* {{nowrap|[[Image:125.png|14px]] }} ''در حال بازبینی متن''
* {{nowrap|[[Image:129.png|14px]] }} ''در حال آماده‌سازی نهایی''
* {{nowrap|[[Image:130.png|14px]] }} ''اتمام آماده‌سازی''
* {{nowrap|[[Image:128.png|14px]] }} ''اتمام بارگذاری''
* {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} ''اتمام ویکی سازی''
==برنامه سال ۱۴۰۳==
{| class="wikitable"
! برج
! به عنوان کاربر مسئول
|-
| (۱) فروردین{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. سیره اخلاقی و تربیتی معصومین، محمد احسانی، 230 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. سیره اخلاقی پیامبر اعظم (سلوک فردی)، محمدرضا جباری، 180 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت، محمد داوودی، 350 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۲) اردیبهشت{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| محمدنامه، 1100 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۳) خرداد{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. سیره خانوادگی پیامبر و اهل بیت، ولی زاده، 270 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. سیره خانوادگی ائمه معصوم، سلمانی، 230 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. سیره نبوی (قسمت خانوادگی)، ج 4، دلشاد، 560 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۴) تیر{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. سیره اجتماعی پیامبر اعظم، برهانی، 170 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. سیره عبادی معصومان، ذاکری، 400 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم (صل)، مهدی غلامی، 150 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. سیره نظامی معصومان، ذاکری، 240 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۵) مرداد{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. جواهرالکلام ج 1، 440 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. جواهرالکلام، ج 2، 350 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. پیشوایان هدایت، ج 4، 220 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۶) شهریور{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. منابع مالی اهل بیت، 250 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه، 300 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. سیره معصومان در فقرزدایی، 220 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۷) مهر{{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. پیشوایان هدایت، ج6، 300 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. مظلومیت سیدالشهدا{{ع}}، ج1، 175 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. مظلومیت سیدالشهدا{{ع}}، ج2، 300 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. مظلومیت امام سجاد{{ع}}، 227 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۸) آبان {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. پیشوایان هدایت، ج7، 350 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. مظلومیت امام باقر{{ع}}، 105 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. مظلومیت امام صادق{{ع}}، 295 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۹) آذر {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. پیشوایان هدایت، ج8، 330 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۱۰) دی {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. پیشوایان هدایت، ج9، 350 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۱۱) بهمن
|-
| (۱۲) اسفند
|}

==برنامه سال ۱۴۰۴==
{| class="wikitable"
! برج
!
|-
| (۱) فروردین {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[بررسی تطبیقی معناشناسی امام و مقام امامت از دیدگاه مفسران فریقین (کتاب)]] 230 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[قرآن و علم کلام (کتاب)]]، 430 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[سبک زندگی - نیشابوری (کتاب)|سبک زندگی (فرهنگنامه کاربردی مهارت‌های رفتاری و اجتماعی)]]، 656 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۱ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۱]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 5. [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۲ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۲]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 6. [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۳ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۳]] 230 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۲) اردیبهشت {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|سیره معیشتی معصومان]]، 530 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، 350 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا (کتاب)|نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا]]، 300 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. [[مظلومیت امام کاظم (کتاب)|مظلومیت امام کاظم]]، 200 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 5. [[سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه (کتاب)|سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه]]، 270 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۳) خرداد {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، 330 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۴ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۴]]، 280 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[مظلومیت امام رضا (کتاب)|مظلومیت امام رضا]]، 200 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. [[مظلومیت امام جواد (کتاب)|مظلومیت امام جواد]]، 60 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 5. [[نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی (کتاب)|نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی]]، 200 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۴) تیر {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]] (حسن رضایی)، 400 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]] (حسن رضایی)، 650 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[مظلومیت امام هادی (کتاب)|مظلومیت امام هادی]]، 100 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. [[مظلومیت امام حسن عسکری (کتاب)|مظلومیت امام حسن عسکری]]، 60 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۵) مرداد {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۵ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۵]]، 420 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[پیشوایان هدایت ج۱۲ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۲]] 260 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[پیشوایان هدایت ج۱۳ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۳]] 260 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. [[پیشوایان هدایت ج۱۴ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۴]] 260 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۶) شهریور {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۶ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۶]]، 350 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، 400 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۵]]، 456 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۷) مهر {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[سیره همسرداری امامان معصوم علیهم السلام (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم علیهم السلام]]، یدالله مقدسی، 400 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[همسران شایسته (کتاب)|همسران شایسته]]، اسدالله طوسی، 450 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[مکتب نظامی پیامبر اعظم (کتاب)|مکتب نظامی پیامبر اعظم]]، 270 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۸) آبان {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[سیره مدیریتی امام علی (کتاب)|سیره مدیریتی امام علی]]، محسن عباس‌نژاد، 400 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، 260 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[اصول مدیریت در نهج البلاغه (کتاب)|اصول مدیریت در نهج البلاغه]]، 170 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۳ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۳]]، 424 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۹) آذر {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[شهداء الاسلام فی عصر الرسالة ج۱ (کتاب)|شهداء الاسلام ج۱]]، 560 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[آموزه‌های معنوی در سیره نظامی معصومان (کتاب)|آموزه‌های معنوی در سیره نظامی معصومان]]، 330 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان (کتاب)|آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان]]، 350 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. [[سیره نبوی ج۳ (کتاب)|سیره نبوی ج۳]] سیره مدیریتی، 600 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 5. [[مظلومیت پیامبر (کتاب)|مظلومیت پیامبر]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
|}

== برنامه سال ۱۴۰۵ ==
{| class="wikitable"
! برج
!
|-
| (۱) فروردین {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
| 1. [[الگوی اداره در نهج البلاغه (کتاب)|الگوی اداره در نهج البلاغه]]، 270 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، 360 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین (کتاب)|زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین]]، 360 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 4. [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]] (علی علیزاده آملی)، 500 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
|-
| (۲) اردیبهشت
| 1. [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]] (خلیل منصوری)، 660 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 2. [[شهداء الاسلام فی عصر الرسالة ج۳ (کتاب)|شهداء الاسلام ج۳]]، 690 صفحه {{nowrap|[[Image:129.png|15px]]   }} 3. [[قصه هجرت (کتاب)|قصه هجرت]]، علی نظری منفرد، 770 صفحه
|-
| (۳) خرداد
| 1. [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)|منابع تاریخ اسلام]]، رسول جعفریان، 810 صفحه {{nowrap|[[Image:129.png|15px]]   }} 2. [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، احمد غلامعلی، 290 صفحه {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }} 3. [[مفهوم و حقوق شهروندی در نهج البلاغه (کتاب)|مفهوم و حقوق شهروندی در نهج البلاغه]]، مهدیه عربی‌فر، 170 صفحه 4. [[عدالت اجتماعی در نهج البلاغه (کتاب)|عدالت اجتماعی در نهج البلاغه]]، علی اصغر احمدی، 230 صفحه
|-
| (۴) تیر
| 1. [[ویژگی‌ها و وظایف مدیران در نهج البلاغه (کتاب)|ویژگی‌ها و وظایف مدیران در نهج البلاغه]]، 220 صفحه 2. [[حکومت و مدیریت در نهج البلاغه (کتاب)|حکومت و مدیریت در نهج البلاغه]]، 370 صفحه 3. [[رهبری در اسلام (کتاب)|رهبری در اسلام]]، محمدی ری شهری، 450 صفحه 4. [[سیره فرهنگی ارتباطی امیرالمؤمنین علی در دوران حکومت (کتاب)|سیره فرهنگی - ارتباطی امیرالمؤمنین علی{{ع}} در دوران حکومت]]، 160 صفحه
|-
| (۵) مرداد
| 1. [[دانشنامه امام علی ج۱۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۱]]، 432 صفحه 2. [[دانشنامه امام علی ج۱۲ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۲]]، 538 صفحه 3. [[نظارت در نظام اسلامی (کتاب) |نظارت در نظام اسلامی]]، 360 صفحه
|-
| (۶) شهریور
| 1. [[مظلومیت امیرالمؤمنین ج۱ (کتاب)|مظلومیت امیرالمؤمنین ج۱]]، 500 صفحه 2. [[مظلومیت امیرالمؤمنین ج۲ (کتاب)|مظلومیت امیرالمؤمنین ج۲]]، 440 صفحه 3. [[مظلومیت امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|مظلومیت امیرالمؤمنین ج۳]]، 360 صفحه 4. [[مظلومیت فاطمه زهرا (کتاب)|مظلومیت فاطمه زهرا]]، 170 صفحه
|-
| (۷) مهر
| 1. [[مظلومیت امام حسن مجتبی (کتاب)|مظلومیت امام حسن مجتبی]]، 180 صفحه 2. [[سیره خانوادگی اهل بیت (کتاب)|سیره خانوادگی اهل بیت]]، قاسم خانجانی، 220 صفحه 3. [[سبک زندگی امامان معصوم (کتاب)|سبک زندگی امامان معصوم]]، غلامحسن محرمی، 310 صفحه 4. [[سبک زندگی پیامبر اعظم (کتاب)|سبک زندگی پیامبر اعظم]]، مصطفی دلشاد تهرانی، 240 صفحه 5. [[راهبردهای ائمه در مواجهه با ناهنجاری‌های اجتماعی (کتاب)|راهبردهای ائمه در مواجهه با ناهنجاری‌های اجتماعی]]، سید علیرضا واسعی، 250 صفحه 6. [[تاریخ و سیره اجتماعی و فرهنگی اهل بیت ج۲ (کتاب)|تاریخ و سیره اجتماعی و فرهنگی اهل بیت (۲) از امام صادق تا امام زمان]]، حسن احمدیان، 260 صفحه 
|-
| (۸) آبان
| 1. [[مدیریت و فرماندهی در اسلام (کتاب)|مدیریت و فرماندهی در اسلام]]، ناصر مکارم شیرازی، 170 صفحه 2. [[قیام‌های امامیه (کتاب)|قیام‌های امامیه]]، سید محمد حسین مسلمی عقیلی، 170 صفحه 3. [[شایسته‌ترین فرزندان (کتاب)|شایسته‌ترین فرزندان]]، اسدالله طوسی، 390 صفحه 4. [[بانوان شیعه (کتاب)|بانوان شیعه]]، سعیده رحیمی، 170 صفحه
|-
| (۹) آذر
| 1. [[درس‌هایی از نهج البلاغه ج۲]] جواد محدثی ۴۵۰ صفحه 2. [[درس‌هایی از نهج البلاغه ج۳]] جواد محدثی ۵۲۰ صفحه 3. [[درس‌هایی از نهج البلاغه ج۴]] جواد محدثی ۵۰۰ صفحه
|-
| (۱۰) دی
| 1. [[سیری در مسیر اهل بیت (کتاب)|سیری در مسیر اهل بیت]]، [[سید هاشم حسینی بوشهری]]، 470 صفحه 3. [[فرهنگ جامع شهادت معصومین]]
|-
| (۱۱) بهمن
| 1. شهیدان اسلام در عصر پیامبر{{صل}}، نوشته محمد ابراهیم آیتی؛ ۴۰۰ صفحه 2. [[سیره حفاظتی و اطلاعاتی امامان معصوم (کتاب) |سیره حفاظتی و اطلاعاتی امامان معصوم]]، 368 صفحه 3. [[بررسی احوال فرزندان امام موسی کاظم (کتاب) |بررسی احوال فرزندان امام موسی کاظم]]، ۲۶۰ صفحه 4. [[سبک زندگی رسول خدا با همسرانش (کتاب) |سبک زندگی رسول خدا با همسرانش]]، 280 صفحه
|-
| (۱۲) اسفند
| 1. [[سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه ج۱ (کتاب) | سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه ج۱]]، 350 2. [[سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه ج۲ (کتاب) | سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه ج۲]]، 300 3. [[سیره نظامی امیرالمؤمنین (کتاب) | سیره نظامی امیرالمؤمنین]]، 300
|}

==منابع عربی==
{| class="wikitable"
|-
| 1. معجم المصطلحات الأخلاقیة، ۱۶۰ صفحه 2. شرح مفردات نهج البلاغة، ج۲، ۶۴۲ صفحه 3. معجم الأمکنة، ۴۸۰ صفحه
|}

==مقالات==
{{فهرست اثر}}
===مقالات مرجعیت علمی و نقش امامان===

# [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[مرجعیت علمی اهل بیت با تأکید بر حجیت سنت ایشان (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[مرجعیت علمی اهل بیت و تأثیرپذیری ائمه مذاهب اهل سنت از ایشان (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[نقش امام علی در علوم بلاغت (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[نقش امام علی در پیدایش سایر علوم ادبی (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[نقش امام علی در پیدایش و گسترش علوم اسلامی (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[مرجعیت علمی اهل بیت بر پایه تفسیر تطبیقی آیه اهل الذکر (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[مرجعیت علمی اهل بیت از دیدگاه محدثان غیر امامیه در سه قرن نخست اسلامی (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[مرجعیت علمی اهل بیت در روایات اهل سنت (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[بررسی تطبیقی دلالت آیه فاسئلوا أهل الذکر بر مرجعیت علمی اهل بیت (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[نگاهی به فقه امام علی با تأکید بر عناصر احکام حکومتی رویکرد قضایی و شذوذات روایی (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[مفهوم‌شناسی مرجعیت علمی امامان معصوم (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[پیامبر و مرجعیت علمی امیر مؤمنان (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[دانشمندان اسلامی و مرجعیت اهل بیت (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}


=== سیره سیاسی امام سجاد ===

# [[سیره سیاسی اجتماعی امام سجاد (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[اصول سیاست خارجی در سیره سیاسی امام سجاد (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}
# [[سیره امام سجاد در برخورد با سلاطین اموی (مقاله)]] {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }} {{nowrap|[[Image:wiki.png|14px]] }}


===مقالات آقای خلیل منصوری===

# مقاله قدس در نگاه قرآن {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# مقاله نگاهی به وعده شکست بنی اسرائیل از مسلمین در قرآن (دومین شکست) {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# مقاله نگرش قرآنی به عوامل انتقال از جهان {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# مقاله بازتاب فرهنگ زمانه و نقش قرآن در دگرگونی معنایی واژگان {{nowrap|[[Image:128.png|15px]]   }}
# مقاله قرآن و درمان افسردگی
# مقاله سیر تحول تاریخی مفهوم واژه تقوا در قرآن
# مقاله قرآن و نقش شناخت در عمل انسان
# مقاله ایستار قرآن درباره کشف و شهود
# مقاله عناصر وحدت اجتماعی از نظر قرآن
# مقاله مبانی تسامح و تساهل شریعت قرآنی
# مقاله نقش قرآن در رشد افکار عمومی
# مقاله قرآن و زبان وحی
# مقاله بررسی مفهوم حلم و جهل در قرآن
# مقاله روش و شیوه‌های بنیادی صورت‌بندی جامع از اجزای قرآن
# مقاله روش و ضد روش در نوجوانان و جوانان
# مقاله معیار و ضوابط گزینش کارگزاران در قرآن
# مقاله آزادی سیاسی-اجتماعی در قرآن
# مقاله قرآن و حدود آزادی‌ها
# مقاله قرآن و مسأله آزادی
# مقاله نقش خانواده در بهداشت روانی از دیدگاه قرآن
# مقاله وحی و اشکال ناهم‌ترازی وجود شناختی
# مقاله آزادی اندیشه و تعقل در انتخاب دین
# مقاله معیارهای تشخیص القای رحمانی از شیطانی در المیزان
# مقاله آسیب دیگر: گریز از امر به معروف و یا گسترش هرج و مرج‌گرایانه آن
# مقاله شاخصه‌های قرآنی آبرو و هتک حرمت
# مقاله پرسش دریچه‌ای به حقایق
# مقاله بررسی دیدگاه قرآن پیرامون مفاسد اقتصادی
# مقاله اصلاحات و حوزه‌های آن
# مقاله درآمدی بر بررسی نظریه جهانی‌سازی از دیدگاه قرآن (قرآن و جامعه انسانی)
# مقاله تحلیل انتقادی جنبش‌های اصلاح‌طلبی جوانان
# مقاله هنجارهای رفتاری و معیارهای ارتباط اجتماعی
# مقاله روشنفکری و روشنگری
# مقاله تدبیر و سوء تدبیر
# مقاله تکثرگرایی در روش و شریعت
# مقاله ظرفیت‌های اندیشه اسلامی برای جهانی شدن و جهانی‌سازی
# مقاله نقش پیامبر در ارتباط خدا و انسان
# مقاله انگیزه‌های رفتاری انسان در قرآن
# مقاله شاخصه‌های سلامت روانی از دیدگاه قرآن
# مقاله روان‌شناسی شخصیت مستکبران
# مقاله تأثیر عمل انسانی در نظام تکوینی هستی
# مقاله شادی و سرور در قرآن

