https://fa.imamatpedia.com/w/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Wasity 2026-06-20T02:13:37Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.41.0 https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82&diff=1377456 2026-06-19T17:37:58Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به دانشنامه قرآن و اخلاق (کتاب)</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[دانشنامه قرآن و اخلاق (کتاب)]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82_%D8%AC%DB%B1_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377455 2026-06-19T17:37:36Z

<p>Wasity: /* دربارهٔ کتاب */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = دانشنامه [[قرآن]] و [[اخلاق]]<br /> | عنوان پسین = کلیات و اخلاق بندگی<br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011155.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = دانشنامه قرآن و اخلاق<br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[علی اکبر رشاد]] <br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[اخلاق]]، [[قرآن]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = ۵۸۰<br /> | تعداد جلد = ۲<br /> | فهرست جلدها = <br /> | شابک = 978-600-108-613-7<br /> | شماره ملی = 10319899<br /> }}<br /> <br /> این کتاب، جلد اول از مجموعهٔ دو جلدی '''[[دانشنامه قرآن و اخلاق (کتاب)|دانشنامه قرآن و اخلاق]]''' است که با زبان فارسی به بررسی مبانی، فضایل و [[رذایل]] اخلاق اسلامی از منظر [[قرآن]] و [[معارف دینی]] می‌پردازد. این مجموعه اثر [[علی اکبر رشاد]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] نشر آن را به عهده داشته است.<br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> کتاب «[[دانشنامه قرآن و اخلاق]]: کلیات و اخلاق بندگی» اثری است که در زمره متون [[مرجع]] و [[تخصصی]] با رویکرد ساختارگرا به [[آموزه‌های وحیانی]] طبقه‌بندی می‌شود. این کتاب نخستین گام از یک طرح کلان برای تدوین [[نظام اخلاقی]] بر پایه متن [[قرآن]] به شمار می‌رود. جلد حاضر با تمرکز بر مبانی نظری و مفهوم‌سازی‌های اولیه، تلاش می‌کند تا چهارچوبی مستحکم برای [[فهم]] نسبت میان [[خالق]] و مخلوق در ساحت [[رفتار]] و انگیزه ارائه دهد.<br /> <br /> بخش نخست کتاب به کلیات و مبانی اختصاص دارد که در آن مفاهیم بنیادین اخلاق، [[فلسفه اخلاق]] و روش‌شناسی استخراج گزاره‌های ارزشی از متن [[وحی]] تبیین می‌شود. بخش دوم که بدنه اصلی این مجلد را تشکیل می‌دهد، تحت عنوان اخلاق بندگی به بررسی نسبت‌های وجودی و [[رفتاری]] [[انسان]] در قبال [[خداوند]] می‌پردازد. موضوعاتی نظیر [[اخلاص]]، [[توکل]]، [[تسلیم]]، [[رضا]] و [[خشیت]] نه به عنوان مفاهیمی انتزاعی، بلکه به مثابه مولفه‌های یک [[نظام]] کنش‌گری فعال تحلیل شده‌اند. نویسندگان با واکاوی ریشه‌های لغوی و [[سیاق آیات]]، تلاش کرده‌اند تا مرزهای ظریف میان مفاهیم مشابه را روشن کنند و تاثیر هر یک از این [[فضایل]] را در ساختار روانی و [[اجتماعی]] فرد [[مسلمان]] نشان دهند. یکی از نکات تامل‌برانگیز در این تحلیل‌ها، بررسی پیوند ناگسستنی میان [[جهان‌بینی توحیدی]] و خروجی‌های رفتاری است؛ به گونه‌ای که اخلاق بندگی تنها در [[اطاعت]] خلاصه نمی‌شود، بلکه به عنوان مسیری برای [[کمال وجودی]] و [[آزادی]] [[حقیقی]] [[انسان]] از قیود غیرالهی بازنمایی می‌گردد.<br /> <br /> این کتاب به دلیل ساختار مقاله‌محور و ارجاعات گسترده به منابع اصیل [[تفسیری]] و [[حدیثی]]، به عنوان یک متن پایه در دوره‌های تحصیلات تکمیلی رشته‌های [[علوم قرآن]] و [[حدیث]] و فلسفه اخلاق جایگاه ویژه‌ای یافته است. از جمله نقاط قوت این اثر، طبقه‌بندی موضوعی است که امکان دسترسی سریع پژوهشگر به شبکه مفاهیم هم‌بسته را فراهم می‌آورد. [[پیام]] اصلی این اثر، [[ضرورت]] بازگشت به متن قرآن برای بازسازی [[هویت]] [[اخلاقی]] در دوران مدرن و ارائه الگویی جامع از زیست [[بندگی]] است که همزمان واجد اصالت سنتی و [[کارآمدی]] معاصر باشد. این مجموعه برای [[پژوهشگران]] حوزه [[دین‌پژوهی]]، [[مبلغان]] مذهبی که به دنبال عمق‌بخشی به مباحث خود هستند و همچنین سیاست‌گذاران [[فرهنگی]] که قصد تدوین اسناد بالادستی بر اساس ارزش‌های [[قرآنی]] را دارند، ابزاری حیاتی و راهگشا محسوب می‌شود&lt;ref name=p1&gt;[https://www.bustaneketab.ir/book/96237/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AC-%D8%A7-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%83%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D8%B4%D8%B1-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C بوستان کتاب]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> * [[پرونده:1100440.jpg|22px|link=ابوالقاسم مقیمی]]: ''«مقدمه»'' اثر [[ابوالقاسم مقیمی]] <br /> ===کلیات===<br /> * [[پرونده:9030760879.jpg|22px|link=رمضان علی‌تبار]] '''مقالۀ (1)''': ''«[[اخلاق - علی‌تبار (مقاله)|اخلاق]]»'' اثر [[رمضان علی‌تبار]] <br /> * [[پرونده:9030760879.jpg|22px|link=سید علی اکبر حسینی رامندی]] '''مقالۀ (2)''': ''«[[دین و اخلاق (مقاله)|دین و اخلاق]]»'' اثر [[سید علی اکبر حسینی رامندی]] <br /> * [[پرونده:9030760879.jpg|22px|link=سید علی اکبر حسینی رامندی]] '''مقالۀ (3)''': ''«[[هستی‌شناسی و اطلاق و نسبیت اخلاق (مقاله)|هستی‌شناسی و اطلاق و نسبیت اخلاق]]»'' اثر [[سید علی اکبر حسینی رامندی]] <br /> ===اخلاق بندگی===<br /> * [[پرونده:13681307.jpeg|22px|link=علی گرامی]] '''مقالۀ (4)''': ''«[[اخلاص - بطحایی گلپایگانی (مقاله)|اخلاص]]»'' اثر [[سید حسن بطحایی گلپایگانی]] و [[علی گرامی]]<br /> * [[پرونده:13681307.jpeg|22px|link=علی گرامی]] '''مقالۀ (5)''': ''«[[اطاعت - گرامی (مقاله)|اطاعت]]»'' اثر [[علی گرامی]] <br /> * [[پرونده:IM010234.jpg|22px|link=مهدی نجیبی]] '''مقالۀ (6)''': ''«[[تسلیم - نجیبی (مقاله)|تسلیم]]»'' اثر [[مهدی نجیبی]] و [[حسن کامران]] <br /> * [[پرونده:13681307.jpeg|22px|link=علی گرامی]] '''مقالۀ (۷)''': ''«[[تقوا - غنوی (مقاله)|تقوا]]»'' اثر [[علی گرامی]] و [[امیر غنوی]]<br /> * [[پرونده:IM010234.jpg|22px|link=مهدی نجیبی]] '''مقالۀ (8)''': ''«[[توبه - نجیبی (مقاله)|توبه]]»'' اثر [[مهدی نجیبی]] <br /> * [[پرونده:IM010098.jpg|22px|link=حسین روحانی‌نژاد]] '''مقالۀ (9)''': ''«[[توکل - روحانی‌نژاد (مقاله)|توکل]]»'' اثر [[حسین روحانی‌نژاد]] <br /> * [[پرونده:1367021.jpg|22px|link=احمد جمالی]] '''مقالۀ (10)''': ''«[[خشوع - جمالی (مقاله)|خشوع]]»'' اثر [[احمد جمالی]] <br /> * [[پرونده:IM010234.jpg|22px|link=مهدی نجیبی]] '''مقالۀ (11)''': ''«[[خوف و رجا - نجیبی (مقاله)|خوف و رجا]]»'' اثر [[مهدی نجیبی]] <br /> * [[پرونده:Pic2257.jpg|22px|link=عنایت‌الله شریفی]] '''مقالۀ (12)''': ''«[[دعا - شریفی (مقاله)|دعا]]»'' اثر [[عنایت‌الله شریفی]] <br /> * [[پرونده:Pic2257.jpg|22px|link=عنایت‌الله شریفی]] '''مقالۀ (13)''': ''«[[ذکر - شریفی (مقاله)|ذکر]]»'' اثر [[عنایت‌الله شریفی]] و [[سید محمد کلانتر کوشه]]<br /> * [[پرونده:9030760879.jpg|22px|link=علی نبی‌اللهی]] '''مقالۀ (14)''': ''«[[رضا - نبی‌اللهی (مقاله)|رضا]]»'' اثر [[علی نبی‌اللهی]] <br /> * [[پرونده:88654832727.jpg|22px|link=محمد رضا جباران]] '''مقالۀ (15)''': ''«[[شکر - جباران (مقاله)|شکر]]»'' اثر [[محمد رضا جباران]] <br /> * [[پرونده:9030760879.jpg|22px|link=احمد پوراکبر]] '''مقالۀ (16)''': ''«[[طمأنینه - پوراکبر (مقاله)|طمأنینه]]»'' اثر [[احمد پوراکبر]] <br /> * [[پرونده:11195.jpg|22px|link=غلام حسین زینلی]] '''مقالۀ (17)''': ''«[[عبادت - زینلی (مقاله)|عبادت]]»'' اثر [[علی گرامی]] و [[غلام حسین زینلی]]<br /> * فهرست تفصیلی<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == دربارهٔ ناظر علمی و کیفی ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = علی اکبر رشاد<br /> | فضای نام =}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:آثار علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%D9%85%D9%82%DB%8C%D9%85%DB%8C&diff=1377454 2026-06-19T17:33:13Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به ابوالقاسم مقیمی حاجی</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[ابوالقاسم مقیمی حاجی]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82_%D8%AC%DB%B2_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377448 2026-06-18T15:51:43Z

<p>Wasity: /* ناظر علمی و کیفی */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = دانشنامه [[قرآن]] و [[اخلاق]]<br /> | عنوان پسین = اخلاق فردی<br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011156.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = دانشنامه قرآن و اخلاق<br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[علی اکبر رشاد]] <br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[اخلاق]]، [[قرآن]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = ۶۴۶<br /> | تعداد جلد = ۲<br /> | فهرست جلدها = <br /> | شابک = 978-600-108-613-7<br /> | شماره ملی = 10319899<br /> }}<br /> <br /> این کتاب، جلد دوم از مجموعهٔ دو جلدی '''[[دانشنامه قرآن و اخلاق (کتاب)|دانشنامه قرآن و اخلاق]]''' است که با زبان فارسی به بررسی مبانی، فضایل و [[رذایل]] اخلاق اسلامی از منظر [[قرآن]] و [[معارف دینی]] می‌پردازد. این مجموعه اثر [[علی اکبر رشاد]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] نشر آن را به عهده داشته است&lt;ref name=p1&gt;[https://www.gisoom.com/book/45033834 شبکه جامع کتاب گیسوم]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> در این مورد اطلاعاتی در دست نیست.<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> * [[زینت]]: [[محمود یوسف‌وند]]، [[علی نبی‌اللهی]]<br /> * [[آزادگی]]: [[سید علی رضا عالمی]]<br /> * [[تزکیه نفس]]: [[زهره نیک‌پرور]]<br /> * [[حکمت]]: [[محمد کاوه]]<br /> * [[حلم]]: [[حسن کامران]]<br /> * [[حیا]]: [[محسن جوادی]]، [[سعید داوودی]]<br /> * [[شجاعت]]: [[حسین علی یوسف‌زاده]]<br /> * [[شرح صدر]]: [[محمد نصیری]]<br /> * [[صبر]]: [[محمد رضا جباران]]<br /> * [[صدق]]: [[مهدی نجیبی]]<br /> * [[عزت نفس]]: [[علی فارسی مدان]]<br /> * [[عفت]]: [[محمد علی اسدی‌نسب]]<br /> * [[قناعت]]: [[محمد جداری عالی]]<br /> * [[کرامت]]: [[محمد تقی سهرابی‌فر]]، [[محمود یوسف‌وند]]<br /> * [[بخل]]: [[علی نکونام]]<br /> * [[حب دنیا]]: [[حسن عاشوری]]، [[احمد جمالی]]<br /> * [[حرص]]: [[علی کربلائی پازوکی]]، [[محمد جداری عالی]]<br /> * [[پیروی از شهوات]]: [[علی گرامی]]<br /> * طول [[آمل]]: [[سیده زهرا موسوی]]، [[سعید داوودی]]<br /> * [[عجب]]: [[محمود یوسف‌وند]]<br /> * [[عصبیت]]: [[سمیه سادات موسوی]]، [[علی گرامی]]<br /> * [[قساوت]]: [[حمید رضا سروریان]]<br /> * [[وسوسه]]: [[علی گرامی]]<br /> * [[هوای نفس]]: [[علی نبی‌اللهی]]<br /> * فهرست تفصیلی<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == دربارهٔ ناظر علمی و کیفی ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = علی اکبر رشاد<br /> | فضای نام =}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:آثار علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%AC%DB%B1_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377447 2026-06-18T15:51:26Z

<p>Wasity: /* دربارهٔ پدیدآورنده */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = دانشنامه [[قرآن]] و [[تاریخ]] ج۱<br /> | عنوان پسین = تاریخ اسلام<br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011153.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = دانشنامه قرآن و تاریخ<br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[علی اکبر رشاد]] <br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[تاریخ]]، [[قرآن]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = ۴۹۸<br /> | تعداد جلد = ۲<br /> | فهرست جلدها = <br /> | شابک = 978-600-108-607-6<br /> | شماره ملی = 9650247<br /> }}<br /> <br /> این کتاب، جلد اول از مجموعهٔ دو جلدی '''[[دانشنامه قرآن و تاریخ (کتاب)|دانشنامه قرآن و تاریخ]]''' است که با زبان فارسی به بررسی تاریخ صدر اسلام، [[سیره نبوی]] و رویدادهای عصر [[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌پردازد. این مجموعه اثر [[علی اکبر رشاد]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] نشر آن را به عهده داشته است.