظِي قال: اقْتَخَرَ شَيْبَةُ بن أبي طَلْحَةَ وَ رَجُلُ ذَكَرَ اسْمَهُ وَ عَلَى بن أبي طالب{{ع}}. فَقَالَ شَيْبَةُ بنُ أَبِي طَلْحَةَ: مَعِي مِفْتَاحُ الْبَيْتِ وَلَوْ اَشَاءُ بِتُّ فِيهِ وَ قَالَ ذلك الرَّجُلُ: أَنَا صَاحِبُ السَّقايَةِ وَ لَوْ أَشَاءَ بِتُّ فِي الْمَسْجِدِ وَ قَالَ عَلَى{{ع}}: مَا أَدْرِي مَا تَقُولَانِ قَدْ صَلَّيْتُ إِلَى الْقِبْلَةِ قَبْلَ النَّاسِ وَأَنَا صَاحِبُ الْجِهَادِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}}.}}<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۳۶، ص۳۷.</ref>.

«[[محمد بن کعب]] قُرظی گوید: روزی [[شیبة]] بن ابی [[طلحه]] و مردی دیگر و امیرالمؤمنين{{ع}} با یکدیگر [[تفاخر]] می‌کردند، [[شیبه]] می‌گفت: «من تعمیر کننده [[مسجد الحرام]] و کلید دار [[خانه خدا]] هستم». عباس می‌گفت: «من [[صاحب منصب]] [[سقایی]] حاجيانم» على{{ع}} می‌گفت: «من نمی‌دانم شما چه می‌گویید، من قبل از همه به سوی [[قبله]] به [[نماز]] ایستادم و من صاحب [[جهاد در راه خدا]] هستم، در همین رابطه بود که [[آیه]] {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}}، نازل شد».<ref>برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت{{ع}}، ج۶، ص۶۶-۷۶.</ref>.

این حدیث که در منابع شیعه وارد شده توسط بسیاری از محدثان و مفسران اهل سنت همچون [[ابن کثیر]] <ref>تفسیر ابن کثیر، ج۲، ص۳۵۵.</ref> [[عبدالرزاق صنعانی]]<ref>تفسیر القرآن، ج۲، ص۲۶۹.</ref> و بسیاری دیگر از محدثان، مفسران و متکلمان اهل سنت نقل شده است.<ref>جهت کسب اطلاعات بیشتر نک: میلانی، سیدعلی، جواهر الکلام، ج۶، ص۸۱-۹۰.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== دلالت بر افضلیت امیرالمومنین{{ع}} ===
از آنجا که [[فضیلت]] سبقت در ایمان و [[جهاد]] از آنِ علی{{ع}} است و هیچ کس از مردان [[مسلمان]] چنین فضیلتی ندارد، بنابراین علی{{ع}} افضل افراد [[مسلمانان]] است و روشن است که اگر [[خداوند]] بخواهد [[جانشینی]] برای پیامبرش [[نصب]] کند، با وجود «[[افضل]]» به سراغ «[[مفضول]]» و حتّی «[[فاضل]]» نمی‌رود؛ زیرا [[خداوند حکیم]] است و تقدیم «مفضول» بر «فاضل» و «فاضل» بر «افضل» بر خلاف [[حکمت]] است. از این رو [[فضیلت]] [[سبقت در ایمان]] و [[جهاد امام علی]]{{ع}} بر دیگران، اگر [[خدا]] بخواهد [[جانشینی]] برای پیامبر{{صل}} [[انتخاب]] کند، «[[افضل]]» را بر «[[مفضول]]» و «[[فاضل]]» مقدم می‌کند؛ زیرا [[خداوند حکیم]] است و تقدیم «مفضول» و «فاضل» بر «افضل» بر خلاف [[حکمت]] است و اگر مسئله خلافت انتخابی هم باشد، عقلا و [[خردمندان]] نیز با وجود «افضل» به سراغ «فاضل» یا «مفضول» نمی‌روند. <ref>مکارم شیرازی، ناصر، آیات الولایة فی القرآن، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۴.</ref>.

=== دلالت بر [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[متکلمان]] و [[مفسران شیعه]] معتقدند [[آیه]] "سقایه‌الحاج" در بیان [[افضلیت امام علی]]{{ع}} نازل شده <ref>علامه حلی، منهاج الکرامة، ۱۳۷۹ش، ص۸۵؛ جمعی از نویسندگان، فی رحاب أهل البیت{{عم}}، ۱۴۲۶ش، ج۲۲، ص۱۸</ref> و دلالت بر [[برتری امام]] بر دیگر [[صحابه]] دارد <ref>میلانی، سیدعلی، شرح منهاج الکرامة، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۲۷۶</ref> و [[اولویت]] [[امام علی]]{{ع}} را در [[ولایت]] و [[خلافت]] بعد از [[پیامبر]]{{صل}} به [[اثبات]] می‌رساند. <ref>شوشتری، إحقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۲۸؛ مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۹۵؛ میلانی، شرح منهاج الکرامة، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۲۷۶؛ مکارم شیرازی، ناصر، آیات الولایة فی القرآن، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۹</ref> همچنین گفته شده دلالت این آیه بر [[ولایت حضرت علی]]{{ع}} واضح است <ref>سید بن طاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۵۱؛ میلانی، شرح منهاج الکرامة، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۲۷۳.</ref>؛ چراکه به اتفاق همه، [[امام]] در [[ایمان]]، [[هجرت]] و [[جهاد]] از همه صحابه [[برتر]] بود. <ref>مظفر، محمد حسن، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۲۷.</ref>.<ref>مکارم شیرازی، ناصر، آیات الولایة فی القرآن، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۴.</ref>.