{{پایان فهرست اثر}}

== موضوعات سال ۱۴۰۶ ==
{{فهرست اثر}}
# [[سیره نبوی ج۱ (کتاب)|سیره نبوی ج۱]]، 700 صفحه
# [[آشنایی با جهان اسلام ج2 (کتاب)|آشنایی با جهان اسلام (۲)]]، حسن رضایی، 410 صفحه
# [[اتباع امیرالمؤمنین من الصحابة فی الکوفه]]، ۲۴۰ صفحه
# [[اصحاب الامام علی ج۱]]، سید اصغر ناظم زاده قمی، ۶۵۰ صفحه
# [[اصحاب الامام علی ج۲]]، سید اصغر ناظم زاده قمی، ۶۶۰ صفحه
# [[سیره علمی فرهنگی امام صادق (کتاب)|سیره علمی فرهنگی امام صادق]]، حسین حسینیان مقدم، ۳۵۰ صفحه
# [[سیره سیاسی امام صادق (کتاب)|سیره سیاسی امام صادق]]، حسین حسینیان مقدم، ۱۹۰ صفحه
# [[امام هادی (کتاب)|امام هادی]]{{ع}}، قاسم خانجانی، ۲۱۰ صفحه
# [[امام مهدی - قاضی خانی (کتاب)|امام مهدی]]{{ع}}، حسین قاضی خانی و نعمت الله صفری فروشانی، ۲۴۰ صفحه
{{پایان فهرست اثر}}

استناد نهج البلاغه

2026-06-18T08:01:51Z

2026-06-18T06:43:12Z

Bahmani: /* تبیین ویژگی‌های فرد در آستانه پذیرش مسئولیت */

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = سیاست
| عنوان مدخل = سیاست
| مداخل مرتبط = [[سیاست در لغت]] - [[سیاست در حدیث]] - [[سیاست در نهج البلاغه]] - [[سیاست در فقه سیاسی]] - [[سیاست در معارف دعا و زیارات]] - [[سیاست در معارف و سیره نبوی]] - [[سیاست در معارف و سیره علوی]] - [[سیاست در معارف و سیره سجادی]] - [[سیاست در سیره معصوم]]
| پرسش مرتبط =
}}

== مقدمه ==
واژه [[سیاست]] به‌معنای "رام‌کردن اسب" و نیز "خط [[سیر]] و راهی که [[انسان]] پیش‌رو دارد" به معنا شده است. در فرهنگ‌های [[علوم سیاسی]]، از سیاست معنای برنامه، شیوه عمل، اصول و قواعدی اساسی، اصول [[راهنما]] و... را مراد کرده‌اند. گرچه از [[قرن]] پانزدهم به بعد که سوداگری برخی کشورها واژه [[استعمار]] را به [[فرهنگ سیاسی]] می‌افزاید [[شاهد]] [[تغییر]] در مفهوم سیاست بوده‌ایم، اما سیاست در متون قدیم از [[ارزش معنوی]] برخوردار بوده است. از نظر افلاطون، سیاست عالی‌ترین [[دانش‌ها]] و والاترین هنرهاست. به [[عقیده]] او [[انسان اجتماعی]] تنها در دامان [[جامعه]] می‌تواند از [[تربیت]] صحیح برخوردار شود. اگر ساختار جامعه نتواند امکان تربیت [[مردمان]] را فراهم آورد، نه آن جامعه و نه هیچ فردی از آن روی [[نیک‌بختی]] را نخواهند دید.

در [[اسلام]] معنای [[حقیقی]] سیاست عبارت است از [[مدیریت]]، توجیه و تنظیم [[زندگی اجتماعی]] [[انسان‌ها]] در مسیر [[حیات]] معقول، سیاست با این دید در پویش‌های [[انسانی]] نقشی برجسته یافته و در [[اهداف پیامبران]] نیز منظور شده است. بر این اساس، [[امام علی]]{{ع}} پس از تحقیق دوران [[زمام‌داری]] خود و در [[زمان]] کوتاه [[خلافت ظاهری]]، مبانی و عملی سیاست [[اسلامی]] را تبیین می‌کند. در منظر [[امام]]، سیاست و [[حکومت]] [[هدف]] نیست، بلکه وسیله‌ای است برای [[احقاق حق]]. از این‌رو اصل حکومت بر [[مردم]] را به خودی خود امری بی‌ارزش تلقی می‌کند و آن‌را بی‌ارزش‌تر از آب بینی بز<ref>[[نهج البلاغه]]، خطبه ۳: {{متن حدیث|وَ لَأَلْفَيْتُمْ دُنْيَاكُمْ هَذِهِ أَزْهَدَ عِنْدِي مِنْ عَفْطَةِ عَنْزٍ}}.</ref>، استخوان خوک در دست جذامی<ref>نهج البلاغه، حکمت ۲۳۶: {{متن حدیث|وَ اللَّهِ لَدُنْيَاكُمْ هَذِهِ أَهْوَنُ فِي عَيْنِي مِنْ عِرَاقِ [عُرَاقِ] خِنْزِيرٍ فِي يَدِ مَجْذُومٍ}}.</ref> و برگ جویده‌ای در دهان ملخ<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۲۴: {{متن حدیث|وَ إِنَّ دُنْيَاكُمْ عِنْدِي لَأَهْوَنُ مِنْ وَرَقَةٍ فِي فَمِ جَرَادَةٍ تَقْضَمُهَا}}.</ref> و کفشی کهنه<ref>نهج البلاغه، خطبه ۳۳: {{متن حدیث|قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ دَخَلْتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} بِذِي قَارٍ وَ هُوَ يَخْصِفُ نَعْلَهُ فَقَالَ لِي مَا قِيمَةُ هَذَا النَّعْلِ فَقُلْتُ لَا قِيمَةَ لَهَا فَقَالَ{{ع}} وَ اللَّهِ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقّاً أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلًا}}.</ref> می‌داند. در [[نظام سیاسی]] [[امام]]، [[حکومت]] و [[سیاست]] آن‌گاه [[ارزش]] دارد که در [[سایه]] آن بتوان [[حق]] از دست‌ رفته‌ای را زنده یا باطلی را دفع کرد. در عین حال حکومت و [[مدیریت جامعه]] امری ضروری است، حتی وجود [[حاکم]] [[فاجر]] را بهتر را نبود آن و ایجاد [[هرج‌ومرج]] در [[جامعه]] می‌داند.

نگاهی به سخنان امام{{ع}}، دو مبنای "درخواست عموم [[مردم]]" و "[[مسئولیت الهی]]" را به‌عنوان دو دلیل و [[ضرورت]] اصلی شرکت در [[فعالیت سیاسی]] و ساختار [[حکومتی]] روشن می‌سازد، چنان‌که فرمود: اگر نبود حضور گسترده جمعیّت و عهدی که [[خدا]] از [[عالمان]] گرفته تا بر سیری [[ظالم]] و [[گرسنگی]] [[مظلوم]] ساکت ننشینند، افسارش را بر گردنش می‌افکندم و رهایش می‌کردم<ref>[[نهج البلاغه]]، خطبه ۳: {{متن حدیث|أَمَا وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ لَا حُضُورُ الْحَاضِرِ وَ قِيَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَلَّا يُقَارُّوا عَلَى كِظَّةِ ظَالِمٍ وَ لَا سَغَبِ مَظْلُومٍ لَأَلْقَيْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا وَ لَسَقَيْتُ آخِرَهَا بِكَأْسِ أَوَّلِهَا وَ لَأَلْفَيْتُمْ}}.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص۴۷۳-۴۷۴.</ref>

== معناشناسی ==
سیاست واژه‌ای عربی از ریشه «السوس» به معنای [[ریاست]] و [[تدبیر]]<ref>المصباح المنیر.</ref> یا خلق‌و‌خو<ref>معجم مقاییس اللغة.</ref> است. واژه‌شناسان در تعریف سیاست گفته‌اند: {{عربی|السِّيَاسَةُ الْقِيَامُ عَلَى الشَّيْءِ بِمَا يُصْلِحُهُ}}<ref>لسان العرب.</ref>؛ «سیاست تدبیر چیزی است به آنچه آن را [[اصلاح]] کند». واژه‌شناسان زبان فارسی نیز همین مفهوم را برگزیده در تعریف سیاست می‌گویند: «سیاست به معنی پاس داشتن [[ملک]]، [[حکم]] راندن بر رعیت، [[حکومت]]، ریاست و [[داوری]] است»<ref>دهخدا، لغت‌نامه.</ref>.<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۳۸.</ref>

== معنای اصطلاحی ==
واژه سیاست، در اصطلاح [[علم سیاست]] در معانی گوناگونی به کار رفته است. برخی از تعاریف اصطلاحی آن چنین است:
«فن [[کشورداری]] و [[کسب قدرت]] [[اجتماعی]]»<ref>بنیاد فلسفه سیاسی در غرب از هراکلیت تا هابز، حمید عنایت، ص۱۹.</ref>، «[[قدرت]] و فن کسب، توزیع و [[حفظ]] آن، [[علم]] حکومت بر کشورها، فن و عمل حکومت بر [[جوامع انسانی]]»<ref>دانش‌نامه امام علی{{ع}}، «امام علی{{ع}} و سیاست»، محمدتقی جعفری، علی ذو علم، ج۶، ص۱۳.</ref>.
همان‌گونه که مشاهده می‌شود، معنای سیاست نزد [[سیاستمداران]] همسان نیست، برخی آن را «[[دانش]] و علم» می‌دانند و گروهی از آن به «فن و عمل» تعبیر می‌کنند؛ ولی مهم‌ترین و کلی‌ترین موضوعات علم سیاست؛ یعنی [[دولت]]، قدرت و حکومت در همه این تعریف‌ها یکسان است.

استاد علامه [[محمد تقی جعفری]] در تعریف سیاست می‌نویسد: «[[مدیریت]] و توجیه و تنظیم [[زندگی اجتماعی]] [[انسان‌ها]] در مسیر [[حیات]] معقول»<ref>حکمت اصول سیاسی اسلام، محمد تقی جعفری، ص۴۷.</ref>.
اما برخی از نویسندگان تعریف فوق را کامل ندانسته و در تعریف سیاست گفته‌اند: «سیاست یعنی تدبیر و [[اداره امور جامعه]] در مسیر تحقق [[ولایت الهی]]»<ref>دانش‌نامه امام علی{{ع}}، ج۶، ص۱۵.</ref>.
اگرچه این دو تعریف با نگاه به [[آموزه‌های علوی]] ارائه شده؛ ولی پویایی چنین برداشتی زمانی نمایان خواهد شد که این تعریف با تعاریف دگراندیشان مقایسه شود. ژان ژاک روسو<ref>ژان ژاک روسو، از بزرگ‌ترین نویسندگان فرانسوی قرن هجدهم میلادی است که در مباحث اجتماعی عقاید ویژه‌ای داشت؛ فرهنگ معین، ج۵، ص۶۲۳.</ref> حکومت را که از ارکان سیاست است چنین می‌شناساند: «حکومت واسطه‌ای است بین رعایا و [[هیئت حاکمه]] که آنها را با همدیگر مربوط می‌سازد و [[اجرای قانون]] و [[حفظ]] [[آزادی سیاسی]] را به عهده می‌گیرد»<ref>خداوندان اندیشه [[سیاسی]]، مایکل برسفورد، ج۲، ص۳۸۹.</ref>.
برخی پژوهشگران نیز در تعریف [[نظام سیاسی]] می‌گویند: «نظام سیاسی عبارت است از مجموعه‌ای از سازمان‌های [[اجتماعی]] که برای تأمین روابط [[طبقات اجتماعی]] و حفظ [[انتظام]] [[جامعه]] به وجود می‌آیند»<ref>فرهنگ علوم سیاسی، بهمن آقایی، ج۱، ص۲۴۵.</ref>.
سیاست در تعاریف مصطلح امروزین، رابطه‌ای دوسویه میان حکومت و [[مردم]] است؛ اما در نگاه [[علوی]]، سیاست تنها رابطه‌ای دوسویه نیست<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۳۹.</ref>.

== سیاست در [[نهج‌البلاغه]] ==
معانی گوناگون سیاست مبتنی بر اندیشه‌های مختلف [[فلسفی]] و نسبتی است که اندیشمندان [[علم سیاست]] با این [[دنیا]] برقرار کرده‌اند. براساس دیدگاه‌های برخی از سیاسیون، [[امام علی]]{{ع}} فاقد [[اندیشه سیاسی]] است؛ زیرا او به راحتی می‌توانست [[نبرد]] با معاویه را به [[زمان]] مناسب‌تری واگذارد، یا در برابر [[زیاده‌خواهی]] برخی از [[اصحاب پیامبر]]، نرمش و ملاطفت [[اختیار]] کند؛ اما چنین نکرد و نتیجه عملکرد وی چنان شد که حکومتش دیری نپایید و به افول‌گرایید<ref>برای مطالعه بیشتر ر.ک: حکمت اصول سیاسی اسلام؛ دانش‌نامه امام علی{{ع}}، ج۶؛ دانش‌نامه امیرالمؤمنین{{ع}}، محمد محمدی ری شهری، ج۴.</ref>.
یکی از اهداف بحث ما واکاوی اجمالی اندیشه سیاسی [[امام]] است. واژه سیاست در [[خطبه‌ها]] و کلمات آن حضرت کاربرد چندانی ندارد و در موارد معدودی که این واژه در گفتار وی به کار رفته است، بیشتر در معنای خلق‌و‌خو یا [[تأدیب]] و تمرین استعمال شده و در تمام نهج‌البلاغه تنها در یک‌جا واژه سیاست به معنای کلی اصطلاحی امروزی آن، یعنی حکومت، [[قدرت]] و [[دولت]] به کار رفته است و آن هم خطاب به معاویه است که می‌فرماید: {{متن حدیث|وَ مَتَى كُنْتُمْ يَا مُعَاوِيَةُ سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ وَ وُلَاةَ أَمْرِ الْأُمَّةِ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۱۰.</ref>؛ «ای معاویه! کی بود که شما [[زمامداران]] رعیت و فرماندهان [[امت]] بودید؟»
با اینکه واژه [[سیاست]] به معنای [[حکومت]] در نهج‌البلاغه کاربرد زیادی ندارد؛ اما خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات فراوانی از آن حضرت وجود دارد که موضوع اصلی یا فرعی آنها [[سیاست]] است<ref>دانش‌نامه امام علی{{ع}}، «امام علی{{ع}} و سیاست»، علی ذو علم، ج۶، ص۱۴.</ref>.<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۴۰.</ref>

== [[سیاستمدار]] کیست؟ ==
[[امام علی]]{{ع}} در ردّ تصور و پندار آنانی که [[گمان]] برده بودند معاویه از امام علی سیاست‌مدارتر و زیرک‌تر است می‌فرماید: {{متن حدیث|وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى مِنِّي وَ لَكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ وَ لَوْ لَا كَرَاهِيَةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاسِ وَ لَكِنْ كُلُّ غُدَرَةٍ فُجَرَةٌ وَ كُلُّ فُجَرَةٍ كُفَرَةٌ وَ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يُعْرَفُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ اللَّهِ مَا أُسْتَغْفَلُ‏ بِالْمَكِيدَةِ وَ لَا أُسْتَغْمَزُ بِالشَّدِيدَةِ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۰۰.</ref>؛ “به [[خدا]] [[سوگند]]! معاویه هرگز از من زیرک‌تر و سیاستمدارتر نیست، اما او براساس “غدر و فجور” عمل می‌کند و [[حیله‌گری]] و [[نیرنگ]] در صحنه [[سیاست]] را جایز می‌شمارد. و اگر نبود [[زشتی]] و قباحت و [[کراهت]] [[غدر]] و نیرنگ، البته که من سیاستمدارترین [[مردم]] بودم، لکن هر غدر و حقه‌ای [[گناه]] و جزء [[فجور]] و هر گناهی نیز [[نافرمانی]] و کفرآور است. برای تمامی کسانی که [[اهل]] غدر و [[حیله]] باشند در [[قیامت]] پرچمی است که با آن شناخته می‌شوند. به خدا سوگند! من (همان‌گونه که در صحنه سیاست به کسی غدر و حیله نمی‌کنم) هرگز غافلگیر نمی‌گردم که درباره‌ام غدر و حیله کنند و [[مکر]] به کار ببرند و من هرگز در [[سختی]] و گرفتاری عاجز و [[ناتوان]] نمی‌شوم”.