&lt;ref name=p1&gt;[https://www.gisoom.com/book/44924996 شبکه جامع کتاب گیسوم]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> در این مورد اطلاعاتی در دست نیست.<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> * مقدمه: [[ابوالقاسم مقیمی حاجی]]<br /> * [[فلسفه تاریخ]]: [[جواد سلیمانی]]<br /> * [[قرآن]] و [[تاریخ]]: [[سید محسن شریفی]]<br /> * قرآن و [[تمدن‌های بشری]]: [[غلام حسن محرمی]]، [[سید محسن شریفی]]<br /> * [[قریش]]: [[محمد فرمهینی فراهانی]]<br /> * [[ابوطالب]]: [[سید نذیر حسنی]]<br /> * [[ابولهب]] و همسرش: [[علی واحدی]]<br /> * محمد{{صل}}: [[غلام حسن محرمی]]، [[سید محمد امام]]<br /> * [[همسران پیامبر]]: [[سید کاظم طباطبایی]]<br /> * [[مکه]]: [[سید علی رضا عالمی]]<br /> * [[اصحاب فیل]]: [[سید محسن شریفی]]<br /> * [[مسجد الحرام]]: [[سید علی رضا عالمی]]<br /> * [[مسجد الاقصی]]: [[مرتضی حسنی‌نسب]]، [[حیدر بیاتی]]<br /> * [[غار حراء]]: [[سید محمد امام]]<br /> * [[غار ثور]]: [[نامیق اسماعیل‌اف]]<br /> * [[بعثت]]: [[سید علی رضا عالمی]]<br /> * [[دعوت پیامبر]]{{صل}}: [[امیر علی حسن‌لو]]<br /> * [[مشرکان]]: [[محمود مقدمی]]، [[سید محسن شریفی]]<br /> * [[هجرت]] و [[مهاجران]]: [[سید مهدی حسینی]]<br /> * [[بیعت]] با [[پیامبر]]{{صل}}: [[امیر علی حسن‌لو]]<br /> * [[اصحاب پیامبر]]{{صل}}: [[فائزه عظیم‌زاده]]<br /> * [[زید بن حارثه]]: [[محمد کاظم رحمان ستایش]]<br /> * فهرست تفصیلی<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == دربارهٔ ناظر علمی و کیفی ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = علی اکبر رشاد<br /> | فضای نام =}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:آثار علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377446 2026-06-18T15:51:07Z

<p>Wasity: /* دربارهٔ پدیدآورنده */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مجموعه کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = دانشنامه [[قرآن]] و [[تاریخ]]<br /> | عنوان پسین = <br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011153.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = <br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[علی اکبر رشاد]] <br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[تاریخ]]، [[قرآن]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = <br /> | تعداد جلد = ۲<br /> | فهرست جلدها = <br /> | شابک = 978-600-108-609-0<br /> | شماره ملی = 9650247<br /> }}<br /> <br /> '''دانشنامه [[قرآن]] و [[تاریخ]]'''، مجموعه‌ای است دو جلدی که با زبان فارسی به بررسی تاریخ صدر اسلام، [[سیره نبوی]] و رویدادهای عصر [[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌پردازد. این مجموعه اثر [[علی اکبر رشاد]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] نشر آن را به عهده داشته است.&lt;ref name=p1&gt;[https://www.gisoom.com/book/44924996 شبکه جامع کتاب گیسوم]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> کتاب حاضر در دو مجلد نگاشته شده است. این کتاب تلاشی در جهت تبیین [[تاریخ]] صدر اسلام و [[سیره پیامبر اکرم]]{{صل}} بر پایه [[آموزه‌های قرآنی]] است.<br /> <br /> دو جلد از این کتاب به چاپ رسیده است:<br /> * [[دانشنامه قرآن و تاریخ ج۱ (کتاب)|دانشنامه قرآن و تاریخ ج۱]]؛ <br /> * [[دانشنامه قرآن و تاریخ ج۲ (کتاب)|دانشنامه قرآن و تاریخ ج۲]].<br /> <br /> == مباحث جلدهای کتاب ==<br /> {{مباحث جلدها}}<br /> * '''[[دانشنامه قرآن و تاریخ ج۱ (کتاب)|دانشنامه قرآن و تاریخ ج۱]]:''' جلد نخست به مباحث مقدماتی [[تاریخ اسلام]] و [[سیره نبوی]] اختصاص دارد و موضوعاتی مانند [[فلسفه تاریخ]]، نگاه [[قرآن]] به [[تاریخ]] و [[تمدن‌ها]]، اوضاع [[مکه]] و [[قریش]]، [[خاندان پیامبر]]{{صل}} و [[زمینه‌های ظهور]] [[اسلام]] را بررسی می‌کند. همچنین [[زندگی]] و [[رسالت پیامبر اکرم]]{{صل}}، [[بعثت]]، [[دعوت اسلامی]]، [[هجرت]]، [[بیعت]]، [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} و برخی شخصیت‌ها و مکان‌های مهم [[صدر اسلام]] را معرفی و تحلیل می‌کند.<br /> <br /> * '''[[دانشنامه قرآن و تاریخ ج۲ (کتاب)|دانشنامه قرآن و تاریخ ج۲]]:''' جلد دوم به بررسی تاریخ اسلام در [[دوره مدنی]] و مهم‌ترین رویدادهای [[سیاسی]]، [[اجتماعی]] و نظامی [[عصر پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌پردازد. از مهم‌ترین مباحث آن می‌توان به [[جامعه]] [[مدینه]]، [[یهود]] و [[اهل کتاب]]، [[جنگ‌ها]] و [[غزوات پیامبر]]{{صل}}، [[صلح حدیبیه]]، [[فتح مکه]]، حجۀالوداع، [[واقعه غدیر]] و دیگر رخدادهای سرنوشت‌ساز سال‌های پایانی [[زندگی پیامبر]]{{صل}} اشاره کرد.<br /> <br /> {{پایان مباحث جلدها}}<br /> <br /> == دربارهٔ ناظر علمی و کیفی ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = علی اکبر رشاد<br /> | فضای نام =}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:آثار علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%AC%DB%B2_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377445 2026-06-18T15:50:56Z