[[علاّمه حلّی]] در بیان [[ادله امامت]] و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین{{ع}} می‌نویسد: «[[برهان]] هفدهم قول [[خدای تعالی]] است که می‌فرماید: {{متن قرآن|الَّذِینَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِکَ هُمُ الْفَائِزُونَ}}، [[رزین]] بن معاویه در الجمع بین الصحاح السته [[روایت]] کرده است که این [[آیه در شأن علی]]{{ع}} نازل شده است. آنگاه که [[طلحة]] بن [[شیبه]] و عباس به هم [[تفاخر]] می‌کردند و این فضیلتی است که برای هیچ یک از [[صحابه]] غیر او حاصل نشده است. پس او [[افضل]] و در نتیجه همو [[امام]] است»<ref>علامه حلی، منهاج الکرامة، ص۱۲۹.</ref>

[[سید]] [[شرف‌الدین]] نیز در کتاب [[ارزشمند]] المراجعات می‌نویسد: «درباره ایشان و درباره کسانی که به واسطه آب رسانی به [[حاجیان]] تعمیر [[مسجد الحرام]] برایشان [[فخر]] می‌فروختند، [[خدای تعالی]] این [[آیه]] را نازل فرمود که: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ...}}<ref>المراجعات، ص۹۷.</ref> وی در حاشیه این عبارت می‌نویسد: «این آیه درباره علی{{ع}}، عمویش عباس و طلحة بن شیبه نازل شد و مناسبت آن این است که آنان بر یکدیگر فخر می‌فروختند. [[طلحه]] گفت: من ملازم [[خانه]] خدایم و کلیدهای آن در دست من و پوشاندنش بر عهده من است. [[ابن عباس]] گفت: من [[مسئول]] آب رسانی و برپا دارنده آن هستم. علی{{ع}} نیز فرمود: نمی‌دانم این دو چه می‌گویند. به تحقیق شش ماه پیش از [[مردم]] [[نماز]] خواندم، در حالی که صاحب [[جهاد]] هستم. پس خدای تعالی این آیه را نازل کرد.
این [[حدیثی]] است که امام واحدی در معنای آیه، در کتاب [[اسباب النزول]] از [[حسن بصری]]، [[شعبی]] و [[قرطبی]] نقل کرده است. وی از [[ابن سیرین]] و [[مرّه همدانی]] نقل کرده که علی{{ع}} به عباس فرمود: آیا تو [[هجرت]] کردی؟ آیا تو به [[پیامبر]]{{صل}} پیوستی؟ عباس گفت: آیا در من ویژگی [[برتر]] از هجرت نیست؟ آیا من حاجیان [[خانه خدا]] را آب رسانی و مسجد الحرام را آباد نمی‌کنم؟ پس این آیه نازل شد<ref>المراجعات، ص۹۷.<</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۶۹-۷۲.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:9610800.jpg|22px]] [[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)| '''آیات ولایت در قرآن''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]
[[رده:فضائل امام علی]]
[[رده:آیات دارای شأن نزول]]

آیه سقایة الحاج در حدیث

2026-04-18T05:54:48Z

فرقانی:

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[فروردین]]|روز=[[29]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = [[آیه سقایة الحاج]] - [[آیه سقایة الحاج در تفسیر و علوم قرآنی]] - [[آیه سقایة الحاج از دیدگاه اهل سنت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه سقایة الحاج
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ
| معنی آیه = آیا آب دادن به حاجیان و آبادسازی مسجد الحرام را همگون کار آن کس قرار داده‌اید که به خداوند و روز واپسین ایمان آورده و در راه خداوند جهاد کرده است؟ (هرگز این دو) نزد خداوند برابر نیستند
| شماره آیه = ۱۹- ۲۲
| نام سوره = توبه
| شماره جزء = ۱۰
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر افضلیت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}

آیه '''سقایة الحاج''' از جمله آیاتی است که با توجه به [[احادیث]] ذیل آن، بر [[افضلیت]] و در نتیجه خلافت بلافصل [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد. براساس احادیث [[تفسیری]] ذیل آیه که در متون معتبر فریقین و توسط محدثان و [[مفسران]] نامدار و مورد اعتماد [[روایت]] شده، این آیه در [[شأن]] [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نازل شده است. هنگامی که طلحة بن شیبه و [[عباس بن عبدالمطلب]] با یکدیگر [[تفاخر]] می‌کردند و یکی سقایت و آب رسانی به حجاج را نشانه [[برتری]] خود معرفی می‌کرد و دیگری کلید داری و تعمیر [[مسجد الحرام]] را [[فضیلت]] بالاتری می‌دانست. امیرالمؤمنین{{ع}} با اشاره به [[ایمان]]، [[هجرت]] و [[جهاد]] خود در [[راه خدا]] افضلیت خویش را یادآور می‌شوند. در این هنگام [[خداوند سبحان]] در [[تأیید]] [[ولیّ]] خود، این آیات را نازل فرمود.