این [[تفسیر]] و [[تعریف امام]]{{ع}} از سیاست و [[سیاستمداری]]، مبنای [[مکتب سیاسی اسلام]] را تشکیل می‌دهد<ref>[[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|فقه سیاسی اسلام]]، ص۷۴.</ref>.

== اهداف سیاست علوی ==
سیاست به معنای [[کشورداری]] در نگاه [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} از ضروریات هر جامعه‌ای است و [[امام]] در [[نفی]] دیدگاه [[خوارج]]، که [[مبلغان]] [[هرج و مرج]] و نفی حکومت بودند می‌فرماید: {{متن حدیث|هَؤُلَاءِ يَقُولُونَ: لَا إِمْرَةَ إِلَّا لِلَّهِ وَ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِيرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ}}<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۴۰.</ref>؛ «اینها می‌گویند: [[زمامداری]] مخصوص خداست با آن‌که [[مردم]] را حاکمی باید، نیکوکردار یا [[تبهکار]]». اما هدف امام بسیار فراتر از کشورداری و [[تأمین رفاه]] و [[امنیت]] مردم است؛ چراکه این امور از لوازم هر [[حکومتی]] است. [[هدف حکومت]] در نگاه علوی، برپایی [[فرمان]] خداست. به دیگر سخن: [[سیاست علوی]] ترکیبی از رابطه [[خدا]]، مردم و حکومت است و بدین‌سان رابطه دوسویه حکومت و مردم در نگاه آن حضرت، امری است که حتی [[فاجران]] و [[فاسقان]] نیز از عهده آن برمی‌آیند. امام فرماید: {{متن حدیث|لَيْسَ عَلَى الْإِمَامِ إِلَّا مَا حُمِّلَ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ الْإِبْلَاغُ فِي الْمَوْعِظَةِ وَ الِاجْتِهَادُ فِي النَّصِيحَةِ وَ الْإِحْيَاءُ لِلسُّنَّةِ وَ إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَى مُسْتَحِقِّيهَا وَ إِصْدَارُ السُّهْمَانِ عَلَى أَهْلِهَا}}<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۱۰۵.</ref>؛ «همانا بر امام نیست جز آنچه از [[امر پروردگار]] به عهده او واگذار شده است: کوتاهی نکردن در موعظت و کوشیدن در [[نصیحت]] و زنده کردن سنت و جاری ساختن حدود بر مستحقان آن و رساندن سهم‌های [[بیت‌المال]] به درخور آن».

بنابراین «زنده کردن سنت» از [[اهداف حکومت]] [[الهی]] است<ref>ر.ک: دانش‌نامه امام علی{{ع}}، «اهداف و آرمان‌های حکومت»، محمد سروش، ج۶، ص۴۵.</ref>؛ و کوشش در نصیحت، تنها [[پند و اندرز]] نیست؛ چراکه پند و اندرز [[وظیفه]] هر [[مسلمانی]] است، بلکه بنا بر سیاست علوی، [[مدیران]] [[جامعه اسلامی]] باید وسایل [[خیرخواهی]] مردم را فراهم آورند و تمامی برنامه‌های [[دولت اسلامی]] را بر پایه [[خیر و خوبی]] مردم سامان دهند.
[[حکومت]] نزد علی{{ع}}، امانتی [[الهی]] است که باید در [[پاسداشت]] آن کوشید و نباید در [[فرمانروایی]] بر مردم به دیده [[امرار معاش]] و [[ارتزاق]] نگریست<ref>ر.ک: نهج‌البلاغه، نامه ۵.</ref>. این‌گونه نگرش به مقوله [[سیاست]]، بار سنگین [[مسئولیت]] را دو چندان می‌کند و تلاش برای [[خشنود]] ساختن [[خلق]] [[خدا]] را [[لذت‌بخش]] می‌کند و زیاده‌خواهان بی‌مسئولیت را از اطراف مدیران می‌راند. [[امام]] در نجوای خویش با [[خداوند]]، [[هدف]] خود را این‌چنین تشریح می‌کند: {{متن حدیث|اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الَّذِي كَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً فِي سُلْطَانٍ وَ لَا الْتِمَاسَ شَيْءٍ مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ وَ لَكِنْ لِنَرِدَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِينِكَ وَ نُظْهِرَ الْإِصْلَاحَ فِي بِلَادِكَ فَيَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ، وَ تُقَامَ الْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِكَ}}<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۱۳۱.</ref>؛ «خدایا تو می‌دانی آنچه از ما رفت، نه به خاطر [[رغبت]] در [[قدرت]] بود و نه از دنیای ناچیز خواستن زیادت. بلکه می‌خواستیم نشانه‌های دینت را (که [[تغییر]] داده بودند) به جایی که بود بازگردانیم و [[اصلاح]] را در شهرهایت ظاهر گردانیم، تا [[بندگان]] ستمدیده‌ات ایمن گردند و حدود ضایع مانده‌ات اجرا گردد».

اگرچه دغدغه امام [[رفاه]] [[ستمدیدگان]] و [[آبادانی]] شهرهاست، اما این دو مهم فرجام طبیعی هر [[حکومت دینی]] است، آن حضرت هدف خویش را چنین فریاد می‌زند: {{متن حدیث|إِنِّي أُرِيدُكُمْ لِلَّهِ}}<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۱۳۶: «من شما را برای خدا می‌خواهم».</ref>.
آن‌گاه از مردم [[یاری]] می‌طلبد و می‌فرماید: «ای مردم! مرا بر کار خود یار باشید و فرمانم را پذیرفتار. به خدا [[سوگند]]، که داد ستمدیده را از آن‌که بر او [[ستم]] کرده بستانم و مهار [[ستمکار]] را بگیرم و به ناخواه او تا به آبشخور [[حق]] بکشانم»<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۱۳۶.</ref>.<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۴۱.</ref>

== [[اصول سیاسی امام علی]]{{ع}} ==
نگاهی به سخنان امام در [[نهج البلاغه]]، مبانی [[بینش سیاسی]] ایشان را آشکار می‌کند. مواردی چون:
# '''پای‌بندی به قرآن و [[سنت]]''' که از آن به‌عنوان [[حق]] [[جامعه]] بر گردن [[حاکم]] یاد می‌کند و می‌فرماید: حقی که شما بر گردن من دارید عمل به [[کتاب خدا]] و سنت [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[قیام]] به حق و برپاداشتن سنت اوست<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۶۹؛ نیز نیک: خطبه ۱۰۵: {{متن حدیث|إِنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْإِمَامِ إِلَّا مَا حُمِّلَ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ، الْإِبْلَاغُ فِي الْمَوْعِظَةِ وَ الِاجْتِهَادُ فِي النَّصِيحَةِ وَ الْإِحْيَاءُ لِلسُّنَّةِ وَ إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَى مُسْتَحِقِّيهَا وَ إِصْدَارُ السُّهْمَانِ عَلَى أَهْلِهَا}}.</ref>. در این بینش سیاسی عمل کردن به [[قرآن]]، موجب [[رستگاری]] و [[سعادتمندی]] و عمل نکردن به آن موجب [[تیره‌بختی]] است<ref>نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>. از این‌رو [[امام]]{{ع}} هنگامی که [[زمان]] امور را به‌دست گرفت بر مبنای [[آگاهی]] منحصر به فردی که از [[قرآن کریم]] و [[سنت]] و [[سیره پیامبر اکرم]]{{صل}} داشت، نسبت به [[اجرای احکام]] و سنت‌های تعطیل شده [[الهی]]، اقدام کرد.
# '''[[عدالت سیاسی]]:''' [[امام]]{{ع}} [[عدالت]] و اجرای آن‌را به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین اصول [[سیاسی]] در نظر داشت؛ مسئولیتی که بر مبنای پیمانی الهی بر عهده [[دانشمندان]] گذاشته شده است<ref>[[نهج البلاغه]]، خطبه ۳.</ref>. از این‌رو امام در روزهای آغازین [[حکومت]] خود بر این مسئله پای فشرد، چنان‌که فرمود: به [[خدا]] [[سوگند]] اگر این [[املاک]] کابین [[همسران]] و بهای کنیزکان هم شده باشد، آن‌را به [[بیت المال]] برمی‌گردانم<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵: {{متن حدیث|وَ اللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ وَ مُلِكَ بِهِ الْإِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ. فَإنَّ فِي الْعَدْلِ سَعَةً، وَ مَنْ ضَاقَ عَلَيْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَيْهِ أَضْيَقُ}}.</ref>. عدالت در [[سیره سیاسی]] امام، [[حافظ نظم]] و [[امنیت]] در [[جامعه]] است، از این‌رو هرگز نمی‌توان آن‌را نادیده انگاشت. امام نیز در نخستین روزهای حکومت[[دست]] به [[اصلاحات]] گسترده در امور زد.
# '''[[آزادی سیاسی]]:''' [[اندیشه سیاسی]] [[امام علی]]{{ع}} [[مردمان]] را در [[تعیین سرنوشت]] خود [[آزاد]] می‌انگارد. از این‌رو گرچه مردمان به‌سوی مردمان ایشان هجوم می‌آورند و ایشان را به [[خلافت]] برمی‌گزینند، اما [[حق]] کسانی را که با ایشان [[بیعت]] نکردند، [[حفظ]] و خود ایشان جانشان را ضمانت می‌کند. در نگاه سیاسی امام، [[مشروعیت خلافت]] در بیعت آزادانه [[مردم]] معنا می‌یابد. از این‌رو [[حکومت حق]] [[توده]] مردم است و حقی نیست که [[خداوند]] آن را به یکی از افراد [[بشر]] عطا کرده باشد<ref>نهج البلاغه، حکمت ۲۴۷.</ref>. در [[بینش سیاسی]] امام، [[انتقاد]] از [[دستگاه حکومت]] [[حق مردم]] است. از این‌رو برای ایجاد این [[فرهنگ]] با [[چاپلوسی]] و [[تملق]] که همیشه در کنار دستگاه [[قدرت]] وجود دارد، به [[مبارزه]] برخاست<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۶.</ref>.
# '''برخورد با مخالفان [[سیاسی]]:''' بینش سیاسی [[امام]] [[مدارا]] با [[مخالفان سیاسی]] را که اصلی تردیدناپذیر در [[جوامع]] مختلف است، می‌پذیرد و [[حفظ حقوق]] آنها را تا زمانی‌که [[نظم]] و [[امنیت جامعه]] را از بین نبرده‌اند، امری [[واجب]] تلقی می‌کند. نمونه این امر در [[فتنه]] [[خوارج]] پیش آمد. امام در [[کلامی]] فرمود: "برای آنان زمانی‌که نظم را بر هم نزنند، سه [[حق]] مفروض است: حضور در [[مسجد]]، پرداخت فیء و [[آزادی]] در [[جامعه]]".
# '''نقش مردم در ساختار سیاسی:''' امام{{ع}} برای [[مردم]] نقشی ویژه و محوری قائل است، به‌گونه‌ای که فقدان آن، [[امر]] [[حکومت]] را با خطر مواجه می‌کند. این نقش متقابل در [[کلام]] زیر نمود عینی پیدا می‌کند. فرمود: [[رعیت]] [[اصلاح]] نمی‌شود مگر اینکه زمان‌دار اصلاح شود و [[زمام‌دار]] اصلاح نمی‌شود مگر اینکه رعیت [[درست‌کار]] باشد<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۶: {{متن حدیث|فَلَيْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِيَّةُ إِلَّا بِصَلَاحِ الْوُلَاةِ، وَ لَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ إِلَّا بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِيَّةِ}}.</ref>. در [[منطق]] امام، [[انتخاب مردم]] زمینه تحقیق حکومت است و بدون آن حکومت ممکن نخواهد شد. از این‌رو [[بیعت]] [[اکثریت]] مردم یک اثر طبیعی و [[تکوینی]] داشت و آن حصول قدرت متمرکز و مردمی برای امام بود که در پرتو آن حکومت را به دست گرفت. از این‌رو [[نقش مردم]] را از چند جهت می‌توان در سخنان ایشان مورد نظر [[قرارداد]]: نقش ایجادی که با [[بیعت مردم]] به‌وجود می‌آید<ref>خطبه‌های ۳ و ۲۲۰: {{متن حدیث|فَمَا رَاعَنِي إِلَّا وَ النَّاسُ [إِلَيَ] كَعُرْفِ الضَّبُعِ إِلَيَّ يَنْثَالُونَ عَلَيَّ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ حَتَّى لَقَدْ وُطِئَ الْحَسَنَانِ وَ شُقَّ عِطْفَايَ مُجْتَمِعِينَ حَوْلِي كَرَبِيضَةِ الْغَنَمِ}}.</ref>؛ ۲. نقش ابقایی که با [[طاعت]] و [[مشارکت مردم]] در امور فراهم می‌آید؛ ۳- نقش [[اصلاحی]] که با [[نصیحت]]، [[مشورت]] و [[خیرخواهی]] [[مردمان]] در [[حکومت]] پدید می‌آید<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۱۷ و ۲۱۶ و نامه ۵۳ و ۵۷.</ref>. از این‌رو [[امام]]{{ع}} به زمام‌داران در [[ارتباط با مردم]] اموری را سفارش می‌کند که عبارت‌اند از: [[فروتنی]] در برابر [[مردم]]<ref>نهج البلاغه، نامه ۴۶: {{متن حدیث|وَ اخْفِضْ لِلرَّعِيَّةِ جَنَاحَكَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ}}.</ref>، پرهیز از [[امتیازخواهی]]<ref>نهج البلاغه، نامه ۵۳: {{متن حدیث|وَأَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِيبِ وَالْبَعِيدِ، وَکُنْ فِي ذَلِکَ صَابِرا مُحْتَسِباً، وَاقِعاً ذَلِکَ مِنْ قَرَابَتِکَ وَخَاصَّتِکَ حَيْثُ وَقَعَ، وَابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا يَثْقُلُ عَلَيْکَ مِنْهُ، فَإِنَّ مَغَبَّةَ ذَلِکَ مَحْمُودَةٌ}}.</ref>، ارتباط رودررو با مردم<ref>همان؛ نیز نامه ۶۷: {{متن حدیث|وَاجْعَلْ لِذَوِي الْحَاجَاتِ مِنْکَ قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فِيهِ شَخْصَکَ، وَتَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عَامّاً، فَتَتَوَاضَعُ فِيهِ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَکَ، وَتُقْعِدُ عَنْهُمْ جُنْدَکَ وَأَعْوَانَکَ مِنْ أَحْرَاسِکَ وَشُرَطِکَ، حَتَّى يُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُمْ غَيْرَ مُتَتَعْتِع}}.</ref>، دوری از تشریفات در مواجهه با مردم<ref>همان؛ نیز حکمت ۳۷: {{متن حدیث|وَ قَدْ لَقِيَهُ عِنْدَ مَسِيرِهِ إِلَى الشَّامِ دَهَاقِينُ الْأَنْبَارِ فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ{{ع}}: مَا هَذَا الَّذِي صَنَعْتُمُوهُ؟ فَقَالُوا خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا. فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا يَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُكُمْ، وَ إِنَّكُمْ لَتَشُقُّونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ فِي دُنْيَاكُمْ وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِي [أُخْرَاكُمْ] آخِرَتِكُمْ؛ وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ، وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّار}}.</ref>، نزدیکی به [[سطح زندگی]] پایین‌ترین مردم<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۰۹ و نامه ۴۵: {{متن حدیث|وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَا الْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ، وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ وَ يَقُودَنِي جَشَعِي إِلَى تَخَيُّرِ الْأَطْعِمَةِ وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوْ الْيَمَامَةِ مَنْ لَا طَمَعَ لَهُ فِي الْقُرْصِ وَ لَا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ، أَوْ أَبِيتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَى وَ أَكْبَادٌ حَرَّى، أَوْ أَكُونَ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ: "وَ حَسْبُكَ [عَاراً] دَاءً أَنْ تَبِيتَ بِبِطْنَةٍ - وَ حَوْلَكَ أَكْبَادٌ تَحِنُّ إِلَى الْقِدِّ". أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا أُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ الدَّهْرِ أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِي جُشُوبَةِ الْعَيْشِ}}.</ref>، [[محبت]] به [[مردم]]<ref>نامه ۵۳: {{متن حدیث|وَ أَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ}}.</ref>، [[جلب رضایت مردم]]<ref>همان: {{متن حدیث|وَلْيَکُنْ أَحَبَّ الاُمُورِ إِلَيْکَ أَوْسَطُهَا فِي الْحَقِّ، وَأَعَمُّهَا فِي الْعَدْلِ، وَأَجْمَعُهَا لِرِضَى الرَّعِيَّةِ، فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ يُجْحِفُ بِرِضَى الْخَاصَّةِ، وَإِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ يُغْتَفَرُ مَعَ رِضَى الْعَامَّةِ}}.</ref>، [[صداقت]] با مردم<ref>همان: {{متن حدیث|"وَالْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَالصِّدْقِ"}}.</ref>، [[خیرخواهی]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۰۵: {{متن حدیث|وَ الِاجْتِهَادُ فِي النَّصِيحَةِ}}.</ref>، [[عفو و گذشت]] نسبت به مردم<ref>همان، نامه ۲۹: {{متن حدیث|فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِكُمْ}}.</ref> و [[عیب‌پوشی]]<ref>پیشین: {{متن حدیث|فَإِنْ خَطَتْ بِكُمُ الْأُمُورُ الْمُرْدِيَةُ}}.</ref>.
# '''تبیین روش و [[سیره سیاسی]] [[کارگزاران]]:''' [[انتخاب کارگزاران]] و [[سفارش‌های امام]] به آنها در مواجهه با [[خدا]]، خویشتن و مردم، وجود سه محور را در [[اندیشه سیاسی]] [[امام]] مطرح می‌کند: محور نخست، فرد در آستانه [[مسئولیت]]؛ محور دوم، ویژگی‌های فردی؛ محور سوم، ویژگی‌های [[حکومتی]]<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص۴۷۴ ـ ۴۷۶.</ref>.