<p>Wasity: /* دربارهٔ پدیدآورنده */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = دانشنامه [[قرآن]] و [[تاریخ]] ج۲<br /> | عنوان پسین = تاریخ اسلام<br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011154.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = دانشنامه قرآن و تاریخ<br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[علی اکبر رشاد]] <br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[تاریخ]]، [[قرآن]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = ۴۶۸<br /> | تعداد جلد = ۲<br /> | فهرست جلدها = <br /> | شابک = 978-600-108-608-3<br /> | شماره ملی = 9650247<br /> }}<br /> <br /> این کتاب، جلد دوم از مجموعهٔ دو جلدی '''[[دانشنامه قرآن و تاریخ (کتاب)|دانشنامه قرآن و تاریخ]]''' است که با زبان فارسی به بررسی تاریخ صدر اسلام، [[سیره نبوی]] و رویدادهای عصر [[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌پردازد. این مجموعه اثر [[علی اکبر رشاد]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] نشر آن را به عهده داشته است.<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> در این مورد اطلاعاتی در دست نیست.<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> * [[مدینه]]: [[یعقوب جعفری]]<br /> * [[قبایل]] [[یهود]]: [[غلام حسین زینلی]]<br /> * [[اهل کتاب]]: [[محمد کاظم شاکر]]<br /> * [[انصار]]: [[روح‌الله محرمی]]<br /> * [[مسجد قبا]]: [[محمد هادی یوسفی غروی]]<br /> * [[تغییر قبله]]: [[محمد علی اخویان]]<br /> * [[جنگ‌های پیامبر]]: [[علی اکبر رضایی]]<br /> * [[بدر]]: [[محمود مقدمی]]<br /> * [[أحد]]: [[سید محسن شریفی]]<br /> * [[منافقان]]: [[غلام حسن محرمی]]<br /> * [[احزاب]]: [[غلام حسین زینلی]]<br /> * [[افک]]: [[سید محسن شریفی]]<br /> * [[صلح حدیبیه]]: [[حامد منتظری مقدم]]<br /> * [[روم]]: [[غلام حسن محرمی]]<br /> * [[فتح مکه]]: [[حسین مرادی‌نسب]]<br /> * [[حنین]]: [[سید علی خیرخواه علوی]]<br /> * [[تبوک]]: [[سید علی خیرخواه علوی]]<br /> * [[مسجد ضرار]]: [[محمد هادی یوسفی غروی]]، [[حسن احمدیان دلاویز]]<br /> * [[برائت]]: [[امیر علی حسن‌لو]]<br /> * [[حج]] و [[عمره]] [[پیامبر]]{{صل}}: [[غلام حسین زینلی]]<br /> * [[واقعه غدیر]]: [[محسن رنجبر]]<br /> * [[سوء قصد به جان پیامبر]]{{صل}}: [[علی محقق اصفیایی]]، [[سید محمد امام]]<br /> * فهرست تفصیلی<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == دربارهٔ ناظر علمی و کیفی ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = علی اکبر رشاد<br /> | فضای نام =}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:آثار علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377444 2026-06-18T15:50:21Z

<p>Wasity: /* دربارهٔ پدیدآورنده */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مجموعه کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = دانشنامه [[قرآن]] و [[اخلاق]]<br /> | عنوان پسین = <br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011155.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = <br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[علی اکبر رشاد]] <br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[اخلاق]]، [[قرآن]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = <br /> | تعداد جلد = ۲<br /> | فهرست جلدها = <br /> | شابک = 978-600-108-613-7<br /> | شماره ملی = 10319899<br /> }}<br /> <br /> '''دانشنامه [[قرآن]] و [[اخلاق]]'''، مجموعه‌ای است دو جلدی که با زبان فارسی به بررسی مبانی، فضایل و [[رذایل]] اخلاق اسلامی از منظر [[قرآن]] و [[معارف دینی]] می‌پردازد. این مجموعه اثر [[علی اکبر رشاد]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] نشر آن را به عهده داشته است&lt;ref name=p1&gt;[https://www.gisoom.com/book/45033834 شبکه جامع کتاب گیسوم]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> کتاب حاضر در دو مجلد نگاشته شده است. این کتاب تلاشی در جهت اخلاق اسلامی و [[تربیت معنوی]] [[انسان]] بر پایه [[آموزه‌های قرآنی]] است.<br /> <br /> دو جلد از این کتاب به چاپ رسیده است:<br /> * [[دانشنامه قرآن و اخلاق ج۱ (کتاب)|دانشنامه قرآن و اخلاق (کلیات و اخلاق بندگی)]]؛ <br /> * [[دانشنامه قرآن و اخلاق ج۲ (کتاب)|دانشنامه قرآن و اخلاق (اخلاق فردی)]].<br /> <br /> == مباحث جلدهای کتاب ==<br /> {{مباحث جلدها}}<br /> * '''[[دانشنامه قرآن و اخلاق ج۱ (کتاب)|دانشنامه قرآن و اخلاق (کلیات و اخلاق بندگی)]]:''' این جلد به مبانی و کلیات [[اخلاق اسلامی]] و [[فضایل]] مرتبط با [[بندگی خدا]] می‌پردازد و موضوعاتی همچون [[اخلاص]]، [[تقوا]]، [[توبه]]، [[توکل]]، [[دعا]]، ذکر، [[شکر]]، [[رضا]] و [[عبادت]] را از منظر [[دینی]] و [[اخلاقی]] بررسی می‌کند.<br /> <br /> * '''[[دانشنامه قرآن و اخلاق ج۲ (کتاب)|دانشنامه قرآن و اخلاق (اخلاق فردی)]]:''' این جلد به فضایل و [[رذایل اخلاقی]] در حوزه فردی و [[اجتماعی]] می‌پردازد و موضوعاتی همچون [[آزادگی]]، [[حکمت]]، [[حلم]]، [[حیا]]، [[صبر]]، [[صدق]]، [[عزت نفس]]، [[عفت]] و [[کرامت]] را در کنار [[آسیب‌های اخلاقی]] مانند [[بخل]]، [[حرص]]، [[حب دنیا]]، [[عجب]]، [[عصبیت]]، [[وسوسه]] و [[پیروی از هوای نفس]] بررسی می‌کند.<br /> <br /> {{پایان مباحث جلدها}}<br /> <br /> == دربارهٔ ناظر علمی و کیفی ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = علی اکبر رشاد<br /> | فضای نام =}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:آثار علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82_%D8%AC%DB%B1_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377443 2026-06-18T15:49:55Z

<p>Wasity: /* ناظر علمی و کیفی */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = دانشنامه [[قرآن]] و [[اخلاق]]<br /> | عنوان پسین = کلیات و اخلاق بندگی<br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011155.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = دانشنامه قرآن و اخلاق<br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[علی اکبر رشاد]] <br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[اخلاق]]، [[قرآن]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = ۵۸۰<br /> | تعداد جلد = ۲<br /> | فهرست جلدها = <br /> | شابک = 978-600-108-613-7<br /> | شماره ملی = 10319899<br /> }}<br /> <br /> این کتاب، جلد اول از مجموعهٔ دو جلدی '''[[دانشنامه قرآن و اخلاق (کتاب)|دانشنامه قرآن و اخلاق]]''' است که با زبان فارسی به بررسی مبانی، فضایل و [[رذایل]] اخلاق اسلامی از منظر [[قرآن]] و [[معارف دینی]] می‌پردازد. این مجموعه اثر [[علی اکبر رشاد]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] نشر آن را به عهده داشته است.