== متن آیه ==
{{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ}}<ref>آیا آب دادن به حاجیان و آبادسازی مسجد الحرام را همانند کار آن کس قرار داده‌اید که به خداوند و روز واپسین ایمان آورده و در راه خداوند جهاد کرده است؟ (هرگز این دو) نزد خداوند برابر نیستند و خداوند گروه ستمگران را رهنمایی نمی‌کند. آنان که ایمان آورده‌اند و هجرت کرده‌اند و در راه خداوند با مال و جان خود، جهاد ورزیده‌اند، نزد خداوند بلند پایگاه‌ترند و آنانند که رستگارند پروردگارشان آنان را به بخشایش و خشنودی از سوی خویش و بوستان‌هایی که ایشان را در آنها نعمتی پایدار است نوید می‌دهد. در حالی که هماره در آن جاودانند؛ بی‌گمان خداوند است که پاداشی سترگ نزد اوست؛ سوره توبه، آیه ۱۹- ۲۲.</ref>.

== [[شان نزول]] [[آیه]] ==
{{اصلی|شأن نزول آیه سقایة الحاج}}
آیه {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} خبر از حادثه‌ای می‌دهد که در عصر نبوی رخ داده است و صرفاً بیان یک [[قانون]] کلّی نیست؛ یعنی حقیقتاً چنین مقایسه‌ای انجام شده است. بنابراین، آیه شریفه شأن نزولی دارد، بدین جهت شأن نزول‌های متعدّدی برای آن ذکر شده، که خلاصه معروف‌ترین آنها به شرح زیر است:

«عبّاس»، عموی پیامبر و «شیبه» که از [[فرزندان]] عبدالمطّلب است، در [[مسجد الحرام]] با هم گفت‌وگو می‌کردند. عبّاس خطاب به شیبه گفت: [[خداوند متعال]] افتخاری نصیب من کرده که نصیب هیچ کس ننموده، و آن {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}}<ref>سیراب کردن حجّاج در «منی» و «عرفات» و «مشعر الحرام» در موسم حج را سقایة الحاج می‌گویند. سرزمین‌های سه‌گانه فوق، هیچ‌گاه از خود آب نداشته و همواره آب آن از نقاط دیگر تأمین می‌شده است، حتّی امروزه آب مورد استفاده حجّاج در این امکنه مقدّس سه‌گانه، از مکّه مکرّمه یا نقاط دیگر از طریق شبکه لوله‌کشی تأمین می‌شود. در زمان‌های قدیم حجّاج مجبور بودند آب مورد نیازشان را، در ایّامی که در منی و عرفات و مشعر الحرام هستند، از مکّه همراه خویش ببرند. بدین جهت روز هشتم ذیحجّه، که حجّاج در آن زمان‌ها در چنین روزی آب مورد نیاز را تهیّه و بر شتران بار می‌کردند، «یوم الترویة» (روز برداشتن آب) نامیده شد. به هر حال، عبّاس عموی پیامبر در زمان خودش مسئول آب‌رسانی به حجّاج بوده و این مسئولیّت، مخصوصاً در آن عصر و زمان، بسیار مهمّ بوده است؛ زیرا ضروری‌ترین نیاز حجّاج در «منی» و «مشعر الحرام» و «عرفات» آب بوده است.</ref> است. «شیبه» در پاسخ گفت: [[خداوند]] افتخار {{متن قرآن|عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}}<ref>با توجّه به اهمّیّت فوق العاده «مسجد الحرام» که به تعبیر قرآن مجید اوّلین خانه‌ای است که ساخته شده و مقدّس‌ترین مکان روی زمین است به گونه‌ای که هر رکعت نماز در آن (طبق برخی روایات) برابر با یک میلیون رکعت نماز در مکان‌های دیگر است، مسأله «کلیدداری کعبه» و {{متن قرآن|عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} اهمّیّت ویژه‌ای دارد، کلیددار کعبه مسئول حفظ و حراست و مرمّت و بازسازی کعبه معظّمه و مسجد الحرام بوده است.</ref> را نصیب من کرده است و افتخاری بالاتر از کلیدداری [[کعبه]] وجود ندارد. بنابراین افتخاری که‌ نصیب من شده، بالاتر از افتخار توست.

علی{{ع}} که از کنار آنها عبور می‌کرد و سخنان آنها را شنید، به نزد ایشان رفت و پس از [[سلام]] و ادای [[احترام]]، [[اجازه]] خواست سخنی بگوید، اجازه [[سخن]] داده شد. حضرت فرمود: «[[خداوند]] افتخاری به من عنایت کرده که از همه افتخارات بالاتر و نصیب هیچ کس نشده است!» گفتند: آن چیست؟ فرمود: من قبل از همه شما [[ایمان]] آوردم و به خاطر رضای خداوند قبل از همه [[هجرت]] کردم و در [[راه خدا]] با [[مال]] و جانم [[جهاد]] نمودم! و شما و امثال شما، به [[برکت]] جهاد من و امثال من [[مسلمان]] شدید و [[اسلام]] را پذیرفتید! بنابراین بالاترین افتخار {{متن قرآن|سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} یا {{متن قرآن|عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}} نیست، بلکه «[[ایمان به خدا]]» و «هجرت در مسیر رضای او» و «جهاد در راه او» بالاترین افتخار است.

عبّاس عموی پیامبر و علی{{ع}}، با شنیدن این سخن [[خشمگین]] و ناراحت شد و به خدمت پیامبر اکرم{{صل}} رسید و ماجرا را برای آن حضرت بیان نمود و از علی [[شکایت]] کرد، که وی مقام و موقعیّت مرا زیر سؤال برده است.