== مبانی سیاست علوی ==
مبانی، جمع مبنا به معنای بنیان، شالوده و اساس هر چیزی است<ref>فرهنگ فارسی، محمد معین، ج۳، ص۳۷۷۷.</ref>. [[سیاست علوی]] نیز بر پایه‌هایی [[استوار]] است که در سراسر کلمات امام مشهود است. سفارش‌نامه [[مالک اشتر]]<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>، اگرچه بسیار پربار است؛ اما تمام سیاست‌های [[علوی]] را در بر نمی‌گیرد و بسیاری از [[سیاست‌های اداری]]، [[فرهنگی]]، [[اقتصادی]]، [[اجتماعی]] آن حضرت را باید در متون دیگر جستجو کرد<ref>برای اطلاع بیشتر، ر.ک: سیاست‌نامه امام علی{{ع}}، ص۳۵-۹۱.</ref>.
اکنون به واکاوی برخی مبانی سیاست علوی می‌پردازیم:

=== [[عدالت]] ===
بی‌تردید هیچ واژه‌ای مانند عدالت همسنگ علی{{ع}} نیست، اما باید دانست که عدالت از اهداف و آرمان‌های [[حکومت علوی]] نیست که در راه آن برخیزد، بلکه از اساسی‌ترین پایه‌های [[سیاست امام]] است که در پیشگاه هیچ مصلحتی [[قربانی]] نمی‌شود و می‌توان گفت که مرز [[حکومت علی]]{{ع}} همان عدالت است که به تعبیر زیبای وی، [[برترین]] چشم‌روشنی [[زمامداران]] است: {{متن حدیث|إِنَّ أَفْضَلَ قُرَّةِ عَيْنِ الْوُلَاةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِي الْبِلَادِ وَ ظُهُورُ مَوَدَّةِ الرَّعِيَّةِ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «برترین روشنی چشم زمامداران، برپا داشتن عدالت در [[شهرها]] و آشکار شدن [[دوستی]] میان [[شهروندان]] است».
امام در همین نامه، [[عدالت فراگیر]] را از مالک اشتر می‌خواهد. ایشان با واقع‌بینی می‌داند که ترجیح یک خواسته از میان خواسته‌های گوناگون بسیار مشکل است؛ اما از [[زیردستان]] خود می‌خواهد که عدالت را بر تمامی خواسته‌های خود مقدم بدارند: «به [[درستی]] که چون خواسته‌های [[زمامدار]] گوناگون شود، او را فراوان از عدالت باز می‌دارد. پس باید کار [[مردم]] در آنچه [[حق]] است، نزد تو یکسان باشد؛ چراکه [[ستم]]، [[جانشین]] [[عدل]] نخواهد شد»<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۹.</ref>.

در [[بینش]] علوی، [[محبت]] و [[مهرورزی]] از ستون‌های [[دین]]<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۸.</ref> به شمار می‌رود؛ اما آن‌گاه که محبت با عدالت در تعارض قرار گیرد، عدالت بر آن مقدم می‌شود. در دوران امام{{ع}} عده‌ای از شهروندانی که تحمل عدالت را نداشتند به معاویه پناهنده شدند. امام در نامه‌ای به [[فرماندار مدینه]] [[اعتراض]] آنان را نادیده گرفت و چنین نگاشت: {{متن حدیث|إِنَّمَا هُمْ أَهْلُ دُنْيَا مُقْبِلُونَ عَلَيْهَا وَ مُهْطِعُونَ إِلَيْهَا وَ قَدْ عَرَفُوا الْعَدْلَ وَ رَأَوْهُ وَ سَمِعُوهُ وَ وَعَوْهُ وَ عَلِمُوا أَنَّ النَّاسَ عِنْدَنَا فِي الْحَقِّ أُسْوَةٌ فَهَرَبُوا إِلَى الْأَثَرَةِ فَبُعْداً لَهُمْ وَ سُحْقاً}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۷۰.</ref>؛ «آنان [[مردم]] دنیایند روی بدان نهاده و شتابان در پی‌اش افتاده. [[عدالت]] را شناختند و دیدند، و شنیدند و به گوش کشیدند، و دانستند که مردم نزد ما در [[حق]] یکسان‌اند، پس گریختند تا تنها خود را به نوایی برسانند. دور باشند، دور از [[رحمت خدا]]».

علاقه‌مندان [[امام]] وقتی شدت عدالت وی را عامل جدایی گروهی از [[افزون‌طلبان]] می‌دیدند، از او می‌خواستند تا از [[سیاست]] [[عدالت‌محور]] خویش، برای مدتی روی گرداند و به گروهی از رؤسای [[قبایل]] و چهره‌های پرنفوذ [[سیاسی]] امتیازات ویژه [[اقتصادی]] بدهد؛ اما امام چنین پیشنهادهایی را هرگز نپذیرفت و بر سیاست خود پای فشرد. گفتگوی زیبای آن حضرت با [[مالک اشتر]] در این زمینه خواندنی است. مالک به [[زیبایی]] دریافته است که مردم خواهان عدالت‌اند؛ اما تنها در [[حق دیگران]] و چنانچه عدالت در حق ایشان هم به جای آورده شود، نالان می‌شوند. اکنون بخشی از گفتگوی امام را با مالک اشتر ملاحظه نمایید: زمانی که علی{{ع}}، از فرار مردم به سوی معاویه، نزد مالک اشتر [[شکوه]] کرد، اشتر گفت: «ای [[امیر مؤمنان]]! ما با مردم [[جمل]]، با [[همراهی]] بصریان و [[کوفیان]] جنگیدیم در حالی که رأی [همگان] یکی بود؛ اما پس از آن [[اختلاف]] کردند و [[دشمنی]] برپا داشتند، [[نیت‌ها]] [[سست]] شد و عدالت، کم گردید؛ و تو آنان را به عدالت می‌خوانی و در میانشان با حق [[رفتار]] می‌کنی و حق فروافتادگان را از مهتران می‌ستانی و مهتران، نزد تو بر فروافتادگان هیچ [[برتری]] ندارند. گروهی از آنان که با تو بودند، وقتی به این امر [[مبتلا]] شدند، ناله سر دادند و از این عدالت، اندوهناک گشتند. [اما] هدیه‌های معاویه نزد [[ثروتمندان]] و بزرگان بود و [[جان]] مردم به سوی [[دنیا]] پرکشید، و کسانی که [[دل]] به دنیا نمی‌سپارند، اندک‌اند و بیشتر مردم، کسانی هستند که حق را دور می‌افکنند و با [[باطل]] همراهی می‌کنند و دنیا را ترجیح می‌دهند»<ref>الغارات، ج۱، ص۷۱.</ref>.
آن‌گاه مالک پیشنهاد می‌دهد تا حضرت بر آنان [[بذل و بخشش]] کند؛ اما [[امام]] پاسخ‌های [[زیبایی]] می‌دهد. جمله‌های مالک را یکایک نقل می‌کند و برایش پاسخی درخور می‌دهد. برای نمونه فرمود: «و اما آنچه بر زبان راندی که [[حق]] بر آنان گران است و بدین سبب از ما جدا شدند؛ پس [[خداوند]] [[آگاه]] است که آنان از [[ستم]] [ما] از جدا نشدند و آن‌گاه که از ما کناره گرفتند، به [[عدالت]]، فراخوانده نشدند، [بلکه] جز دنیای فانی را که گویا از آن جدا شده‌اند، نجستند و [[روز رستاخیز]]، مورد بازخواست قرار گیرند که آیا دنیا را طلب کردند یا برای [[خدا]] [[رفتار]] کردند»<ref>الغارات، ج۱، ص۷۲.</ref>.<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۴۳.</ref>

=== [[صداقت]] ===
دومین مبنای امام{{ع}} در [[سیاست]]، [[راستی و درستی]] است. [[مکر]] و [[حیله]] نه تنها در سیاست وی جایگاهی ندارد، بلکه آن را [[نافرمانی خدا]] می‌داند که نباید به آن نزدیک شد و در پاسخ به [[سرزنش]] کسانی که معاویه را از او زیرک‌تر می‌دانستند فرمود: «به خدا [[سوگند]] معاویه از من زیرک‌تر نیست؛ لیکن او حیله می‌کند و [[معصیت]] می‌ورزد؛ و اگر نبود که حیله، [[زشت]] و ناپسند است، من از زیرک‌ترین [[مردمان]] بودم»<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۲۰۰.</ref>.
[[کرامت انسان]] نزد علی{{ع}} یک اصل اصیل است، بنابراین از نظرگاه وی نمی‌توان به [[انسان]] [[وعده]] [[دروغین]] داد و از همین روی از فرماندار خویش می‌خواهد که به تمام وعده‌های خود، حتی وعده‌هایی که به [[دشمنان]] داده است، [[وفادار]] بماند: {{متن حدیث|وَ إِنْ عَقَدْتَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ عَدُوِّكَ عُقْدَةً أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْكَ ذِمَّةً فَحُطْ عَهْدَكَ بِالْوَفَاءِ، وَ ارْعَ ذِمَّتَكَ بِالْأَمَانَةِ، وَ اجْعَلْ نَفْسَكَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «اگر با کسی که میان تو و او [[دشمنی]] است، پیمانی بستی، یا به وی امانی دادی، به عهدت [[وفا]] کن و [[امان]] را رعایت نما و خود را سپری برای انجام وعده‌ها قرار ده».