<br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> کتاب «[[دانشنامه قرآن]] و [[اخلاق]]: کلیات و [[اخلاق بندگی]]» اثری است که در زمره متون [[مرجع]] و [[تخصصی]] با رویکرد ساختارگرا به [[آموزه‌های وحیانی]] طبقه‌بندی می‌شود. این کتاب نخستین گام از یک طرح کلان برای تدوین [[نظام اخلاقی]] بر پایه متن [[قرآن]] به شمار می‌رود. جلد حاضر با تمرکز بر مبانی نظری و مفهوم‌سازی‌های اولیه، تلاش می‌کند تا چهارچوبی مستحکم برای [[فهم]] نسبت میان [[خالق]] و مخلوق در ساحت [[رفتار]] و انگیزه ارائه دهد.<br /> <br /> بخش نخست کتاب به کلیات و مبانی اختصاص دارد که در آن مفاهیم بنیادین اخلاق، [[فلسفه اخلاق]] و روش‌شناسی استخراج گزاره‌های ارزشی از متن [[وحی]] تبیین می‌شود. بخش دوم که بدنه اصلی این مجلد را تشکیل می‌دهد، تحت عنوان اخلاق بندگی به بررسی نسبت‌های وجودی و [[رفتاری]] [[انسان]] در قبال [[خداوند]] می‌پردازد. موضوعاتی نظیر [[اخلاص]]، [[توکل]]، [[تسلیم]]، [[رضا]] و [[خشیت]] نه به عنوان مفاهیمی انتزاعی، بلکه به مثابه مولفه‌های یک [[نظام]] کنش‌گری فعال تحلیل شده‌اند. نویسندگان با واکاوی ریشه‌های لغوی و [[سیاق آیات]]، تلاش کرده‌اند تا مرزهای ظریف میان مفاهیم مشابه را روشن کنند و تاثیر هر یک از این [[فضایل]] را در ساختار روانی و [[اجتماعی]] فرد [[مسلمان]] نشان دهند. یکی از نکات تامل‌برانگیز در این تحلیل‌ها، بررسی پیوند ناگسستنی میان [[جهان‌بینی توحیدی]] و خروجی‌های رفتاری است؛ به گونه‌ای که اخلاق بندگی تنها در [[اطاعت]] خلاصه نمی‌شود، بلکه به عنوان مسیری برای [[کمال وجودی]] و [[آزادی]] [[حقیقی]] [[انسان]] از قیود غیرالهی بازنمایی می‌گردد.<br /> <br /> این کتاب به دلیل ساختار مقاله‌محور و ارجاعات گسترده به منابع اصیل [[تفسیری]] و [[حدیثی]]، به عنوان یک متن پایه در دوره‌های تحصیلات تکمیلی رشته‌های [[علوم قرآن]] و [[حدیث]] و فلسفه اخلاق جایگاه ویژه‌ای یافته است. از جمله نقاط قوت این اثر، طبقه‌بندی موضوعی است که امکان دسترسی سریع پژوهشگر به شبکه مفاهیم هم‌بسته را فراهم می‌آورد. [[پیام]] اصلی این اثر، [[ضرورت]] بازگشت به متن قرآن برای بازسازی [[هویت]] [[اخلاقی]] در دوران مدرن و ارائه الگویی جامع از زیست [[بندگی]] است که همزمان واجد اصالت سنتی و [[کارآمدی]] معاصر باشد. این مجموعه برای [[پژوهشگران]] حوزه [[دین‌پژوهی]]، [[مبلغان]] مذهبی که به دنبال عمق‌بخشی به مباحث خود هستند و همچنین سیاست‌گذاران [[فرهنگی]] که قصد تدوین اسناد بالادستی بر اساس ارزش‌های [[قرآنی]] را دارند، ابزاری حیاتی و راهگشا محسوب می‌شود&lt;ref name=p1&gt;[https://www.bustaneketab.ir/book/96237/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AC-%D8%A7-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%83%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D8%B4%D8%B1-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C بوستان کتاب]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> * مقدمه: [[ابوالقاسم مقیمی حاجی|ابوالقاسم مقیمی]]<br /> ===کلیات===<br /> * [[اخلاق]]: [[رمضان علی‌تبار]]<br /> * [[دین و اخلاق]]: [[سید علی اکبر حسینی رامندی]]<br /> * [[هستی‌شناسی]]، و اطلاق و [[نسبیت اخلاق]]: [[سید علی اکبر حسینی رامندی]]<br /> ===[[اخلاق بندگی]]===<br /> * [[اخلاص]]: [[سید حسن بطحایی گلپایگانی]]، [[علی گرامی]]<br /> * [[اطاعت]]: [[علی گرامی]]<br /> * [[تسلیم]]: [[حسن کامران]]، [[مهدی نجیبی]]<br /> * [[تقوا]]: [[امیر غنوی]]، [[علی گرامی]]<br /> * [[توبه]]: [[مهدی نجیبی]]<br /> * [[توکل]]: [[حسین روحانی‌نژاد]]<br /> * [[خشوع]]: [[احمد جمالی]]<br /> * [[خوف و رجا]]: [[مهدی نجیبی]]<br /> * [[دعا]]: [[عنایت‌الله شریفی]]<br /> * ذکر: [[سید محمد کلانتر کوشه]]، [[عنایت‌الله شریفی]]<br /> * [[رضا]]: [[علی نبی‌اللهی]]<br /> * [[شکر]]: [[محمد رضا جباران]]<br /> * [[طمأنینه]]: [[احمد پوراکبر]]<br /> * [[عبادت]]: [[غلام حسین زینلی]]، [[علی گرامی]]<br /> * فهرست تفصیلی<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == دربارهٔ ناظر علمی و کیفی ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = علی اکبر رشاد<br /> | فضای نام =}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:آثار علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82_%D8%AC%DB%B1_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377442 2026-06-18T15:49:31Z

<p>Wasity: /* دربارهٔ پدیدآورنده */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = دانشنامه [[قرآن]] و [[اخلاق]]<br /> | عنوان پسین = کلیات و اخلاق بندگی<br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011155.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = دانشنامه قرآن و اخلاق<br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[علی اکبر رشاد]] <br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[اخلاق]]، [[قرآن]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = ۵۸۰<br /> | تعداد جلد = ۲<br /> | فهرست جلدها = <br /> | شابک = 978-600-108-613-7<br /> | شماره ملی = 10319899<br /> }}<br /> <br /> این کتاب، جلد اول از مجموعهٔ دو جلدی '''[[دانشنامه قرآن و اخلاق (کتاب)|دانشنامه قرآن و اخلاق]]''' است که با زبان فارسی به بررسی مبانی، فضایل و [[رذایل]] اخلاق اسلامی از منظر [[قرآن]] و [[معارف دینی]] می‌پردازد. این مجموعه اثر [[علی اکبر رشاد]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] نشر آن را به عهده داشته است.<br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> کتاب «[[دانشنامه قرآن]] و [[اخلاق]]: کلیات و [[اخلاق بندگی]]» اثری است که در زمره متون [[مرجع]] و [[تخصصی]] با رویکرد ساختارگرا به [[آموزه‌های وحیانی]] طبقه‌بندی می‌شود. این کتاب نخستین گام از یک طرح کلان برای تدوین [[نظام اخلاقی]] بر پایه متن [[قرآن]] به شمار می‌رود. جلد حاضر با تمرکز بر مبانی نظری و مفهوم‌سازی‌های اولیه، تلاش می‌کند تا چهارچوبی مستحکم برای [[فهم]] نسبت میان [[خالق]] و مخلوق در ساحت [[رفتار]] و انگیزه ارائه دهد.