[[پیامبر]] شخصی را به دنبال علی{{ع}} فرستاد، وقتی علی به خدمت پیامبر{{صل}} رسید، حضرت از او توضیح خواست و فرمود: چه گفته‌ای که عمویت عبّاس را عصبانی کرده‌ای؟ علی عرض کرد: سخن حقّی گفته‌ام، عمویم از سخن [[حقّ]] من ناراحت شده است، سپس آنچه اتّفاق افتاده بود را برای [[پیامبر اسلام]]{{صل}} بازگو کرد. ضمناً این نکته را یادآور شد که من در مقام تعریف و [[تمجید]] از خود نبودم، بلکه می‌خواستم به آنها بگویم «سقایة الحاج» و «عمارة المسجد الحرام» بالاترین افتخارات نیست و افتخاراتی بالاتر از آن هم وجود دارد. در این هنگام آیه سقایة الحاج نازل شد و خداوند سخن علی{{ع}} را [[تأیید]] کرد<ref>شواهد التّنزیل، ج۱، ص۲۴۹ به بعد.</ref>.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)|آیات ولایت در قرآن]]، ص۲۲۹-۳۲۰.</ref>

علاوه بر کتب تفسیری و کلامی در کتب [[روایی]] نیز به این شأن نزول اشاره شده است<ref>نک: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۰۴؛ ابن‌حیون، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۹؛ ابن‌حیون، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۲۴؛ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۵۴۵.</ref>. در کتاب [[صحیح مسلم]] همین [[شأن نزول]] بدون ذکر نام اشخاص آمده است و به ثبت ماجرا با استفاده از عنوان «رجُل» بسنده کرده است<ref>مسلم، صحیح مسلم، بیروت، ج۳، ص۱۴۹۹.</ref>، اما برخی دیگر از علمای [[اهل‌سنت]] با اشاره به این [[روایت]] به [[روایات]] دیگری که اسم اشخاص آمده، اشاره کرده‌اند<ref>به عنوان نمونه: نک: طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۰، ص: ۶۸؛ ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۱۹-۲۱.</ref>. با این حال [[ابن‌کثیر]] از علمای اهل‌سنت، نزول این [[آیه]] در [[فضیلت امام علی]]{{ع}} را [[انکار]] کرده‌ است<ref>ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۵۸.</ref>. همچنین [[ابن‌تیمیه]] [[معتقد]] است که این روایت در کتب حدیثی معتبر نیامده است<ref>ابن‌تیمیه، احمدبن عبدالحلیم، منهاج السنه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۱۸.</ref>.

علمای امامیه اتفاق‌نظر دارند که آیه "سقایة‌ الحاج" در شان [[امام علی]]{{ع}} نازل شده است<ref>استرآبادی، البراهین القاطعة، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۲۶۰؛ مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۹۴.</ref>. از منظر [[امامیه]] سند [[شأن نزول آیه]]، معتبر و مصادر آن از موثق‌ترین مصادر در علم حدیث و [[تفسیر]] بوده و از طرق مختلف ذکر شده است<ref>میلانی، سیدعلی، شرح منهاج الکرامة، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۲۷۶.</ref>. برخی از نویسندگان معتقدند با توجه به بازتاب شأن نزول مذکور در کتب [[تفسیری]]، تردیدی در صحت آن وجود ندارد<ref>مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۲۶.</ref>.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)| آیات ولایت در قرآن]]، ص۲۳۲.</ref>

== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==
=== احادیث شیعه ===
[[احادیث]] متعددی در منابع معتبر [[حدیثی]] و [[تفسیری]] [[امامیه]] در [[تفسیر]] این [[آیات]] وارد شده که ضمن بیان نزول این آیات در شان [[امام]] امیرالمومین{{ع}}، بر [[افضلیت]] و به تبع امت و خلافت بلافصل آن حضرت دلالت دارند. در این بخش برخی از آن احادیث را نقل می‌نماییم.

==== حدیث اول ====
{{متن حدیث|عَنْ مُحَمَّدِ بْن كَعْب القُرْظِي قال: اقْتَخَرَ شَيْبَةُ بن أبي طَلْحَةَ وَ رَجُلُ ذَكَرَ اسْمَهُ وَ عَلَى بن أبي طالب{{ع}}. فَقَالَ شَيْبَةُ بنُ أَبِي طَلْحَةَ: مَعِي مِفْتَاحُ الْبَيْتِ وَلَوْ اَشَاءُ بِتُّ فِيهِ وَ قَالَ ذلك الرَّجُلُ: أَنَا صَاحِبُ السَّقايَةِ وَ لَوْ أَشَاءَ بِتُّ فِي الْمَسْجِدِ وَ قَالَ عَلَى{{ع}}: مَا أَدْرِي مَا تَقُولَانِ قَدْ صَلَّيْتُ إِلَى الْقِبْلَةِ قَبْلَ النَّاسِ وَأَنَا صَاحِبُ الْجِهَادِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}}}}؛ «[[محمد بن کعب]] قُرظی گوید: روزی شیبة بن ابی طلحه و مردی دیگر و امیرالمؤمنين{{ع}} با یکدیگر [[تفاخر]] می‌کردند، شیبه می‌گفت: «من تعمیر کننده [[مسجد الحرام]] و کلید دار [[خانه خدا]] هستم». عباس می‌گفت: «من صاحب منصب سقایی حاجيانم» علی{{ع}} می‌گفت: «من نمی‌دانم شما چه می‌گویید، من قبل از همه به سوی [[قبله]] به [[نماز]] ایستادم و من صاحب [[جهاد در راه خدا]] هستم، در همین رابطه بود که [[آیه]] {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}}، نازل شد»<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۳۶، ص۳۷.</ref>.