[[وفا به عهد]] تنها [[دستور الهی]] نیست، بلکه هر انسان [[عاقبت‌اندیشی]]، پیامدهای [[عهدشکنی]] را در می‌یابد و منفعتی که از عنوان [[وفاداری]] و صداقت به دست می‌آید، با هیچ دستاوردی قابل سنجش نیست. [[امام]]{{ع}} فرمود:
«[[مشرکان]] نیز در میان خود، بدان [[وفای به عهد]] ملتزم بودند؛ چراکه فرجام تباه [[پیمان‌شکنی]] را [[احساس]] کرده بودند»<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.
از سویی در برخی از کلمات امام، [[جنگ]]، به عنوان [[نیرنگ]]<ref>صحیح بخاری، محمد بن اسماعیل بخاری، ج۱، ص۲۵۳۹، ح۶۵۳۱.</ref> معرفی شده است و این سخن بازتاب [[گفتار پیامبر]] خداست که در [[نبرد خندق]] فرمود: {{متن حدیث|الْحَرْبُ خُدْعَةٌ}}<ref>تهذیب الاحکام فی شرح المقنعة، ج۶، ص۱۶۲، ح۲۹۸.</ref>. در بررسی این دو سخن باید بگوییم که امام{{ع}} [[عملیات روانی]] را برای سرکوبی [[دشمن]] می‌پذیرد؛ اما [[معتقد]] است که در برابر [[دوستان]] هرگز نباید دست به نیرنگ زد و [[پیمان]] با دشمن نیز همواره [[استوار]] است و نباید آن را گسست<ref>عملیات روانی گونه‌ای هوشیاری در برابر نیرنگ‌های دشمن است و با از بین بردن زمینه‌هایی که دشمن به آن دل بسته است، عملیات روانی وی خنثی می‌شود، در پاره‌ای موارد هم می‌توان با پوشیده نگه داشتن واقعیت، دشمن را فریب داد.</ref>.
هنر امام این است که حتی در عملیات روانی خویش از [[دروغ]] پرهیز می‌کند. یکی از یاران امام [[نبرد صفین]] را چنین گزارش می‌کند: «به [[درستی]] که [[امیرالمؤمنین]]، هنگامی که در [[صفین]] با معاویه روبه‌رو شد، صدایش را بلند می‌کرد تا یارانش بشنوند و می‌فرمود: به [[خدا]] [[سوگند]] معاویه و یارانش را خواهم کشت<ref>{{متن حدیث|لَأَقْتُلَنَّ مُعَاوِيَةَ وَ أَصْحَابَهُ}}.</ref>. آن‌گاه در آخر سخن، صدایش را آهسته می‌کرد و می‌گفت: إن شاء [[الله]]! من نزدیک ایشان بودم گفتم: ای [[امیرمؤمنان]]! همانا سوگند یاد کردی بر آنچه انجام می‌دهی، آن‌گاه إن شاء الله گفتی. مقصودت از این کار چه بود؟ فرمود: جنگ نیرنگ است و من نزد [[مؤمنان]] [[دروغگو]] نیستم، خواستم تا یارانم را بر دشمن بشورانم تا [[سستی]] نکنند و [به [[نبرد]]] با آنان، رغبت پیدا کنند. پس در [[آینده]]، داناترین آنان از این سخن سود خواهد برد. إن شاء الله»<ref>الکافی، ج۷، ص۴۶۰، ح۱؛ سیاست‌نامه امام علی{{ع}}، ص۶۰۲، ح۵۰۹.</ref>.<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۴۵.</ref>

=== [[قانون]] و انضباط اداری ===
همان‌گونه که پیش از این گذشت، [[امام]]{{ع}} [[آشوب‌گری]] در [[جامعه]] را برنمی‌تابد و حتی [[حکومت]] [[مرد]] تبهکار را در صورتی که [[مؤمن]] به کار خویش پردازد و [[کافر]] بهره خود را ببرد، بهتر از ناامنی می‌داند<ref>ر.ک: نهج‌البلاغه، خطبه ۴۰.</ref>. [[وفاداری]] امام به قانون تا آنجا پیش رفت که یکی از مسئولین [[فرهنگی]] حکومت خویش را [[مجازات]] کرد و سفارش احدی را نپذیرفت<ref>ر.ک: سیاست‌نامه امام علی{{ع}}، ص۲۷۴، ح۹۰.</ref>. نتیجه [[رعایت قانون]] و [[نظم]] [[اداری]]، سامان یافتن کارهاست. امام در سفارش خود به [[مالک اشتر]] می‌نویسد: {{متن حدیث|وَ أَمْضِ لِكُلِّ يَوْمٍ عَمَلَهُ فَإِنَّ لِكُلِّ يَوْمٍ مَا فِيهِ... وَ إِيَّاكَ وَ الْعَجَلَةَ بِالْأُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا أَوِ التَّسَقُّطَ فِيهَا عِنْدَ إِمْكَانِهَا أَوِ اللَّجَاجَةَ فِيهَا إِذَا تَنَكَّرَتْ أَوِ الْوَهْنَ عَنْهَا إِذَا اسْتَوْضَحَتْ فَضَعْ كُلَّ أَمْرٍ مَوْضِعَهُ، وَ أَوْقِعْ كُلَّ أَمْرٍ مَوْقِعَهُ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «کار هر [[روز]] را در همان روز انجام بده؛ چراکه هر روز، کار خود را دارد.... زنهار از [[شتاب]] در کارهایی که هنگام انجام دادن آنها نرسیده یا [[سهل‌انگاری]] به هنگام امکان آنها، یا اصرار بی‌جا وقتی که ناشناخته و مبهم‌اند، یا [[سستی]]، هنگامی که آشکارند. هر چیزی را در جای خودش بگذار و هر کاری را به موقع انجام بده».

امام شتاب پیش از [[توانایی]] و درنگ پس از فراهم آمدن فرصت را ابلهی می‌داند<ref>نهج‌البلاغه، حکمت ۳۶۳.</ref> و در آخرین اندرزهایش در بستر [[شهادت]]، [[فرزندان]] خویش را به رعایت نظم [[دعوت]] می‌کند<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۴۷.</ref>.
[[امیر]]{{ع}} نظم را از آغاز تا انجام [[نیکو]] می‌شمرد و ضابطه و قانون در نزد او فراتر از هر نسبتی است. یکی از بستگان امام از جایگاه خویش [[سوء استفاده]] کرد. آن حضرت او را به شدت نکوهش کرد و [[میزان]] پایبندی خود را به قانون چنین نگاشت: «اگر حسن و حسین چنان می‌کردند که تو انجام دادی (از من [[روی خوش]] نمی‌دیدند) روابط ما قطع می‌شد و بر [[فکر]] من اثر نمی‌گذاشتند»<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۴۵.</ref>.
اکنون با [[اعتراف]] به [[ناتوان]] ی خویش در استخراج مبانی [[سیاست علوی]] به همین مقدار بسنده می‌کنیم و در ادامه بحث به فرایند [[مدیریت]] در [[نهج‌البلاغه]] می‌پردازیم<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۴۷.</ref>.

== فرایند مدیریت در نهج‌البلاغه ==
مدیریت، فرایند طراحی و [[حفظ]] محیط و شرایطی است که در آن افراد و گروه‌ها برای دستیابی به اهداف منتخب گروهی، به‌طور مؤثر و با انگیزه فعالیت کنند<ref>مدیریت منابع انسانی، حسن زارعی متین، ص۲۳.</ref>.
اگرچه در تعریف مدیریت همه صاحب‌نظران [[هم‌داستان]] نیستند و حتی در [[علم]] یا هنر بودن مدیریت [[اتفاق نظر]] ندارند، ولی همه آنان مدیریت را یک فرایند [[انسانی]] می‌دانند. به دیگر سخن: [[مدیر]] موفق، با [[شناختی]] که از مجموعه خویش دارد، بهترین راهکار را به سوی [[هدف]] تنظیم می‌کند. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} حدود هزار و چهارصد سال پیش [[سازمان]] [[مدیریتی]] خویش را به گونه‌ای بنیان نهاد که بسیاری از شاخصه‌های آن با همه [[سودمندی]]، در [[نظام]] نوین جهانی همچنان ناشناخته مانده است و چنانچه دانشمندان [[علوم سیاسی]] با تلاش‌های میان‌رشته‌ای کمر [[همت]] ببندند، می‌توانند، ساختار [[زیبایی]] از مدیریت آن حضرت را به جهانیان ارائه کنند. اکنون تنها به برخی از ویژگی‌های مدیریتی [[امام]] اشاره می‌کنیم:

=== گزینش شایستگان ===
امیرمؤمنان{{ع}} در سفارش‌نامه خویش به [[مالک اشتر]] از وی می‌خواهد تا برای [[گزینش]] بهترین افراد، [[آزمون]] برگزار کند و نیازهای گوناگون را در نظر گیرد و هوشیارانه در گزینش آنان اقدام نماید. امام می‌نویسد: {{متن حدیث|ثُمَّ انْظُرْ فِي أُمُورِ عُمَّالِكَ فَاسْتَعْمِلْهُمُ اخْتِبَاراً وَ لَا تُوَلِّهِمْ مُحَابَاةً وَ أَثَرَةً فَإِنَّهُمَا جِمَاعٌ مِنْ شُعَبِ الْجَوْرِ وَ الْخِيَانَةِ وَ تَوَخَّ مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَةِ وَ الْحَيَاءِ مِنْ أَهْلِ الْبُيُوتَاتِ الصَّالِحَةِ وَ الْقَدَمِ فِي الْإِسْلَامِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَإِنَّهُمْ أَكْرَمُ أَخْلَاقاً وَ أَصَحُّ أَعْرَاضاً وَ أَقَلُّ فِي الْمَطَامِعِ إِشْرَافاً وَ أَبْلَغُ فِي عَوَاقِبِ الْأُمُورِ نَظَراً}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «سپس در کار عاملان خود بیندیش و پس از آزمودن به کارشان بگمار، و به میل خود و بی‌مشورت دیگران به کاری مخصوصشان مدار، که به هوای خود رفتن و برای دیگران ننگریستن، از شاخه‌های [[ستمگری]] و [[خیانت]] است و عاملانی این‌چنین را در میان کسانی بجوی که تجربت دارند و [[حیا]]، از خاندان‌های [[صالح]] و در [[مسلمانی]] قدمی پیش‌تر دارند، - و دلبستگی بیشتر - چراکه [[اخلاق]] آنان کریم‌تر است و آبروشان محفوظ‌تر و طمعشان کمتر، و عاقبت‌نگریشان فزون‌تر».

[[امانت‌داری]]، [[دین‌داری]] و تخصص از ابتدایی‌ترین شاخصه‌هایی است که [[مدیر]] [[جامعه اسلامی]] در گزینش همکاران خود در نظر می‌گیرد.
اگرچه همه این معیارها پسندیده است؛ اما باید دانست که [[فریبکاران]] بسیارند و با ظاهری آراسته خود را [[متدین]] و متخصص جلوه می‌دهند و از همین راه در اطراف [[مدیران]] خوش‌باور گرد می‌آیند و برای خویش متاعی برمی‌گزینند. امام در سفارش خویش چنین می‌نویسد: «البته در گزینش آنان، تنها به خواست و [[اطمینان]] و [[خوش‌گمانی]] خود [[اعتماد]] مکن؛ چراکه شخصیت‌ها برای جلب نظر [[زمامداران]]، به [[آراستن ظاهر]] و خوش‌خدمتی می‌پردازند، ولی در پس آن، از [[خیرخواهی]] و امانت‌داری نشانی نیست. لیکن آنان را به خدمتی که برای [[کارگزاران]] [[نیکوکار]] پیش از تو عهده‌دار آن بوده‌اند، بیازمای و بر کسی اعتماد کن که نیکوترین اثر را در میان همکاران داشته و به امانت‌داری، از همه شناخته‌شده‌تر است که این [[نشانه]] خیرخواهی تو برای [[دین]] [[خدا]] و کسانی است که کار آنها را بر عهده گرفته‌ای»<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.

امام{{ع}} افزون بر معیار کلی [[شایسته‌سالاری]]، برخی ریز موضوعات را نیز یادآور می‌شود تا مدیران با دقت بیشتری همکاران خود را برگزینند. [[انسان]] [[بخیل]] در [[حکومت امیرمؤمنان]] جایگاهی ندارد؛ زیرا نسبت به [[اموال]] [[مردم]] [[حریص]] است. امام فرد [[نادان]] را نمی‌پسندد؛ زیرا [[معتقد]] است که مردم را به [[گمراهی]] می‌برد و افراد [[بی‌عدالتی]] را که به گروهی می‌بخشند و گروهی را [[محروم]] می‌سازند شایسته [[مدیریت]] نمی‌داند<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۱۳۱؛ سیاست‌نامه امام علی{{ع}}، ص۲۸۶، ح۱۰۸.</ref>.<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۴۸.</ref>

=== [[کنترل و نظارت]] ===
[[دنیا]] و دل‌مشغولی‌های آن آفت همیشگی انسان است و هراندازه که انسان در مراتب بالاتر گام نهد، تندبادهای [[حرص]] [[قدرت]]، [[تکبر]] و... بر او هجوم می‌آورند تا آنجا که حتی دنیاگریزان را نیز راه گریزی نمی‌ماند: {{متن حدیث|حَتَّى إِذَا أَنِسَ نَافِرُهَا وَ اطْمَأَنَّ نَاكِرُهَا}}<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۸۳.</ref>؛ «تا آن‌گاه که انس گیرد به او، کسی که از آن گریزان است و [[دل]] بندد به او، آن‌که او را ناخوش دارد».
اگرچه از نظرگاه امام بهترین راه [[مهار نفس]]، کنترل درونی ([[تقوا]]) است، اما با این همه او [[سیستم‌های نظارتی]] گوناگونی را در عرصه‌های [[حکومت]]، [[اقتصاد]] و... سامان داد و از بهترین و مطمئن‌ترین یارانش برای امر [[نظارت]] بهره جست. این اقدامات، افزون بر نظارت‌های مستقیمی بود که آن حضرت از حوزه [[حکومتی]] خویش داشت. در برخی از بازرسی‌های مستقیم، امام قیمت کالاها را می‌پرسید<ref>فضائل الصحابه لابن حنبل، ج۱، ص۵۴۷، ح۹۱۹؛ سیاست‌نامه امام علی{{ع}}، ص۳۶۰، ح۱۹۳.</ref> و با کم‌فروشان و نیرنگ‌بازان در [[تجارت]] [[مسلمین]] برخورد می‌کرد؛ و وقتی أصبغ - [[نیکو]] یار علی{{ع}} - از وی می‌خواهد که امام در [[منزل]] نشیند و او به جای حضرت [[انجام وظیفه]] نماید، در [[جواب]] می‌فرماید: {{متن حدیث|مَا نَصَحْتَنِي}}<ref>دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، نعمان بن محمد تمیمی مغربی، ج۲، ص۳۵۸، ح۱۹۱۳: «برایم خیرخواهی نکردی».</ref>.

امام به [[مالک اشتر]] می‌نویسد: {{متن حدیث|ثُمَّ تَفَقَّدْ أَعْمَالَهُمْ وَ ابْعَثِ الْعُيُونَ مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَ الْوَفَاءِ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّ تَعَاهُدَكَ فِي السِّرِّ لِأُمُورِهِمْ حَدْوَةٌ لَهُمْ عَلَى اسْتِعْمَالِ الْأَمَانَةِ وَ الرِّفْقِ بِالرَّعِيَّةِ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «پس کارهایشان را وارسی کن و جاسوسانی از [[مردم]] راستگوی و [[وفادار]] (به خود) بر آنان بگمار؛ زیرا [[مراقبت]] نهانی تو در کارهایشان آنان را به رعایت [[امانت]] و [[مدارا]] در حق رعیت وا می‌دارد».
[[راستی و درستی]] از مفاهیم [[صداقت]] است و امام وجود دیده‌بان صداقت‌پیشه و وفادار را شرط دادرسی‌های خویش می‌داند و فرجام این بازرسی‌ها را [[امانت‌داری]] [[مدیران]] و [[نرم‌خویی]] آنان با مردم می‌شمارد و حتی پس از آن‌که چگونگی [[گزینش]] [[قضات]] را به مالک اشتر گوشزد می‌کند، برای او می‌نویسد: «آن‌گاه از [[داوری]] او بسیار مراقبت کن»<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.
امام در مواردی افراد متخصص را برای نظارت برمی‌گزیند و محدوده‌ای را برای بازرسی آنان مشخص می‌کند<ref>سیاست‌نامه، ص۲۹۰، ح۱۱۵.</ref> و گزارش کار آنان را به صورت مکتوب می‌خواهد<ref>الغارات، ج۱، ص۳۳۷.</ref>.
تأسیس صندوق گزارش‌ها و [[شکایات]] از دیگر ابتکارات [[امام]] در زمینه [[نظارت]] دقیق بر امور است. [[ابن ابی‌الحدید]] در [[شرح نهج‌البلاغه]] می‌نویسد: «[[امیرمؤمنان]] خانه‌ای داشت به نام بیت‌القصص (صندوق گزارش‌ها) که مردم نامه‌های خود را در آن می‌افکندند»<ref>شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج۱۷، ص۸۷.</ref>.<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۵۰.</ref>

=== [[آگاهی]] و [[توانایی]] ===
حرکت در قلمرو [[اعتدال]] شرط اساسی مدیران [[جامعه اسلامی]] است، از این‌رو [[کارگزار]] [[جامعه]] باید آگاهی و توانایی لازم را برای پیشبرد اهداف تعیین شده، فراهم آورد. [[امیر]]{{ع}} سزاوارترین افراد را این گونه معرفی می‌نماید:
{{متن حدیث|أَقْوَاهُمْ عَلَيْهِ وَ أَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ فِيهِ}}<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۱۷۳.</ref>؛ «بر آن تواناترین باشد و در آن به [[فرمان خدا]] داناترین».
امام در برابر مردمی که او را به ستوه آورده‌اند، آگاهی و توانایی خویش را نشان می‌دهد و می‌فرماید: «من می‌دانم چگونه می‌توان شما را درست کرد و از [[کجی]] به [[راستی]] آورد»<ref>نهج‌البلاغه، خطبه ۶۹.</ref>.