<br /> <br /> بخش نخست کتاب به کلیات و مبانی اختصاص دارد که در آن مفاهیم بنیادین اخلاق، [[فلسفه اخلاق]] و روش‌شناسی استخراج گزاره‌های ارزشی از متن [[وحی]] تبیین می‌شود. بخش دوم که بدنه اصلی این مجلد را تشکیل می‌دهد، تحت عنوان اخلاق بندگی به بررسی نسبت‌های وجودی و [[رفتاری]] [[انسان]] در قبال [[خداوند]] می‌پردازد. موضوعاتی نظیر [[اخلاص]]، [[توکل]]، [[تسلیم]]، [[رضا]] و [[خشیت]] نه به عنوان مفاهیمی انتزاعی، بلکه به مثابه مولفه‌های یک [[نظام]] کنش‌گری فعال تحلیل شده‌اند. نویسندگان با واکاوی ریشه‌های لغوی و [[سیاق آیات]]، تلاش کرده‌اند تا مرزهای ظریف میان مفاهیم مشابه را روشن کنند و تاثیر هر یک از این [[فضایل]] را در ساختار روانی و [[اجتماعی]] فرد [[مسلمان]] نشان دهند. یکی از نکات تامل‌برانگیز در این تحلیل‌ها، بررسی پیوند ناگسستنی میان [[جهان‌بینی توحیدی]] و خروجی‌های رفتاری است؛ به گونه‌ای که اخلاق بندگی تنها در [[اطاعت]] خلاصه نمی‌شود، بلکه به عنوان مسیری برای [[کمال وجودی]] و [[آزادی]] [[حقیقی]] [[انسان]] از قیود غیرالهی بازنمایی می‌گردد.<br /> <br /> این کتاب به دلیل ساختار مقاله‌محور و ارجاعات گسترده به منابع اصیل [[تفسیری]] و [[حدیثی]]، به عنوان یک متن پایه در دوره‌های تحصیلات تکمیلی رشته‌های [[علوم قرآن]] و [[حدیث]] و فلسفه اخلاق جایگاه ویژه‌ای یافته است. از جمله نقاط قوت این اثر، طبقه‌بندی موضوعی است که امکان دسترسی سریع پژوهشگر به شبکه مفاهیم هم‌بسته را فراهم می‌آورد. [[پیام]] اصلی این اثر، [[ضرورت]] بازگشت به متن قرآن برای بازسازی [[هویت]] [[اخلاقی]] در دوران مدرن و ارائه الگویی جامع از زیست [[بندگی]] است که همزمان واجد اصالت سنتی و [[کارآمدی]] معاصر باشد. این مجموعه برای [[پژوهشگران]] حوزه [[دین‌پژوهی]]، [[مبلغان]] مذهبی که به دنبال عمق‌بخشی به مباحث خود هستند و همچنین سیاست‌گذاران [[فرهنگی]] که قصد تدوین اسناد بالادستی بر اساس ارزش‌های [[قرآنی]] را دارند، ابزاری حیاتی و راهگشا محسوب می‌شود&lt;ref name=p1&gt;[https://www.bustaneketab.ir/book/96237/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AC-%D8%A7-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%83%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D8%B4%D8%B1-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C بوستان کتاب]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> * مقدمه: [[ابوالقاسم مقیمی حاجی|ابوالقاسم مقیمی]]<br /> ===کلیات===<br /> * [[اخلاق]]: [[رمضان علی‌تبار]]<br /> * [[دین و اخلاق]]: [[سید علی اکبر حسینی رامندی]]<br /> * [[هستی‌شناسی]]، و اطلاق و [[نسبیت اخلاق]]: [[سید علی اکبر حسینی رامندی]]<br /> ===[[اخلاق بندگی]]===<br /> * [[اخلاص]]: [[سید حسن بطحایی گلپایگانی]]، [[علی گرامی]]<br /> * [[اطاعت]]: [[علی گرامی]]<br /> * [[تسلیم]]: [[حسن کامران]]، [[مهدی نجیبی]]<br /> * [[تقوا]]: [[امیر غنوی]]، [[علی گرامی]]<br /> * [[توبه]]: [[مهدی نجیبی]]<br /> * [[توکل]]: [[حسین روحانی‌نژاد]]<br /> * [[خشوع]]: [[احمد جمالی]]<br /> * [[خوف و رجا]]: [[مهدی نجیبی]]<br /> * [[دعا]]: [[عنایت‌الله شریفی]]<br /> * ذکر: [[سید محمد کلانتر کوشه]]، [[عنایت‌الله شریفی]]<br /> * [[رضا]]: [[علی نبی‌اللهی]]<br /> * [[شکر]]: [[محمد رضا جباران]]<br /> * [[طمأنینه]]: [[احمد پوراکبر]]<br /> * [[عبادت]]: [[غلام حسین زینلی]]، [[علی گرامی]]<br /> * فهرست تفصیلی<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == ناظر علمی و کیفی ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = علی اکبر رشاد<br /> | فضای نام =}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:آثار علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82_%D8%AC%DB%B2_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377441 2026-06-18T15:49:07Z

<p>Wasity: /* دربارهٔ پدیدآورنده */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = دانشنامه [[قرآن]] و [[اخلاق]]<br /> | عنوان پسین = اخلاق فردی<br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011156.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = دانشنامه قرآن و اخلاق<br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[علی اکبر رشاد]] <br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[اخلاق]]، [[قرآن]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = ۶۴۶<br /> | تعداد جلد = ۲<br /> | فهرست جلدها = <br /> | شابک = 978-600-108-613-7<br /> | شماره ملی = 10319899<br /> }}<br /> <br /> این کتاب، جلد دوم از مجموعهٔ دو جلدی '''[[دانشنامه قرآن و اخلاق (کتاب)|دانشنامه قرآن و اخلاق]]''' است که با زبان فارسی به بررسی مبانی، فضایل و [[رذایل]] اخلاق اسلامی از منظر [[قرآن]] و [[معارف دینی]] می‌پردازد. این مجموعه اثر [[علی اکبر رشاد]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] نشر آن را به عهده داشته است&lt;ref name=p1&gt;[https://www.gisoom.com/book/45033834 شبکه جامع کتاب گیسوم]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> در این مورد اطلاعاتی در دست نیست.<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> * [[زینت]]: [[محمود یوسف‌وند]]، [[علی نبی‌اللهی]]<br /> * [[آزادگی]]: [[سید علی رضا عالمی]]<br /> * [[تزکیه نفس]]: [[زهره نیک‌پرور]]<br /> * [[حکمت]]: [[محمد کاوه]]<br /> * [[حلم]]: [[حسن کامران]]<br /> * [[حیا]]: [[محسن جوادی]]، [[سعید داوودی]]<br /> * [[شجاعت]]: [[حسین علی یوسف‌زاده]]<br /> * [[شرح صدر]]: [[محمد نصیری]]<br /> * [[صبر]]: [[محمد رضا جباران]]<br /> * [[صدق]]: [[مهدی نجیبی]]<br /> * [[عزت نفس]]: [[علی فارسی مدان]]<br /> * [[عفت]]: [[محمد علی اسدی‌نسب]]<br /> * [[قناعت]]: [[محمد جداری عالی]]<br /> * [[کرامت]]: [[محمد تقی سهرابی‌فر]]، [[محمود یوسف‌وند]]<br /> * [[بخل]]: [[علی نکونام]]<br /> * [[حب دنیا]]: [[حسن عاشوری]]، [[احمد جمالی]]<br /> * [[حرص]]: [[علی کربلائی پازوکی]]، [[محمد جداری عالی]]<br /> * [[پیروی از شهوات]]: [[علی گرامی]]<br /> * طول [[آمل]]: [[سیده زهرا موسوی]]، [[سعید داوودی]]<br /> * [[عجب]]: [[محمود یوسف‌وند]]<br /> * [[عصبیت]]: [[سمیه سادات موسوی]]، [[علی گرامی]]<br /> * [[قساوت]]: [[حمید رضا سروریان]]<br /> * [[وسوسه]]: [[علی گرامی]]<br /> * [[هوای نفس]]: [[علی نبی‌اللهی]]<br /> * فهرست تفصیلی<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == ناظر علمی و کیفی ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = علی اکبر رشاد<br /> | فضای نام =}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:آثار علی اکبر رشاد]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%AD%D8%AF&diff=1377432 2026-06-18T10:47:15Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به شهدای جنگ احد</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[شهدای جنگ احد]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8%D9%87_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=1377431 2026-06-18T10:46:54Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>'''ثعلبه''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> * [[ثعلبة بن سعد ساعدی]] (از [[صحابه]]، [[انصار]] و [[شهیدان احد]])<br /> * [[ثعلبة بن غنمه انصاری]] (از صحابه حاضر در [[بیعت عقبه]])<br /> * [[ثعلبة بن حاطب انصاری]] (از صحابه)<br /> * [[ثعلبة بن ودیعه انصاری]] (از صحابه غیرحاضر با عذر غیرموجه در [[غزوه تبوک]])<br /> * [[ثعلبه بن عمرو بن محصن خزرجی]] (از [[اصحاب امام علی]])<br /> * [[ثعلبه بن یزید حِمانی]] (از اصحاب امام علی)<br /> * [[ثعلبة بن میمون]] (از [[اصحاب امام صادق]] و [[اصحاب امام کاظم|امام کاظم]])<br /> * [[ابوبحر ثعلبة بن ربیع قمی اصفهانی]] (از محدّثین [[عامه]])<br /> * ابوطاهر ثعلبة بن مطهر حنظلی اصفهانی (از محدّثین [[اصفهان]] در [[قرن چهارم هجری]])<br /> {{ابهام‌زدایی}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8%D9%87_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=1377430 2026-06-18T10:46:43Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>'''ثعلبه''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> * [[ثعلبة بن سعد ساعدی]] (از [[صحابه]]، [[انصار]] و [[شهیدان احد]])<br /> * [[ثعلبة بن غنمه انصاری]] (از صحابه حاضر در [[ببیعت عقبه]])<br /> * [[ثعلبة بن حاطب انصاری]] (از صحابه)<br /> * [[ثعلبة بن ودیعه انصاری]] (از صحابه غیرحاضر با عذر غیرموجه در [[غزوه تبوک]])<br /> * [[ثعلبه بن عمرو بن محصن خزرجی]] (از [[اصحاب امام علی]])<br /> * [[ثعلبه بن یزید حِمانی]] (از اصحاب امام علی)<br /> * [[ثعلبة بن میمون]] (از [[اصحاب امام صادق]] و [[اصحاب امام کاظم|امام کاظم]])<br /> * [[ابوبحر ثعلبة بن ربیع قمی اصفهانی]] (از محدّثین [[عامه]])<br /> * ابوطاهر ثعلبة بن مطهر حنظلی اصفهانی (از محدّثین [[اصفهان]] در [[قرن چهارم هجری]])<br /> {{ابهام‌زدایی}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8%D9%87_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=1377429 2026-06-18T10:46:30Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>'''ثعلبه''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> * [[ثعلبة بن سعد ساعدی]] (از [[صحابه]]، [[انصار]] و [[شهیدان احد]])<br /> * [[ثعلبة بن غنمه انصاری]] (از صحابه حاضر در ب[بیعت عقبه]])<br /> * [[ثعلبة بن حاطب انصاری]] (از صحابه)<br /> * [[ثعلبة بن ودیعه انصاری]] (از صحابه غیرحاضر با عذر غیرموجه در [[غزوه تبوک]])<br /> * [[ثعلبه بن عمرو بن محصن خزرجی]] (از [[اصحاب امام علی]])<br /> * [[ثعلبه بن یزید حِمانی]] (از اصحاب امام علی)<br /> * [[ثعلبة بن میمون]] (از [[اصحاب امام صادق]] و [[اصحاب امام کاظم|امام کاظم]])<br /> * [[ابوبحر ثعلبة بن ربیع قمی اصفهانی]] (از محدّثین [[عامه]])<br /> * ابوطاهر ثعلبة بن مطهر حنظلی اصفهانی (از محدّثین [[اصفهان]] در [[قرن چهارم هجری]])<br /> {{ابهام‌زدایی}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8%D8%A9_%D8%A8%D9%86_%D8%B3%D8%B9%D8%AF&diff=1377428 2026-06-18T10:45:19Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به ثعلبة بن سعد ساعدی</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[ثعلبة بن سعد ساعدی]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8%D9%87_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=1377427 2026-06-18T10:44:43Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>'''ثعلبه''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> * [[ثعلبة بن سعد]] (از صحابه، انصار و شهیدان احد)<br /> * [[ثعلبة بن غنمه انصاری]] (از صحابه حاضر در بیعت عقبه)<br /> * [[ثعلبة بن حاطب انصاری]] (از صحابه)<br /> * [[ثعلبة بن ودیعه]] انصاری (از صحابه غیرحاضر با عذر غیرموجه در غزوه تبوک)<br /> * [[ثعلبه بن عمرو بن محصن خزرجی]] (از اصحاب امام علی)<br /> * [[ثعلبه بن یزید حِمانی]] (از اصحاب امام علی)<br /> * [[ثعلبة بن میمون]] (از اصحاب امام صادق و امام کاظم)<br /> * [[ابوبحر ثعلبة بن ربیع قمی اصفهانی]] (از محدّثین عامه)<br /> * ابوطاهر ثعلبة بن مطهر حنظلی اصفهانی (از محدّثین اصفهان در قرن چهارم هجری)<br /> {{ابهام‌زدایی}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8%D8%A9&diff=1377426 2026-06-18T10:40:37Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به ثعلبه (ابهام‌زدایی)</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[ثعلبه (ابهام‌زدایی)]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%AF%DB%8C&diff=1377424 2026-06-18T10:36:16Z

<p>Wasity: /* مقدمه */</p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = صحابه | عنوان مدخل = ابوسنان بن محصن اسدی | مداخل مرتبط = [[ابوسنان بن محصن اسدی در تراجم و رجال]] - [[ابوسنان بن محصن اسدی در تاریخ اسلامی]]| پرسش مرتبط = }}<br /> {{جعبه اطلاعات اصحاب<br /> | نام = ابوسنان بن محصن اسدی<br /> | مشهور به = <br /> | نام تصویر = تصویر قدیمی مدینه.jpg <br /> | عرض تصویر = <br /> | توضیح تصویر = تصویر کهنی از مدینه<br /> | نام کامل = ابوسنان بن محصن اسدی<br /> | نام‌های دیگر = <br /> | جنسیت = مرد<br /> | کنیه = <br /> | لقب = <br /> | اهل = <br /> | از قبیله = [[بنی‌اسد]] <br /> | از تیره = <br /> | پدر = <br /> | مادر = <br /> | همسر = <br /> | پسر = <br /> | دختر = <br /> | خواهر = <br /> | برادر = [[عکاشه بن محصن اسدی]] <br /> | خویشاوندان = <br /> | وابستگان = <br /> | تاریخ تولد = <br /> | محل تولد = <br /> | محل زندگی = <br /> | تاریخ درگذشت = [[۵ هجری]] <br /> | محل درگذشت = <br /> | تاریخ شهادت = <br /> | محل شهادت = <br /> | طول عمر = ۴۰ سال <br /> | محل دفن = [[قبرستان بنی‌قریظه]] <br /> | دین = <br /> | مذهب = <br /> | از اصحاب = [[پیامبر خاتم]] <br /> | از طبقه = <br /> | در جنگ = {{فهرست جعبه افقی| [[جنگ بدر]] | [[جنگ احد]] | [[جنگ خندق]] }}<br /> | نقش‌ها = <br /> | فعالیت‌ها = <br /> | علت شهرت = <br /> | علت درگذشت = در نبرد [[بنی‌قریظه]] <br /> | علت شهادت = <br /> | راوی از = <br /> | روایات مشهور = <br /> | مشایخ او = <br /> | راویان از او = <br /> | آخرین راوی از او = <br /> }}<br /> <br /> == مقدمه ==<br /> ابوسنان بن محصن اسدی از [[بنو غنم بن دودان بن اسد]]، هم‌پیمان بنی عبدشمس بود که همراه [[خاندان]] خود، بنی غنم بن دودان در [[هجرت به مدینه]] پیشگام شدند&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، ج۴، ص۲۴۶.