==== حدیث دوم ====
{{متن حدیث|عن الباقر{{ع}} قال: لَمَّا فَتَحَ رَسُولُ الله{{صل}} مَكَةَ أَعْطَى الْعَبَاسَ السَّقَايَةَ وَ أَعْطَى عَثمَانَ بْنَ طَلْحَةَ الْحِجَابَةَ وَ لَمْ يُعْطِ عليا شَيْئًا. فَقِيلَ لِعَلى بن أبي طالب{{ع}}: إِنَّ النَّبي{{صل}} أَعْطَى الْعَباسَ السَّقَايَةَ وَ أعْطى عُثمَانَ بْن طَلْحَةَ الْحِجَابَةِ وَ لَمْ يُعْطِكَ شَيْئاً. قَالَ: فَقَالَ مَا أَرْضَانِي بِمَا فَعَلَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فانزل الله تعالى هذه الأية: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ...}} إِلَى {{متن قرآن|أَجْرٌ عَظِيمٌ}} نَزَلَتْ فِي عَلَى بْن أَبِي طَالب{{ع}}}}؛ «[[امام صادق]]{{ع}} از پدر بزرگوارش [[روایت]] می‌‌کند که فرمود: «چون [[خداوند]] [[مکه]] را به دست [[رسول خدا]]{{صل}} فتح نمود، منصب سقایت را به عباس و پرده داری را به عثمان بن طلحه داد و چیزی به علی{{ع}} نداد. پس به علی{{ع}} گفتند: رسول خدا{{صل}} سقایت را به عباس و پرده داری را به عثمان بن طلحه داد و تو را بی‌بهره گذاشت. حضرت فرمود: از کاری که رسول خدا انجام داد، بسیار [[خرسند]] و خوشنودم. آنگاه [[خداوند متعال]] این [[آیه]] را نازل فرمود: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ...}} این آیه در [[شأن]] [[علی بن ابی طالب]] نازل شد»<ref>تفسیر فرات کوفی، ص۱۶۸.</ref>.

==== حدیث سوم ====
{{متن حدیث|عن الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ قَالَ: دَخَلَ أمير الْمُؤْمِنِينَ علىّ{{ع}} في الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَإِذَا بِشَيْبَةَ بْنِ عَبدالدَارِ وَ الْعَبَاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَلِبِ يَتَفَاخَرَانِ وَ الْعَبَاسُ يَقُولُ نَحْنُ اَخیَر النَّاس بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} فِي أَيْدِينَا عِمَارَةُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ سِقَايَةُ الْحَاجِ وَ شَيْبَةُ يَقُولُ نحْنُ أَخْيَرُ النَّاسِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} فِي أَيْدِينَا مَفَاتيحُ الْكَعْبَةِ نَفْتَحُهَا إِذا شِئْنَا وَ نُغلِقُهَا إِذَا شِئنا فقَالَ لَهُمَا عَلى{{ع}}: اَلَا أَدُلُّكُمَا عَلَى مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْكُمَا؟! قَالا: وَ مَنْ هُوَ؟ قَالَ: الَّذِي ضَرَبَ رئوسَكُمَا بالسيف حى أَدْخَلَكُمَا فِي الْإِسْلَامِ قهْراً. فَقَامَ الْعَاسُ مُغضِباً حَتَّى أتي رسول الله{{صل}} قال: يَا رَسُولُ اللَّهِ فَأَخْبرَهُ بِالْخَبَرَ فَاغتَمَّ مِنْ ذَلِكَ النبى{{صل}}. فهبط علیه جبرئيلُ فقال السلام عليك يا محمد{{صل}} فقال: وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ يَا جَبْرَئيل فقَالَ: قَلْ یا محمد: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ...}} قالَ: قُم یا عَمِّ اُخرُج فَهذا رسول الرّحمنِ یُخاصِمُکَ فی عَلیِّ بن ابیطالب{{ع}}}}؛ «حارث اعور گوید: [[امیر المؤمنین]]{{ع}} وارد [[مسجدالحرام]] شد. شيبة بن عبد الدار و [[عباس بن عبدالمطلب]] با هم به [[تفاخر]] پرداخته... عباس می‌گفت: «[[مقام]] سقایت [[حاجیان]] و عمارت [[مسجد الحرام]] را ما در [[اختیار]] داریم، پس بهترین [[مردم]] بعد از [[رسول خدا]]{{صل}} ما هستیم». شیبه نیز می‌گفت: «کلیدهای [[کعبه]] در دست ماست؛ هرگاه [[اراده]] کنیم درهای آن را باز می‌‌کنیم یا می‌بندیم، از این رو ما پس از رسول خدا{{صل}} بهترین مردم هستیم. پس [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} به ایشان فرمود: «می‌خواهید کسی را به شما معرفی کنم که بهتر از هر دوی شماست؟ گفتند: «او کیست؟! فرمود: «همان کسی که بزرگان شما را با [[شمشیر]] زد تا اینکه شما را به [[اجبار]] وارد [[اسلام]] کند. پس عباس برخاست و [[خشمگین]] نزد رسول خدا{{صل}} رفته و ماجرا را برای آن حضرت بازگو نمود. اما رسول خدا{{صل}} [[سکوت]] فرمود و چیزی نگفت؛ در این حال بود که [[جبرئیل]] نزد آن حضرت آمده و عرضه داشت: «ای محمد، [[خداوند]] تو را [[سلام]] می‌رساند و مي‌گويد: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ...}} در این هنگام [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: عمو جان، برخیز و برو، این [[خدای رحمان]] است که دارد بین تو و [[علی بن ابیطالب]]{{ع}} [[قضاوت]] می‌کند»<ref>تفسیر فرات کوفی، ص۱۶۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۳۶، ص۳۶.</ref>.