اما دست از [[اصلاح]] این مردم نافرمان برمی‌دارد؛ زیرا [[هزینه]] چنین [[اصلاحی]]، [[تباهی]] [[دین]] است و امام آن را نمی‌پسندد. دین، [[خط]] قرمز [[اصلاحات علوی]] است و [[دنیایی]] که با نابودی دین بنا شود، در [[نظام]] [[علوی]] محکوم است: {{متن حدیث|لَا تُصْلِحْ دُنْيَاكَ بِمَحْقِ دِينِكَ فَتَكُونَ مِنَ الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۴۳.</ref>؛ «دنیای خود را به نابودی دینت اصلاح مکن که در عمل از جمله زیانکارترین‌ها باشی».
حرکت در مرز اعتدال به معنای رعایت مصالح دنیوی و اخروی است، تا از یک سو دنیای مردم آباد گردد و از دگرسو مردم بتوانند در دنیای مطلوب خویش به سمت [[آخرت]] حرکت و عطر دل‌انگیز [[معنویت]] را استشمام کنند. آگاهی و توانایی [[مدیر]] در هر دو زمینه مطلوب است؛ زیرا وی باید به گونه‌ای [[برنامه‌ریزی]] کند که [[ایمان]] [[مؤمنان]] بیفزاید و [[اعتماد]] مردم بی‌تفاوت جامعه نیز به وی معطوف گردد<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۵۲.</ref>.

=== اعتماد به مردم ===
[[امام]] از یک سو شایستگان را برمی‌گزیند و بر [[حُسن]] انجام کار آنان نظارتی دقیق می‌نماید و از دگر سو به آنان سفارش می‌کند که به گونه‌ای [[رفتار]] کنند که اعتماد مردم را به دست آورند: «بدان که هیچ چیز مانند [[نیکی]] در حق رعیت [[گمان]] والی را به آنها [[نیک]] نسازد،... پس رفتار تو چنان باشد که [[خوش‌گمانی]] به رعیت برایت فراهم آید؛ زیرا این [[حسن ظن]] و تفاهم، [[رنج]] بسیار و بار سنگینی را از تو می‌زداید»<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.
در نگاه علی{{ع}} [[حاکم اسلامی]] نمی‌تواند خود را [[برتر]] از مردم بداند. ایشان از سویی با صراحت اعلام می‌فرماید: {{متن حدیث|إِنَّمَا الْوَالِي بَشَرٌ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳: «والی هم یک بشر است».</ref>. و از سوی دیگر [[رعایت حقوق]] همه مردم را چنین گوشزد می‌کند که نمی‌توان مردم را به بهانه‌های واهی کنار نهاد؛ زیرا مردم یا هم‌کیشان والی‌اند، یا هم‌نوعان او، و [[رعایت حق]] هر دو گروه [[واجب]] است: {{متن حدیث|إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «(مردم دو صنف‌اند): یا [[برادر دینی]] تواند یا در [[آفرینش]] همانند تو».
البته از دیدگاه امام، شرط ادامه [[مدیریت]] [[رضایت]] همگانی است و [[ناخشنودی]] عده‌ای از [[نزدیکان]]، مانع اجرای فعالیت‌های سازنده نخواهد بود و رعایت [[منافع]] [[توده مردم]] بر منافع [[اقلیت]] ترجیح دارد: {{متن حدیث|وَ لْيَكُنْ أَحَبَّ الْأُمُورِ إِلَيْكَ أَوْسَطُهَا فِي الْحَقِّ وَ أَعَمُّهَا فِي الْعَدْلِ وَ أَجْمَعُهَا لِرِضَى الرَّعِيَّةِ فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ يُجْحِفُ بِرِضَى الْخَاصَّةِ وَ إِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ يُغْتَفَرُ مَعَ رِضَى الْعَامَّةِ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «و باید از کارها آن را بیشتر [[دوست]] بداری که نه از [[حق]] بگذرد و نه فرو ماند و [[عدالت]] را فراگیرتر بود و رعیت را دلپذیرتر، که ناخشنودی همگان [[خشنودی]] نزدیکان را بی‌اثر گرداند و [[خشم]] نزدیکان، خشنودی همگان را زیانی نرساند».

چرا که این توده مردم‌اند که مایه آبروی [[دین]] و [[جامعه اسلامی]] اند و در برابر [[دشمنان]] می‌ایستند: {{متن حدیث|وَ إِنَّمَا عِمَادُ الدِّينِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ وَ الْعُدَّةُ لِلْأَعْدَاءِ الْعَامَّةُ مِنَ الْأُمَّةِ فَلْيَكُنْ صِغْوُكَ لَهُمْ وَ مَيْلُكَ مَعَهُمْ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «آنان که دین را پشتیبان‌اند و موجب انبوهی [[مسلمانان]] و آماده [[پیکار]] با دشمنان، [[عامه]] مردمان‌اند. پس باید [[گرایش]] تو به آنان بود و میل تو به سوی ایشان».
به [[راستی]] اگر همین [[سیاست]] راهبردی علی{{ع}} در [[جامعه]] امروز نصب‌العین [[مدیران]] قرار گیرد، کدام [[خویشاوندی]] می‌تواند از [[امکانات]] ویژه عمومی، استفاده خصوصی کند؟ بی‌تردید [[مدیر]] پیرو [[امام]] کسی است که در مرحله نخست [[گرفتاری]] توده مردم را حل کند و سپس به [[خویشان]] و اطرافیان خود بپردازد و تنها شیفتگان خدمت‌اند که به آن حضرت وفادارند.
نکته آخر اینکه [[امیر]]{{ع}} به [[قضاوت]] [[افکار عمومی]] ارج می‌نهد و از مدیران می‌خواهد که خود را در معرض افکار عمومی قرار دهند:
«[[مردم]] در کارهای تو چنان می‌نگرند که تو در کارهای والیان پیش از خود می‌نگری و درباره تو، آن می‌گویند که تو درباره آنان می‌گویی و [[نیکوکاران]] را به نام [[نیکی]] توان [[شناخت]] که [[خدا]] از ایشان بر زبان‌های بندگانش جاری ساخت»<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.
ایشان در عبارتی از همین نامه [[زیبا]] از [[مسئولان]] می‌خواهد که پاسخ‌گوی افکار عمومی باشند و اگر خطایی کرده‌اند آشکارا از آنها پوزش بخواهند: {{متن حدیث|وَ إِنْ ظَنَّتِ الرَّعِيَّةُ بِكَ حَيْفاً فَأَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِكَ وَ اعْدِلْ عَنْكَ ظُنُونَهُمْ بِإِصْحَارِكَ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «و اگر رعیت بر تو [[گمان]] [[ستم]] برد، عذر خود را آشکارا با آنان در میان گذار و با این کار از بدگمانی‌شان درآر»<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|شناخت‌نامه نهج البلاغه]]، ص ۲۵۳.</ref>.

== تبیین ویژگی‌های فرد در آستانه پذیرش مسئولیت ==
فرد در آغاز پذیرش مسئولیت با دشواری‌های فراوان روبه‌روست. در عین حال، [[حاکم]] معاداندیش می‌داند که اگر کوچک‌ترین خطایی از او سر زند، در پیشگاه [[الهی]] [[محاسبه]] می‌شود و اگر جبران آن‌را نتواند، در عرصه [[حاکمیت الهی]] باید پاسخ‌گو باشد. از این‌رو [[مسئول]] تا پای [[جان]] باید در ادای [[مسئولیت]] خویش [[ایستادگی]] کند<ref>نهج البلاغه، نامه ۲۷؛ نیز نک: نامه ۵۹.</ref>. [[زمام‌دار]] با عمل خویش باید [[خدا]] را به [[دل]] و دست و زبان خود [[یاری]] دهد؛ زیرا [[خداوند]] یاری [[یاوران]] خویش و بزرگ‌داشت ارج گزارانش را خود بر عهده گرفته است<ref>نهج البلاغه، نامه ۵۳: {{متن حدیث|وَ إِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَةٍ وَ لَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعًى لِمَنْ فَوْقَكَ؛ لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ فِي رَعِيَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِيقَةٍ؛ وَ فِي يَدَيْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ أَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ حَتَّى تُسَلِّمَهُ إِلَيَّ؛ وَ لَعَلِّي أَلَّا أَكُونَ شَرَّ وُلَاتِكَ لَكَ؛ وَ السَّلَام}}.</ref>. [[حکومتی]] امانتی است از طرف خداوند که باید آن‌را [پاس داشت. [[امام]] مسئول را از تمسّک به ابراز زر و زور و تزویر بازمی‌دارد؛ زیرا این سه عامل شیوه [[مستکبران]] در [[حکومت]] است. از این‌رو به یکی از [[کارگزاران]] فرمود: کاری که بر عهده توست، طعمه‌ای نیست که به چنگ آورده باشی، بلکه بر گردنت امانتی است. آن‌که تو را بدان کار گمارده، نگهبانی [[امانت]] را نیز بر عهده‌ات گذارده است<ref>نهج البلاغه، نامه ۵.</ref>. بنابراین باید فرد مسئول از پیش در امر [[خودسازی]] کوشیده و [[توفیق]] یافته باشد تا در [[انجام وظیفه]] نلغزد و گرفتار لغزش‌های ناشی از [[قدرت]] نشود<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص۴۷۶.</ref>.

== تبیین ویژگی‌های فرد [[کارگزار]] ==
# [[تقواپیشگی]] و خودسازی؛
# یاری و [[اطاعت]] از [[اوامر الهی]]؛
# پرهیز از تزویر، [[فریب]] و [[دروغ]]؛
# [[پندپذیری]]؛
# [[رأفت]] نسبت به [[مردم]]؛
# دوری از [[استکبار]]؛
# [[انصاف]] در امور؛
# بهره‌مندی از عقلا و دانشمندان؛
# پرهیز از [[خودپسندی]]؛
# [[ساده‌زیستی]] و پرهیز از [[رفاه‌طلبی]]<ref>نهج البلاغه، نامه ۴۵.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص۴۷۶.</ref>

== تبیین ویژگی‌های [[سیاسی]] ==
# [[عفو]] و اغماض از خطای [[مردم]].
# ملاک، [[برتری]] امور، چنان‌که فرمود: باید از کارها آن را بیشتر [[دوست]] بداری که نه از [[حق]] بگذرد و نه فروماند و [[عدالت]] را فراگیرتر بود و [[رعیت]] را دل‌پذیرتر.
# [[اولویت]] با [[حق‌مداران]] باشد.
# [[کینه]] مردم را برنینگیزد.
# [[گمان]] [[نیکو]] را در مردم به‌وجود آورد.
# دوری از [[عیب‌جویان]].
# [[بلندهمتی]]، مدد از [[خدا]] و [[صبر]] در راه [[موفقیت]].
# در [[رفتارهای اجتماعی]] افراد، بین [[نیکوکار]] و بدکار فرق گذارد.
# [[نظارت]] مستقیم بر برخی [[وظایف]] محوله.
# [[زمام‌دار]] باید در میان مردم باشد.
# زمام‌دار از بذل و عنایت ویژه به [[نزدیکان]] و [[خویشان]] ممانعت ورزد.
# [[حاکم]] [[برتر]] از [[قانون]] نیست، چنان‌که می‌فرماید: اگر مردم بر تو گمان [[ستم]] بردند، عذر خود را آشکارا با آنان در میان گذار و با این کار از بدگمانی‌شان در آر؛ که بدین [[رفتار]] خود را با عدالت، [[خوی]] داده باشی و با رعیت [[مدارا]] کرده و با عذری که می‌آوری به آنچه می‌خواهی رسیده و آنان را به راه حق درآورده‌ای.
# پرهیز زمام‌دار از ریختن [[خون]] افراد بدون مجوز [[شرعی]].
# پرهیز از [[منّت‌گذاری]] بر [[جامعه]]، بزرگ‌نمایی [[اعمال]] و [[وعده]] [[دروغ]].
# تلاش برای [[کشف]] [[حقیقت]] و عدم لجاجت.
# حاکم خود را به بی‌خبری نزند.
# از [[غرور]] بپرهیزد و زبان را مهار کند.

'''پاسخ‌گویی حاکم در برابر مردم نتایج ارزشمند دارد:'''
# اگر [[بدگمانی]] و [[اتهام]] خلاف بود، واقعیت احراز و از بروز پدیده بدگمانی و اتهام جلوگیری می‌شود.
# کوشش حاکم برای رفع اتهام، خود، نوعی [[خودسازی]] و مقدمه قرار گرفتن در جذبه کمال است.
# این تلاش به مردم [[آرامش]] می‌بخشد و آنان را از [[اضطراب]] می‌رهاند و باعث وجود مهر و [[محبت]] مردم نسبت به حاکم می‌شود.
# بیان دلیل و رفع اتهام، خود، بهترین دلیل [[برائت]] حاکم از [[خطا]] و [[انحراف]] است و به حاکم این امکان را می‌دهد که با [[قدرت]] بیشتر به اداره جامعه بپردازد<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص۴۷۷.</ref>.

==جایگاه مباحث سیاسی در نهج البلاغه==
[[سیاست]] در نگاه علی{{ع}}، اداره [[استوار]] [[جامعه]] بر اساس معیارهای [[الهی]] و حرکتی حق‌مدارانه است. او می‌گوید: {{متن حدیث|الْمُلْكُ سِيَاسَةٌ}}<ref>عبد الواحد تمیمی آمدی، غررالحکم و دور الکلم، با مقدمه میر جلال الدین حسینی ارمویی، ص۳۳۱.</ref>؛ [[کشورداری]]، سیاست است و هرگز برای رسیدن به [[قدرت]] و [[حراست]] از قدرتِ به دست آمده، هر کاری را روا نمی‌داند، بلکه به عکس، [[توسل]] به ابزار [[نامشروع]] را حتی به بهای از دست دادن قدرتِ صحیح نیز جایز نمی‌داند.
بر پایه [[آموزه‌های علوی]]، سیاستْ [[شناخت]] و [[بهره‌وری]] از ابزارهای [[مشروع]] در [[اداره جامعه]] و [[تأمین رفاه]] مادی و معنویِ [[مردم]] است؛ به دیگر سخن، در آموزه‌های علوی، به‌کارگیریِ شیوه‌های نامشروع و ابزار به ظاهر کارآمد، اما به واقع ناصحیح، سیاست نیست، بلکه [[خدعه]]، [[نیرنگ]]، [[فریب]] و به تعبیر [[امام صادق]]{{ع}}، «نکراء» است<ref>امام صادق{{ع}} درباره هوش سیاسی معاویه می‌فرماید: {{متن حدیث|تِلْكَ النَّكْرَاءُ تِلْكَ الشَّيْطَنَةُ وَ هِيَ شَبِيهَةٌ بِالْعَقْلِ وَ لَيْسَتْ بِالْعَقْلِ}}؛ «این نیرنگ و شیطنت است و به عقل ماند، اما عقل نیست». (الکافی، ج۱، ص۱۱).</ref>.
از نگاه علی{{ع}}، [[حکومت]]، [[چیرگی]] بر [[دل‌ها]] و [[تسخیر]] خردها و عاطفه‌هاست، نه رام‌سازیِ «تن»ها و [[سلطه]] بر افراد و چیرگی بر گُرده‌ها. چنان [[تفسیری]] از حکومت، چه نیازی به توسل به ابزار نامشروع سیاسی دارد. قدرت در نگاه او جز برای [[احقاق حق]] قداستی ندارد تا برای [[حفظ]] آن، به شیوه‌های [[باطل]] چنگ بیفکند. [[تصرف]] دل‌ها راهی جز استفاده صحیح از شیوه‌ها و راه سپردن بر اساس [[ارزش‌ها]] ندارد. سیاست‌های نامشروع و باطل‌گرایانه شاید روزگاری کوتاه با جست و خیز سلطه بیافریند، اما هرگز دوام نخواهد آورد و برای مردم، جز [[زیان]] چیزی نخواهد داشت:
{{متن حدیث|لِلْحَقِّ دَوْلَةً وَ لِلْبَاطِلِ دَوْلَةً}}<ref>الکافی، ج۲، ص۴۴۷.</ref>؛
[[حق]] را دولتی است و باطل را دولتی.

در نهج البلاغه چند بار واژه سیاست آمده است که در تمام موارد، [[امام علی]]{{ع}} آن را در برخورد با معاویه به کار برده است.
[[امیرالمؤمنین]] در پاسخ [[نامه معاویه]] که در آن [[دعاوی]] نادرست و سخنان [[بیهوده]] او را گوشزد کرده‌اند، و به تعبیر [[سید رضی]]، یکی از [[نیکو]] نامه‌هاست، فرمودند:
{{متن حدیث|... وَ زَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ فِي الْإِسْلَامِ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ، فَذَكَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَكَ‏ كُلُّهُ، وَ إِنْ نَقَصَ لَمْ يَلْحَقْكَ ثَلْمُهُ، وَ مَا أَنْتَ وَ الْفَاضِلَ وَ الْمَفْضُولَ، وَ السَّائِسَ وَ الْمَسُوسَ؟ وَ مَا لِلطُّلَقَاءِ وَ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ وَ التَّمْيِيزَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ وَ تَرْتِيبَ دَرَجَاتِهِمْ وَ تَعْرِيفَ طَبَقَاتِهِمْ؟ هَيْهَاتَ...}}<ref>علی‌نقی فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، نامه ۲۸، ص۸۹۳.</ref>؛
و پنداشتی که [[برترین انسان‌ها]] در [[اسلام]] فلان کس و فلان شخص است؟<ref>فلان و فلان یعنی ابابکر و عمر.</ref> چیزی را آورده‌ای که اگر [[اثبات]] شود، هیچ ارتباطی به تو ندارد و اگر [[دروغ]] هم باشد به تو مربوط نمی‌شود. تو را با انسان‌های [[برتر]] و غیر برتر، سیاست‌مدار و غیر سیاست‌مدار چه کار است؟ [[اسیران]] [[آزاده]]<ref>ابوسفیان و فرزندانشان در روز فتح مکه تسلیم شدند. پیامبر آنها را آزاد گذاشت و خطاب به آنها فرمود: {{متن حدیث|اذْهَبُوا فَأَنْتُمُ الطُّلَقَاءُ}}.</ref> و فرزندانشان را چه رسد به امتیازهای میان [[مهاجران]] نخستین و ترتیب درجات و [[شناسایی]] [[منزلت]] و [[مقام]] آنان! هرگز!<ref>علامه محمدتقی جعفری ذیل این عبارت می‌فرماید: یعنی تو، معاویه، برو به دنبال خودکامگی و خودمحوری‌ها و سلطه‌جویی‌ها و فرصت‌طلبی‌ها و حیله‌گری‌ها و مکایدهای خود... (حکمت اصول سیاسی اسلام، ص۱۰۱). یعنی ای معاویه، تو را نرسیده است که مردم را سیاست و هدایت و رهبری کنی. این امر به تو نیامده است. تو را با سیاست و هدایت و مدیریت مردم چه کار! تو به دنبال خدعه و نیرنگ و فساد خود باش!</ref>

[[امام علی]]{{ع}} [[خطاب]] به معاویه می‌گوید:
{{متن حدیث|... وَ مَتَى كُنْتُمْ يَا مُعَاوِيَةُ سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ وَ وُلَاةَ أَمْرِ الْأُمَّةِ بِغَيْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ، وَ لَا شَرَفٍ بَاسِقٍ، وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاءِ، وَ أُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الْأُمْنِيِّةِ مُخْتَلِفَ الْعَلَانِيَةِ وَ السَّرِيرَةِ...}}<ref>علی‌نقی فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، نامه ۱۰، ص۸۵۱.</ref>؛
... معاویه، از چه زمانی شما زمام‌داران [[امت]] و [[فرماندهان]] [[ملت]] بودید؟ نه سابقه درخشانی در [[دین]] و نه [[شرافت]] والایی در [[خانواده]] دارید. به [[خدا]] پناه می‌برم از گرفتار شدن به دشمنی‌های ریشه‌دار. تو را می‌ترسانم از این که به دنبال [[آرزوها]] بکوشی و آشکار و نهانت یکسان نباشد...<ref>محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه امام علی{{ع}}، نامه ۱۰، ص۴۹۱.</ref>.
در اینجا، حضرت [[سیاست]] را به معنای [[حکم‌رانی]] و زمام‌داریِ [[مردم]] گرفته و فرمود: تو را نرسد که [[حکم‌ران]] و [[زمام‌دار]] [[امت اسلام]] و [[جامعه اسلامی]] باشی، چون نه سابقه خوبی داری و نه لاحقه مثبتی؛ یعنی کسی باید به امر سیاست مردم بپردازد که سابقه خوب و [[اخلاق]] [[درستی]] داشته باشد<ref>محمدمهدی باباپور، درآمدی بر سیاست و حکومت در نهج البلاغه، ص۲۵.</ref>.
[[حضرت علی]]{{ع}} [[عدالت]] و گذاشتنِ هر چیزی در [[جامعه]] در جای خودش و دادنِ [[حق]] هر کسی به آن را سیاست می‌داند و تدبیری را که بر اساس [[جور]] و [[ظلم]] باشد سیاست نمی‌داند، بلکه نوعی [[نیرنگ]] و [[خدعه]] می‌شمارد<ref>محمدمهدی باباپور، درآمدی بر سیاست و حکومت در نهج البلاغه، ص۲۶.</ref>.

ایشان در تعریف سیاست به خدعه و [[دروغ]] و نیرنگ می‌فرماید: این سیاست، [[شیطانی]] است؛ یعنی [[سیاست معاویه]] [[سیاست شیطانی]] بود. [[سیاست علی]]{{ع}} سیاست [[اسلامی]] و [[دینی]] بود.
[[هدف]] از [[سیاست دینی]] که در سراسر [[نهج البلاغه]] جلوه‌های آن را می‌بینیم، [[اجرای عدالت]]، [[زعامت]] و [[رهبری]] و [[هدایت جامعه]] و مردم به سوی کمال و نزدیکی به خداست و همین سیاست دینی را علی{{ع}} در نامه‌هایی که به [[حاکمان]] و [[والیان]] می‌نویسد [[تعلیم]] می‌دهد و آنها را به [[رعایت]] و اجرای آن توصیه می‌کند.
[[جامع‌ترین]] توصیف [[امام علی]]{{ع}} را از سیاست دینی در نامه‌ای که آن حضرت برای [[والی مصر]]، [[مالک اشتر]] می‌نویسد [[مشاهده]] می‌کنیم. تاکنون شرح‌های مختلفی بر این [[نامه]] نوشته شده است. در [[حقیقت]]، نامه حضرت به مالک اشتر تبیین دقیق سیاست دینی، شاخص‌ها و ویژگی‌های آن است که زمام‌داران و حکم‌رانان [[جوامع اسلامی]] باید به آن توجه کنند. به قسمتی از آن اشاره می‌شود:
{{متن حدیث|... إِنْ عَقَدْتَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ عَدُوِّكَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْكَ ذِمَّةً فَحُطْ عَهْدَكَ بِالْوَفَاءِ، وَ ارْعَ ذِمَّتَكَ بِالْأَمَانَةِ، وَ اجْعَلْ نَفْسَكَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ وَ تَشَتُّتِ آرَائِهِمْ مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ، وَ قَدْ لَزِمَ ذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ فَلَا تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِكَ وَ لَا تَخِيسَنَّ بِعَهْدِكَ، وَ لَا تَخْتِلَنَّ عَدُوَّكَ فَإِنَّهُ لَا يَجْتَرِئُ عَلَى اللَّهِ إِلَّا جَاهِلٌ شَقِيٌّ، وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ عَهْدَهُ وَ ذِمَّتَهُ أَمْناً أَفْضَاهُ بَيْنَ الْعِبَادِ بِرَحْمَتِهِ، وَ حَرِيماً يَسْكُنُونَ إِلَى‏ مَنَعَتِهِ، وَ يَسْتَفِيضُونَ إِلَى جِوَارِهِ، فَلَا إِدْغَالَ وَ لَا مُدَالَسَةَ وَ لَا خِدَاعَ فِيهِ، وَ لَا تَعْقِدْ عَقْداً تُجَوِّزُ فِيهِ الْعِلَلَ وَ لَا تُعَوِّلَنَّ عَلَى لَحْنِ قَوْلٍ بَعْدَ التَّأْكِيدِ وَ التَّوْثِقَةِ، وَ لَا يَدْعُوَنَّكَ ضِيقُ أَمْرٍ لَزِمَكَ فِيهِ عَهْدُ اللَّهِ إِلَى طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ فَإِنَّ صَبْرَكَ عَلَى ضِيقِ أَمْرٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ، وَ فَضْلَ عَاقِبَتِهِ خَيْرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَ أَنْ تُحِيطَ بِكَ مِنَ اللَّهِ فِيهِ طِلْبَةٌ لَا تَسْتَقْبِلُ فِيهَا دُنْيَاكَ وَ لَا آخِرَتَكَ...}}<ref>علی‌نقی فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، نامه ۵۳، ص۱۰۲۷-۱۰۲۸.</ref>؛
... حال اگر پیمانی بین تو و [[دشمن]] منعقد شد یا او را در پناه خود [[امان]] دادی، به [[عهد]] خویش [[وفادار]] باش و آنچه را بر عهده گرفتی [[امانت‌دار]] باش و [[جان]] خود را سپر [[پیمان]] خود گردان؛ زیرا هیچ‌یک از [[واجبات الهی]] همانند [[وفای به عهد]] نیست که همه [[مردم]] [[جهان]] با تمام اختلاف‌هایی که در [[افکار]] و [[تمایلات]] دارند، در مورد آن متفق‌اند. تا آنجا که [[مشرکان]] [[زمان جاهلیت]] به عهد و پیمانی که با [[مسلمانان]] داشتند وفادار بودند؛ زیرا [[آینده]] ناگوار [[پیمان‌شکنی]] را آزمودند؛ پس، هرگز [[پیمان‌شکن]] مباش و در عهد خود [[خیانت]] مکن و دشمن را مفریب؛ زیرا کسی جز [[نادان]] [[بدکار]]، بر [[خدا]] [[گستاخی]] روا نمی‌دارد. [[خداوند]] عهد و پیمانی که با نام او شکل می‌گیرد با [[رحمت]] خود مایه [[آسایش]] [[بندگان]] و [[پناهگاه]] امنی برای پناه‌آورندگان قرار داده است، تا همگان به [[حریم]] [[امن]] آن روی بیاورند. پس، [[فساد]]، [[خیانت]] و [[فریب]] در عهد و [[پیمان]] راه ندارد. مبادا قراردادی را [[امضا]] کنی که در آن برای [[دغل‌کاری]] و فریب راه‌هایی وجود دارد. پس از [[محکم‌کاری]] و [[دقت]] در [[قرارداد]] [[نامه]]، دست از [[بهانه‌جویی]] بردار. مبادا [[مشکلات]] پیمانی که بر عهده‌ات قرار گرفته و خدا آن را بر گردنت نهاده، تو را به [[پیمان‌شکنی]] وادارد؛ زیرا شکیباییِ تو در مشکلاتِ [[پیمان‌ها]]، که [[امید]] [[پیروزی]] در [[آینده]] را به همراه دارد، بهتر از پیمان‌شکنی است که از [[کیفر]] آن می‌ترسی و در [[دنیا]] و [[آخرت]] نمی‌توانی پاسخ‌گوی پیمان‌شکنی باشی...<ref>دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه ۵۳، ص۵۸۷-۵۸۹.</ref>.

[[حضرت علی]]{{ع}} برای [[اجرای عدالت]] و [[اصلاح جامعه]]، مرتکب هیچ‌گونه [[بی‌عدالتی]] و فساد نگردید و فرمود:
{{متن حدیث|... وَ لَكِنِّي لَا أَرَى إِصْلَاحَكُمْ بِإِفْسَادِ نَفْسِي...}}<ref>علی‌نقی فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، خطبه ۶۸، ص۱۶۴.</ref>؛
... اما من [[اصلاح]] شما را با فساد و تباه ساختنِ خود جایز نمی‌دانم...<ref>دشتی، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۶۹، ص۱۱۹.</ref>.
یکی از ارکان مهم سیاستْ [[حکومت]] است. حکومت لازمه طبیعت بشری است؛ زیرا [[انسان]] موجودی [[اجتماعی]] است و بدون وجود حکومت نمی‌تواند اجتماعی بودنِ خود را [[حفظ]] کند.
علی{{ع}} نیز حکومت را امری ضروری و لازم می‌داند، اما نه به عنوان [[هدف]] یا یک [[شأن]] و [[مقام]]، بلکه آن را [[وظیفه]] تلقی می‌کند، تا با آن بتواند هدف‌های عالی خود را تحقق بخشد. آن حضرت در [[نهج البلاغه]]، بارها به [[لزوم]] یک [[حکومت مقتدر]] تصریح کرده است و با [[فکر]] [[خوارج]]، که در آغاز مدعی بودند با وجود [[قرآن]] از حکومت بی‌نیازیم، [[مبارزه]] کرده است.

[[شعار]] خوارج {{عربی|لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ}} بود. این شعار از [[قرآن مجید]] اقتباس شده است و مفادش این است که [[فرمان]] ([[قانون]]) تنها از ناحیه [[خداوند]] یا از ناحیه کسانی که خداوند به آنان [[اجازه]] [[قانون‌گذاری]] داده است، باید وضع شود، ولی آنها در ابتدا، به گونه دیگری این را تعبیر کردند و به تعبیر علی{{ع}} از کلمه [[حق]]، معنایِ [[باطل]] را در نظر گرفتند. حاصل تعبیر آنان این بود که [[بشر]] [[حق حکومت]] ندارد و [[حکومت]] منحصراً از آن خداست. علی{{ع}} در رد [[کلام]] [[خوارج]] می‌فرماید:
{{متن حدیث|فِي الْخَوَارِجِ لَمَّا سَمِعَ قَوْلَهُمْ: «لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ» قَالَ{{ع}}: كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ، نَعَمْ إِنَّهُ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَكِنَّ هَؤُلَاءِ يَقُولُونَ: لَا إِمْرَةَ إِلَّا لِلَّهِ، وَ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِيرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ يَعْمَلُ فِي إِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ، وَ يَسْتَمْتِعُ فِيهَا الْكَافِرُ، وَ يُبَلِّغُ اللَّهُ فِيهَا الْأَجَلَ، وَ يُجْمَعُ بِهِ الْفَيْءُ، وَ يُقَاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ، وَ تَأْمَنُ بِهِ السُّبُلُ، وَ يُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِيفِ مِنَ الْقَوِيِّ حَتَّى يَسْتَرِيحَ بَرٌّ وَ يُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِرٍ. وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: أَنَّهُ{{ع}} لَمَّا سَمِعَ تَحْكِيمَهُمْ قَالَ: حُكْمَ اللَّهِ أَنْتَظِرُ فِيكُمْ، وَ قَالَ: أَمَّا الْإِمْرَةُ الْبَرَّةُ، فَيَعْمَلُ فِيهَا التَّقِيُّ، وَ أَمَّا الْإِمْرَةُ الْفَاجِرَةُ، فَيَتَمَتَّعُ فِيهَا الشَّقِيُّ إِلَى أَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُهُ، وَ تُدْرِكَهُ مَنِيَّتُهُ}}<ref>علی‌نقی فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، خطبه ۴۰، ص۱۲۵-۱۲۶.</ref>؛
وقتی [علی{{ع}}] شنید که خوارج می‌گویند: [[لا حکم الا لله]]، فرمود: سخن حقی است که از آن [[اراده]] باطل شده. آری، درست است. فرمانی جز [[فرمان خدا]] نیست، ولی اینها می‌گویند: [[زمام‌داری]] جز برای [[خدا]] نیست؛ در حالی که [[مردم]] به زمام‌داریِ [[نیک]] یا بد نیازمندند تا [[مؤمنان]] در [[سایه]] حکومت به کار خود مشغول و [[کافران]] هم بهره‌مند شوند و مردم در استقرار حکومت، [[زندگی]] کنند. حکومت [[بیت‌المال]] را جمع می‌آورد و به کمک آن می‌توان با [[دشمنان]] [[مبارزه]] کرد، جاده‌ها [[امن]] و [[امان]] و حق [[ضعیفان]] از نیرومندان گرفته می‌شود، [[نیکوکاران]] در [[رفاه]] و از دست [[بدکاران]] در امان‌اند. [[منتظر]] [[حکم خدا]] درباره شما هستم. و نیز فرمود: اما در حکومت [[پاکان]]، [[پرهیزکار]] به خوبی [[انجام وظیفه]] می‌کند، ولی در حکومت بدکاران، [[ناپاک]] از آن بهره‌مند می‌شود تا مدتش سرآید و [[مرگ]] فرا رسد<ref>محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۴۱؛ (پس از جنگ صفین در سال ۳۷ هجری در کوفه ایراد فرمود)، ص۹۳-۹۵.</ref>.