==== حدیث چهارم ====
{{متن حدیث|عَنْ عَبْدِ الله بن عبيدة الربَذِي قَالَ: قَالَ عَلى{{ع}} لِلْعَبَاسَ: يَا عَمِّ لو هَاجَرتَ إِلَى الْمَدِينَةِ قَالَ: أَوَلَسْتُ فِي أَفضل من الهجرة الستُ أسقِى حَاجَ بَيْتِ اللهِ وَأَعْمُرُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ؟! فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ...}}}}؛ «عبدالله بن [[عبیده]] ربذی گوید: علی{{ع}} به عباس فرمود: ای عمو، کاش به [[مدینه]] [[هجرت]] کرده بودی. او در پاسخ گفت: مگر اکنون من در حالتی نیستم که از هجرت بهتر است؟ مگر سقایت حجاج [[خانه خدا]] را به عهده ندارم و [[مسجد الحرام]] را تعمیر نمی کنم؟! پس [[خدای عزوجل]] این [[آیه]] را نازل فرمود: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ...}}» <ref>العمدة، ص۱۹۴.</ref>.

==== حدیث پنجم ====
{{متن حدیث|عن ابن سِيرِينَ قَالَ: قَدِمَ عَلِى بن أبي طالب{{ع}} مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكْةَ فَقَالَ للعباسِ: يَا عَمْ أَلَا تُهَاجِرُ اَلَا تَلْحَقِّ بِرَسُولِ اللَّهِ{{صل}}؟! فَقَالَ: أَعْمُرُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، وَ أَحْجُبُ الْبَيْتَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}}}}؛ «[[ابن سیرین]] گوید: [[علی بن ابیطالب]]{{ع}} از [[مدینه]] به [[مکه]] آمد و به عباس گفت: ای عمو چرا [[هجرت]] نمی کنی؟ چرا به [[پیامبر خدا]]{{صل}} ملحق نمی شوی عباس گفت: [[مسجدالحرام]] را تعمیر می کنم و بین را [[حفظ]] می کنم. پس این [[آیه]] نازل شد: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}}»<ref>حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۲۳.</ref>.

==== حدیث ششم ====
{{متن حدیث|قَالَ الْمُفَسِّرُونَ لَمَّا أَسِرَ الْعَبَّاسُ يَوْمَ بَدْرِ أَقْبَلَ الْمُسْلِمُونَ فَعَیَّرُوهُ بكُفرِه بِاللّهِ وَ قَطِيعَةِ الرَّحِمِ وَأَغْلظَ عَلَىّ{{ع}} لَهُ الْقَوْلَ فَقَالَ الْعَبَّاسُ: مَا لَكُمْ تَذْكُرُونَ مَسَاوِیَنَا وَ لَاتذكُرُونَ مَحَاسِنَنا؟! فَقَالَ عَلَى{{ع}}: أَلَكُمْ مَحَاسِنُ؟ قَالَ: نَعَمْ إِنَّا لَنَعْمُرُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَ نَحْجُب الْكَعْبَةَ وَ نَسْقِى الْحَاجَّ وَنَفُكُّ الْعَانِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى رَدَاً عَلَى الْعَبَاسِ، وفاقاً لعلى بن أبي طالب{{ع}}: {{متن قرآن|مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ الله ...}} ثُمَّ قَالَ: {{متن قرآن|إِنَّما يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ ...}} ثُمَّ قالَ: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ...}}.}} {{عربی|و روى إِسْمَاعِيلُ بُنُ خالِدٍ عَنْ عَامرِ وَ ابْنِ جُرَیجِ عَنْ عَطاء عَنِ ابْنِ عَبّاسَ وَ مُقَاتِلِ عَنِ الضّحَاكَ عَنِ ابْنِ عَبّاسَ والسُّدّی عن بن صالح وابنِ ابیِ خالد و زَکریّا عن الشّعبی انه نزلَ هذه الآیةُ فی علی بن ابیطالب{{ع}}}}؛ «[[مفسران]] گویند: وقتی در [[روز]] [[بدر]] عباس [[اسیر]] شد، [[مسلمانان]] روی آوردند و او را به خاطر کفرش به [[خدا]] و [[قطع رحم]] [[سرزنش]] کردند و علی{{ع}} هم به درشتی با او سخن گفت. عباس گفت: شما را چه می‌شود بدی‌های ما را یاد می‌کنید و خوبی‌های ما را یاد نمی‌کنید؟ علی{{ع}} فرمود: «آیا شما خوبی هم دارید؟ گفت: بله ما [[مسجد الحرام]] را آباد می‌‌کنیم، پرده دار [[کعبه]] هستیم، [[حاجیان]] را سیراب می‌کنیم و اسیر [[آزاد]] می‌کنیم. پس [[خدای تعالی]] در پاسخ عباس و تأييد [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} این [[آیه]] را نازل كرد: {{متن قرآن|مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ الله ...}} سپس فرمود: {{متن قرآن|إِنَّما يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ...}} سپس فرمود: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ...}} و اسماعیل بن خالد از عامر [[ابن جریج]] از عطاء از [[ابن عباس]] و [[مقاتل]] از ضحاک از ابن عباس، سدی از ابی صالح و ابن ابی خالد و زکریا از شعبی [[روایت]] کرده‌اند که این آیه در مورد [[علی بن ابیطالب]]{{ع}} نازل شد»<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۴۱، ص۶۲.</ref>.

==== حدیث هفتم ====
{{متن حدیث|عن النبی{{صل}} انه قال لعلی{{ع}}: يَا عَلَى إِنَّ عَبْدَالْمُطَّلِبِ سَنَّ فِي الْجَاهِلِيَّة خَمْسَ سُنَنِ أَجْرَاهَا اللَّهُ لَهُ فِى الاسلام .. وَلَمَّا حَفَرَ بِئرَ زمْزمَ سَمَّاهَا سِقَايَةَ الْحَاجِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}}}}؛ «از [[رسول خدا]]{{صل}} نقل شده که خطاب به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} فرمود: ای علی، [[عبدالمطلب]] در [[زمان جاهلیت]] پنج [[سنت]] را مورد عمل قرار داد و [[خداوند]] آنها را در [[اسلام]] جاری کرد.... عبدالمطلب پس از اینکه [[چاه زمزم]] را حفر کرد، آن را برای [[آشامیدن]] حجاج اختصاص دارد و خداوند هم در [[قرآن کریم]] فرموده است: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}}»<ref>صدوق، من لا یحضره الفقسه، ج۴، ص۳۶۵؛ مکارم الاخلاق، ص۴۴۰؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج۳۱، ص۳۳۶.</ref>.

==== حدیث هشتم ====
{{متن حدیث|عَنْ جابر عن أَبِي جَعَرَ الْبَاقِر{{ع}}.. إِنَّ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ وَ أجْمَعَ عَلَى الشَّورى، فَقَالَ لَهُمْ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ: ... قَالَ نَشَدْتُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ أَنْزَلَ اللَّهُ تعَالَى فِيهِ {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ...}}، غَيْرى. قالوا: لا}}؛ «جابر از [[امام باقر]]{{ع}} [[روایت]] کرده که آن حضرت فرمود: زمانی که لحظه مرگ [[عمر بن خطاب]] فرارسید و او تصمیم بر به [[شورا]] گذاشتن امر [[خلافت]] داشت... امیرالمؤمنین به آنها فرمود: شما را به [[خدا]] آیا خداوند این [[آیه]]: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ...}} را درباره کسی غیر از مــن نازل کرده است؟ گفتند: نه»<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۳۱، ص۳۳۶؛ دیلمی، ارشاد القلوب، ج۲، ص۲۶۱؛ طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۳۹، طوسی، امالی، ص۵۳۹.</ref>.

==== حدیث نهم ====
{{متن حدیث|ما روى عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلَى الْعَسْكَرِى{{ع}} عَنْ أَبِيهِ{{ع}} وَ ذَكْرَ أَنَّهُ{{ع}} زَارَ بِهَا فِي يَوْمِ الْغدِير اوَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ}} أَشْهَدُ أَنَّكَ المخصوصُ بِمِدحَةِ اللَّهِ الْمُخْلصُ لِلطَاعَةِ اللَّهِ لَمْ تَبغِ بِالْهُدَى بدلا وَلَمْ تُشْرِك بعبادَة ربك أحدا}}؛ «امام عسکری{{ع}} از پدرش [[امام هادی]]{{ع}} چنین نقل کرده که آن حضرت در [[روز غدیر]] با این [[دعا]] [[زیارت]] کرد [[خداوند تعالی]] فرمود: ... {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ}} [[گواهی]] می‌دهم که تو به [[مدح]] خدا مخصوص و برای [[طاعت خدا]] [[مخلص]] هستی و برای [[هدایت]] جایگزین نخواستی و کسی را در [[عبادت]] پروردگارت [[شریک]] نکردی»<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۷، ص۳۶۳.</ref>.

==== حدیث دهم ====
{{متن حدیث|عن جعفر بن محمد{{ع}} عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدَهِ عَلَى بنِ الحسین{{ع}} قَالَ: - فقام الحَسَنَ{{ع}} فَخَطبَ .. وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ}} وَ الْأَيَةُ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُوَ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَقّا وَ فِيهِ «أَبِي تَزَلَتْ هَذِهِ الآیة و كَانَ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِرَسُولِ اللَّهِ{{صل}} عَمُّهُ حَمْزةُ وَجَعْفَرُ ابْنُ عَمَّهِ فَقُتِلَا شَهَيدِينَ رَضِي}}؛ «[[امام صادق]]{{ع}} از پدرش و آن حضرت هم از پدرش، [[امام سجاد]]{{ع}} روایت کرده که ... امام حسن{{ع}} برخاست و [[خطبه]] خواند... و فرمود: [[خداوند عزوجل]] فرموده: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ ...}}، [[مجاهد]] واقعی در [[راه خدا]] اوست [یعنی امیرالمومنین {{ع}}] درباره او این [[آیه]] نازل شده است از کسانی که [[دعوت پیامبر]] را پذیرفت عمویش [[حمزه]] و پسر عمویش [[جعفر بن ابی طالب]] {{ع}} بود که هر دو مانند عده زیاد دیگری [[شهید]] شدند»<ref>مجلسی، محمدباقز، بحارالانوار، ج۶۹، ص۱۵۳ و ج۱۰، ص۱۳۸؛ طوسی، امالی، ص۵۶۳.</ref>.<ref>[[علیرضا برازش|برازش، علیرضا]]، [[تفسیر اهل بیت (کتاب)|تفسیر اهل بیت]]، ج۶، ص۶۶-۷۶.</ref>