[[امام علی]]{{ع}} در این [[خطبه]]، [[ضرورت]] وجود [[دولت]] و حکومت برای [[جامعه]] را تا جایی می‌داند که حتی در شرایط [[اضطرار]]، [[حکومت ستمگر]] [[جائر]] را با همه [[پلیدی‌ها]] و زشتی‌هایی که دارد از بی‌حکومتی بهتر می‌داند و کار ویژه [[حکومت‌ها]] را [[ثبات سیاسی]] و [[امنیت روحی و روانی]] و نظامی در دفع [[متجاوز]] و [[احقاق حقوق]] [[ضعفا]] برمی‌شمارد.
[[امام]] بر وسیله بودن، نه [[هدف]] بودنِ حکومت نیز مکرراً تأکید داشتند. ایشان در موارد متعددی از [[نهج البلاغه]]، نگاه ابزاری به حکومت را متذکر می‌شود و فی‌نفسه برای آن هیچ ارزشی قائل نیست. اینک به چند مورد از آن اشاره می‌شود:
{{متن حدیث|عِنْدَ خُرُوجِهِ لِقِتَالِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ... قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ: دَخَلْتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} بِذِي قَارٍ وَ هُوَ يَخْصِفُ نَعْلَهُ، فَقَالَ لِي: مَا قِيمَةُ هَذَا النَّعْلِ؟ فَقُلْتُ: لَا قِيمَةَ لَهَا. فَقَالَ{{ع}}: وَ اللَّهِ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقّاً أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلًا}}<ref>علی‌نقی فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، خطبه ۳۳، (ومن خطبة له{{ع}} عند خروجه لقتال أهل البصرة...)، ص۱۱۱.</ref>؛
[[ابن عباس]] می‌گوید: در [[سرزمین]] [[ذی قار]]<ref>ذی‌قار، محلی است در نزدیکی شهر بصره، که در گذشته جنگ مسلمانان با ایران نیز آنجا صورت گرفت.</ref>، خدمت امام رفتم که داشت [[کفش]] خود را پینه می‌زد. تا مرا دید، فرمود: قیمت این کفش چقدر است؟ گفتم: [[بهایی]] ندارد. فرمود: به [[خدا]] [[سوگند]]، همین کفش بی‌ارزش نزد من از حکومت بر شما محبوب‌تر است، مگر اینکه حقی را با آن به پا دارم یا باطلی را دفع کنم<ref>محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۳۳ (در سال ۳۶ هجری به هنگام عزیمت به شهر بصره، برای جنگ با ناکثین در سرزمین ذی‌قار فرمود)، ص۸۵.</ref>.

علی{{ع}} پس از [[قبول حکومت]] نیز، بی‌ارزشی آن را یادآور می‌شود و انگیزه خود را از پذیرفتنِ [[حکومت]] چنین ذکر می‌کند:
{{متن حدیث|أَمَا وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ لَا حُضُورُ الْحَاضِرِ، وَ قِيَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ، وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَلَّا يُقَارُّوا عَلَى كِظَّةِ ظَالِمٍ وَ لَا سَغَبِ مَظْلُومٍ لَأَلْقَيْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا، وَ لَسَقَيْتُ آخِرَهَا بِكَأْسِ أَوَّلِهَا وَ لَأَلْفَيْتُمْ دُنْيَاكُمْ هَذِهِ أَزْهَدَ عِنْدِي مِنْ عَفْطَةِ عَنْزٍ}}<ref>فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، خطبه ۳ معروف به شقشقیه، ص۵۲.</ref>؛
[[سوگند]] به خدایی که دانه را شکافت و [[جان]] را آفرید، اگر حضور فراوان [[بیعت‌کنندگان]] نبود و [[یاران]] [[حجت]] را بر من تمام نمی‌کردند و اگر [[خداوند]] از [[علما]] [[عهد]] و [[پیمان]] نگرفته بود که در برابر شکم‌بارگیِ ستم‌گران و گرسنگیِ [[مظلومان]] [[سکوت]] نکنند، مهار [[شتر]] [[خلافت]] را بر کوهان آن می‌انداختم و آن را رها می‌کردم و آخر خلافت را به کاسه اول آن [[سیراب]] می‌کردم. آن‌گاه می‌دیدید که دنیای شما نزد من از آب بینی گوسفندی بی‌ارزش‌تر است<ref>محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۳، (معروف به خطبه شقشقیّه که درد دل‌های امام{{ع}} از ماجرای سقیفه و غصب خلافت در این خطبه مطرح است). ص۴۹.</ref>.

بنابراین، مهم‌ترین دلیل [[پذیرش حکومت]]، گذشته از حضور بیعت‌کنندگان، عهد و پیمانی است که خداوند از دانایان و [[دانشمندان]] گرفته است که در برابر سیریِ [[ظالم]] و گرسنگیِ [[مظلوم]] ساکت ننشینند و در [[دفاع از مظلوم]] و ستمدیده بکوشند؛ بنابراین، برداشتن [[شکاف طبقاتی]] و [[فقر]] از [[جامعه]]، رسیدگی به ثروت‌های بادآورده و برقراریِ [[نظم]] سالم [[اقتصادی]]، از [[وظایف]] مهم [[حاکمان]] است.
علی{{ع}} در بخشی دیگر از فرموده‌های خود در [[نهج البلاغه]]، [[هدف از تشکیل حکومت]] را چنین بیان می‌کند:
{{متن حدیث|اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الَّذِي كَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً فِي سُلْطَانٍ، وَ لَا الْتِمَاسَ شَيْ‏ءٍ مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ، وَ لَكِنْ لِنَرِدَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِينِكَ، وَ نُظْهِرَ الْإِصْلَاحَ فِي بِلَادِكَ، فَيَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ، وَ تُقَامَ الْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِكَ}}<ref>فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، خطبه ۱۳۱، ص۴۰۶-۴۰۷.</ref>؛
خدایا تو می‌دانی که [[جنگ]] و درگیریِ ما برای به دست آوردنِ [[قدرت]] و [[حکومت]] و [[دنیا]] و [[ثروت]] نبود، بلکه می‌خواستیم [[نشانه‌های حق]] و [[دین]] تو را در جایگاه خویش بازگردانیم و در سرزمین‌های تو [[اصلاح]] را ظاهر کنیم، تا [[بندگان]] ستمدیده‌ات در [[امن]] و [[امان]] [[زندگی]] کنند و [[قوانین]] و [[مقررات]] فراموش شده تو بار دیگر [[اجرا]] شود<ref>محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۳۱، (این خطبه در منبر کوفه ایراد شد و به خطبه «منبریّه» معروف است که در آن، دلایل پذیرش حکومت و صفات یک رهبر عادل را بیان می‌دارد)، ص۲۴۹.</ref>.
در اینجا نیز علی{{ع}} [[هدف]] و انگیزه خود را از [[قبول حکومت]]، نه به عنوان یک [[پست]] و [[مقام]] [[دنیوی]]، بلکه برای [[حاکمیت قانون]] [[الهی]]، برچیدنِ [[ظلم و ستم]]، انجام [[اصلاحات]] و ایجاد [[امنیت]] و [[اجرای حدود الهی]] شمرده است.

حضرت{{ع}} اصلاحات را جزء وظیفه‌های خود می‌داند و خود را [[اصلاح‌طلب]] معرفی می‌کند و ایجاد [[امنیت سیاسی]]، [[اجتماعی]] و [[اقتصادی]] را از [[اهداف حکومت]] خود می‌شمارد. از سخنان ایشان معلوم می‌شود که اگر برای اهداف فوق نبود، آن حضرت حکومت را نمی‌پذیرفت، چون در جای دیگر، همین مطلب را این‌گونه بیان می‌کند:
{{متن حدیث|وَ اللَّهِ مَا كَانَتْ لِي فِي الْخِلَافَةِ رَغْبَةٌ، وَ لَا فِي الْوِلَايَةِ إِرْبَةٌ، وَ لَكِنَّكُمْ دَعَوْتُمُونِي إِلَيْهَا، وَ حَمَلْتُمُونِي عَلَيْهَا، فَلَمَّا أَفْضَتْ إِلَيَّ نَظَرْتُ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ، وَ مَا وَضَعَ لَنَا، وَ أَمَرَنَا بِالْحُكْمِ بِهِ فَاتَّبَعْتُهُ، وَ مَا اسْتَنَّ النَّبِيُّ{{صل}} فَاقْتَدَيْتُهُ}}<ref>علی‌نقی فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، خطبه ۱۹۶: {{عربی|وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ{{ع}} كَلَّمَ بِهِ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ بَعْدَ بَيْعَتِهِ بِالْخِلَافَةِ وَ قَدْ عَتَبَا عَلَيْهِ مِنْ تَرْكِ مَشُورَتِهِمَا وَ الِاسْتِعَانَةِ فِي الْأُمُورِ بِهِمَا}}، ص۶۵۶.</ref>؛
به [[خدا]] [[سوگند]]، به [[خلافت]] رغبتی نداشتم و به [[ولایت]] بر شما علاقه‌ای نشان نمی‌دادم و این شما بودید که مرا به آن [[دعوت]] کردید و آن را بر من [[تحمیل]] نمودید. روزی که خلافت به من رسید، در [[قرآن]] نظر دوختم، از هر [[دستوری]] که داده و هر فرمانی که فرموده [[پیروی]] کردم و به [[راه و رسم پیامبر]]{{صل}} [[اقتدا]] کردم<ref>محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۲۰۵، (طلحه و زبیر پس از بیعت با امام{{ع}} اعتراض کردند که چرا در امور کشور با آنان مشورت نکرده و از آنها کمک نگرفته است. فرمود...، ص۲۴۷.</ref>.

اینجا نیز حضرت بی‌علاقگیِ خود را به [[حکومت]] نشان می‌دهد و آن را یک [[وظیفه]] تلقی می‌کند و وظیفه خود را [[اجرای قانون الهی]] و [[ارزش‌های اسلامی]] و [[سنت نبوی]] می‌داند.
از طرفی دیگر، گروهی [[سیاست]] و [[حکومت علی]]{{ع}} را سیاست [[جمهوری اسلامی]] می‌دانند؛ زیرا در آن [[زمان]]، [[تعصبات نژادی]] و قومی و اقلیمی و امتیازهای طبقاتی، همه، در [[وحدت اسلامی]] ذوب می‌شد و از همه [[ملل مسلمان]]، بدون توجه به میهن و رنگ و زبان آنها، ملتی یک‌پارچه و با هدفی یگانه بر اساس [[شرایع]] [[اسلامی]] به وجود آمد. این [[وحدت]] و [[مساوات]]، ذمّی‌های [[غیر مسلمان]] را هم که به [[قوانین]] و [[نظام]] [[دولت اسلامی]] [[تسلیم]] شده بودند شامل می‌شد<ref>محمدحسین مشایخ فریدنی، نظرات سیاسی در نهج البلاغه، ص۲۸.</ref>. بنابراین، می‌بینیم که در [[نهج البلاغه]]، علاوه بر تأکید بر جنبه‌های مختلف زندگیِ [[اجتماعی]] و [[حیات مادی]] و [[معنوی]] [[انسان‌ها]]، مباحث [[سیاسی]] نیز جایگاه برجسته و ویژه‌ای دارد.
مواردی چون تأکید مکرر [[امام علی]]{{ع}} در جای جای نهج البلاغه درباره اصل [[ضرورت وجود حکومت]] و [[لزوم]] [[حفظ]] آن؛ اصل نگاه ابزاری به حکومت و [[ضرورت]] وجود آن برای [[انجام وظیفه]] و دست‌یابی به اهداف عالی و والای [[انسانی]]؛ اصل [[احقاق حق]] توسط حکومت؛ اصل بهره‌گیری از ابزارهای [[مشروع]] در سیاست و [[اداره جامعه]]؛ اصل [[تأمین رفاه]] مادی و معنویِ [[مردم]]؛ برشماری [[وظایف حاکمان]] از جمله ایجاد [[اصلاحات]] و ایجاد [[امنیت]] در جنبه‌ها و زوایای مختلف [[جامعه]] به لحاظ [[اداری]]، نظامی، اجتماعی، [[اقتصادی]] و [[فرهنگی]] و...؛ اصل [[تسخیر]] [[دل‌ها]] و [[عواطف]] توسط حکومت و [[غلبه]] و [[قهر]] بر مردم؛ تأکید بر نقش تعیین‌کننده خواست و [[اراده مردم]] در تعیین [[رهبری]] و حکومت و [[حمایت]] از آن و سایر موارد این‌چنینی، نشان می‌دهد که نهج البلاغه کتابی است که به لحاظ سیاسی مباحثی [[ناب]]، گران‌قدر و پرمایه دارد که بذل توجه به این نکات در جامعه کنونی و امروزین ما نیز می‌تواند [[حلال]] و گره‌گشای بسیاری از [[مشکلات]] باشد.<ref>[[مهدیه عربی‌فر|عربی‌فر، مهدیه]]، [[مفهوم و حقوق شهروندی در نهج‌ البلاغه (کتاب)|مفهوم و حقوق شهروندی در نهج‌ البلاغه]]، ص ۵۷-۶۸.</ref>.

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:13681048.jpg|22px]] [[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']]
# [[پرونده:1100676.jpg|22px]] [[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|'''فقه سیاسی اسلام''']]
# [[پرونده:IM010881.jpg|22px]] [[مهدیه عربی‌فر|عربی‌فر، مهدیه]]، [[مفهوم و حقوق شهروندی در نهج‌ البلاغه (کتاب)|'''مفهوم و حقوق شهروندی در نهج‌ البلاغه''']]
# [[پرونده:IM010872.jpg|22px]] [[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناخت‌نامه نهج البلاغه (کتاب)|'''شناخت‌نامه نهج البلاغه''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:مفاهیم در نهج البلاغه]]
[[رده:سیاست]]
[[رده:مدخل نهج البلاغه]]