=== احادیث عامه ===
این حدیث توسط بسیاری از محدثان و مفسران اهل سنت در منابع معتبر عامه نقل شده است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

'''[[ابن کثیر]]''' که [[اتباع]] [[ابن تیمیه]] به وی اعتماد دارند، در ذیل [[آیه]] [[شریف]] می‌نویسد: «عبدالرزاق گفت: [[ابن عیینه]] از اسماعیل، از شعبی به ما خبر داد که گفت: آیه درباره علی و عباس نازل شده است، به خاطر گفتگوی آن دو در آن موضوع»<ref>تفسیر ابن کثیر، ج۲، ص۳۵۵.</ref>.

'''[[عبدالرزاق صنعانی]]''' در [[تفسیر]] خود می‌نویسد: «معمر از عمرو، از حسن به ما خبر داد که گفت: وقتی آیه {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ}} درباره علی، عباس و شیبه نازل شد، درباره آن گفتگو می‌کردند، آن گاه عباس گفت: نظرت درباره اینکه من سقایت را ترک کنم چیست؟ پس [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: سقایتت را ادامه بده، همانا در آن کار برای شما خیر هست».

از ابن عیینه، از اسماعیل، از شعبی [نقل شده که] گفت: «درباره علی و عباس نازل شده است، آن گاه که آن دو در این باره گفتگو می‌کردند»<ref>تفسیر القرآن، ج۲، ص۲۶۹.</ref>.

'''[[ابن أبی حاتم]]''' نیز این [[حدیث]] را در تفسیر خود آورده است. وی می‌نویسد: «پدرم از ابن ابی عمر عدنی، از سفیان، از ابن ابی خالد و [[زکریا]]، از شعبی بر ما حدیث کرد که گفت: علی، عباس و شیبه درباره سقایت و پرده داری [[مکه]] با هم سخن می‌گفتند تا این که [[خدای تعالی]] این آیه را نازل فرمود: {{متن قرآن|أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ}}».

حسن بن محمّد بن صباح، از مروان بن معاویه فزاری، از [[اسماعیل بن ابی خالد]]، از شعبی نقل کرد که گفت: آیه {{متن قرآن|سِقَایَةَ الْحَاجِّ}} درباره علی و عباس نازل شد<ref>تفسیر ابن أبی حاتم، ج۶، ص۱۷۶۷ - ۱۷۶۸، ش۱۰۰۶۴ و ۱۰۰۶۵.</ref>.

'''[[ابن ابی شیبه]]''' در المصنف [[حدیث]] را به همین صورت و با اندکی تفاوت نقل کرده است<ref>المصنف، ج۷، ص۵۰۴.</ref>.

'''[[سیوطی]]''' نیز در الدرّالمنثور، حدیث را از ابوالشیخ و ابن منذر آورده است<ref>ر.ک: الدرّالمنثور، ج۳، ص۲۱۸.</ref>. وی این نقل را به بسیاری از [[پیشوایان]] [[حدیث]] [[سنی]] از جمله [[عالمان]] و مشاهیر زیر نسبت داده است؛ افرادی همچون:
# عبدالرزاق بن همام صنعانی؛
# أبو بکر بن أبی شیبه؛
# محمّد بن جریر [[طبری]]؛
# [[ابن أبی حاتم]]؛
# ابن منذر؛
# [[ابن عساکر دمشقی]]؛
# ابونعیم إصفهانی؛
# ابو الشیخ إصفهانی؛
# [[ابن مردویه]]<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶]]، ص۸۱-۹۰.</ref>.

== دلالت آیه ==
=== دلالت بر افضلیت و امامت امیرالمومنین{{ع}} ===
از آنجا که [[فضیلت]] سبقت در ایمان و [[جهاد]] از آنِ علی{{ع}} است و هیچ کس از مردان [[مسلمان]] چنین فضیلتی ندارد، بنابراین علی{{ع}} افضل افراد [[مسلمانان]] است و روشن است که اگر [[خداوند]] بخواهد [[جانشینی]] برای پیامبرش [[نصب]] کند، با وجود «[[افضل]]» به سراغ «[[مفضول]]» و حتّی «[[فاضل]]» نمی‌رود؛ زیرا [[خداوند حکیم]] است و تقدیم «مفضول» بر «فاضل» و «فاضل» بر «افضل» بر خلاف [[حکمت]] است<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)|آیات ولایت در قرآن]]، ص۲۳۴.</ref>.

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:9610800.jpg|22px]] [[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)| '''آیات ولایت در قرآن''']]
# [[پرونده:Jawahir-kalam-6.jpg|22px]] [[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶ (کتاب)|'''جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶''']]
# [[پرونده:9030760879.jpg|22px]] [[علیرضا برازش|برازش، علیرضا]]، [[تفسیر اهل بیت (کتاب)|'''تفسیر اهل بیت''']]، ج۶
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]
[[رده:فضائل امام علی]]
[[رده:آیات دارای شأن نزول]]