&lt;/ref&gt;. [[ابن سعد]]&lt;ref&gt;ابن سعد، ج۳، ص۶۶.&lt;/ref&gt; از [[هجرت]] آنان به {{عربی|«قد اوعبوا في الهجره... وتركوا دورهم مغلقة»}}؛ در هجرت پافشاری کردند. در خانه‌های خود را بستند، به طوری که هیچ کس از آنان در [[مکه]] باقی نمانده تعبیر کرده است. نام ابوسنان را به [[اختلاف]]، [[عبدالله بن وهب]]&lt;ref&gt;ابن حجر، ج۷، ص۱۶۲.&lt;/ref&gt;، [[وهب بن عبدالله]]&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، ج۴، ص۲۴۶.&lt;/ref&gt;، [[وهب بن محصن]]، وهیب&lt;ref&gt;ابن قانع، ج۳، ص۱۷۷.&lt;/ref&gt;، [[وهب بن عبیدالله]] و [[عامر]] دانسته‌اند&lt;ref&gt;ابن اثیر، ج۶، ص۱۵۲.&lt;/ref&gt; که ابن عبدالبر، عامر را صحیح ندانسته&lt;ref&gt;ابن اثیر، ج۴، ص۲۴۴.&lt;/ref&gt; و طبیعی است در اسامی دیگر نیز تصحیف به [[قلب]] صورت گرفته است. [[ابن حجر]]&lt;ref&gt;ابن حجر، ج۷، ص۱۶۲.&lt;/ref&gt; نام ابوسنان را [[عبدالله]] و نام پدرش را وهب می‌داند و از [[موسی بن عقبه]] نقل می‌کند که گفت: کسی که در [[جنگ بدر]] شرکت داشت، ابوسنان بن وهب بود. [[شعبی]] نیز گفته است: نخستین [[بیعت کننده]] با [[رسول خدا]] {{صل}} در [[روز]] [[حدیبیه]]، ابوسنان بن وهب بود&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، ج۴، ص۲۴۶؛ ابن حجر، ج۷، ص۱۶۳.&lt;/ref&gt;، اما هیچ کدام نام کنیه‌ای را که آورده‌اند، مشخص نکرده‌اند. اطلاعاتی را که ابن حجر درباره ابوسنان بن وهب اسدی آورده و نام او را عبدالله دانسته، مانند اطلاعاتی است که دیگران درباره ابوسنان اسدی آورده‌اند و نام او را وهب دانسته‌اند. ابن عبدالبر&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، ج۴، ص۲۴۶.&lt;/ref&gt; و به تبع او [[ابن اثیر]]&lt;ref&gt;ابن اثیر، ج۶، ص۱۵۲.&lt;/ref&gt;، صحیح‌ترین نظرات را در نام ابوسنان، [[وهب بن محصن بن حرثان بن قیس بن مرة بن کثیر بن غنم بن دودان بن اسد]]، و وی را [[برادر]] عکاشه و به قولی بیست سال بزرگتر از او دانسته‌اند. [[ابن اسحاق]] نیز بدون اشاره به نام ابوسنان، او را فرزند [[حرثان بن قیس بن مره]] و برادر بزرگ عکاشه و هم [[پیمان]] بن عبدشمس دانسته است&lt;ref&gt;ابن هشام، ج۲، ص۳۳۵.&lt;/ref&gt;. بنابراین، ابوسنان بن محصن [[اسدی]]، صحیح ترین گفته‌ها در نام اوست.<br /> <br /> ابوسنان در [[جنگ بدر]]&lt;ref&gt;ابن ابی عاصم، الآحاد، ج۱، ص۲۶۲.&lt;/ref&gt;، [[احد]] و [[خندق]] شرکت داشت&lt;ref&gt;ابن سعد، ج۳، ص۶۹.&lt;/ref&gt; و در [[نبرد]] [[بنی قریظه]] کشته شد&lt;ref&gt;واقدی، ج۲، ص۵۲۲ و ۵۲۹ و ۶۰۳؛ ابن سعد، ج۳، ص۶۹.&lt;/ref&gt;. از این رو، خبر [[بیعت]] وی با [[رسول خدا]] {{صل}} در [[سال ششم هجری]] ([[بیعت رضوان]])&lt;ref&gt;طبرانی، المعجم الاوسط، ج۲، ص۳۲۷؛ ابن ماکولا، ج۴، ص۴۴۳؛ طبری، ج۲۶، ص۱۱۲.&lt;/ref&gt; درست نیست. افزون بر این، [[روایت]] شرکت ابوسنان بن محصن را در [[صلح حدیبیه]]، تنها [[عبدالعزیز بن عمران]] از [[ابن شهاب زهری]] نقل کرده که درباره او - عبدالعزیز - گفته شده [[ضعیف]]&lt;ref&gt;ابن ابی عاصم، الأوائل، ۸۲.&lt;/ref&gt; و [[متروک الحدیث]] است&lt;ref&gt;طبرانی، الصغیر، ج۲، ص۳۲۶؛ هیثمی، ج۶، ص۱۴۶.&lt;/ref&gt;. [[بغوی]] (نخستین [[بیعت کننده]] را در [[بیعت شجره]]، [[ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب]] دانسته که [[ابن حجر]]&lt;ref&gt;ابن حجر، ج۷، ص۱۵۳.&lt;/ref&gt; این را از او [[اشتباه]] گرفته و گفته است کسی از سیره‌نویسان این را نگفته است. اما [[ابن سعد]]&lt;ref&gt;ابن سعد، ج۳، ص۶۹.&lt;/ref&gt;، خبر نخستین بیعت کننده را با رسول خدا {{صل}} در [[حدیبیه]]، به [[سنان]] فرزند ابوسنان مربوط می‌داند. ابن قانع&lt;ref&gt;ابن قانع، ج۳، ص۱۷۷.&lt;/ref&gt;، [[ابونعیم]]&lt;ref&gt;ابونعیم، ج۵، ص۲۹۰۶.&lt;/ref&gt; و ابن اثیر&lt;ref&gt;ابن اثیر، ج۶، ص۱۵۳.&lt;/ref&gt; گفته‌اند: [[ابو سنان بن محصن اسدی]]، در [[حجة الوداع]] همراه رسول خدا {{صل}} بود، ولی با توجه به کشته شدن ابوسنان در نبرد بنی قریظه، این خبر نیز درست نیست. از این رو برخی گفته‌اند: کسی که در حجة الوداع رسول خدا {{صل}} را [[همراهی]] کرد، [[ابوسفیان]] بن محصن بود &lt;ref&gt;ابونعیم، ج۵، ص۲۹۰۶.&lt;/ref&gt;؛ چنانکه ابن حجر&lt;ref&gt; ابن حجر، ج۷، ص۱۶۳.&lt;/ref&gt; و [[ابن منده]]، به همراهی ابوسفیان بن محصن با [[پیامبر]] در حجة الوداع تصریح کرده‌اند و ابن أثیر&lt;ref&gt;ابن حجر، ج۶، ص۱۴۶.&lt;/ref&gt; نیز پس از نقل [[کلام]] ابن منده و ابونعیم، نظر ابن منده را [[تأیید]] کرده است.<br /> <br /> نتیجه اینکه در نام نخستین [[بیعت کننده]] با [[رسول خدا]] {{صل}} در [[بیعت رضوان]]، میان چند نفر [[اختلاف]] شد: [[ابوسنان اسدی]]، [[سنان بن ابی سنان بن محصن]]، [[ابوسفیان بن محصن]] و [[ابوسفیان بن حارث]] که نظر ابن عبدالبر، [[ابن اثیر]] و [[ابن حجر]]، ابوسنان اسدی، و نظر واقدی و [[ابن سعد]]، سنان بن ابی سنان بن محصن است. همچنین اختلاف است که در [[حجة الوداع]]، ابوسنان اسدی همراه رسول خدا {{صل}} بود یا ابوسفیان بن محصن. ابن منده، ابن اثیر و ابن حجر گفته‌اند ابوسفیان بن محصن همراه آن [[حضرت]] بود.<br /> <br /> [[ابن حبان]]&lt;ref&gt;ج۳، ص۴۵۰.&lt;/ref&gt;، ابوسنان اسدی را در شمار کسانی آورده که به [[کنیه]] مشهور است و از رسول خدا {{صل}} [[روایت]] دارد.<br /> <br /> چنانکه گذشت، ابوسنان بن محصن در سال پنجم، هنگام [[محاصره]] [[بنی قریظه]] درگذشت&lt;ref&gt;ابن هشام، ج۳، ص۲۶۵؛ واقدی، ج۲، ص۵۲۲؛ ابن اثیر، ج۵، ص۲۲۱؛ ابن حجر، ج۷، ص۱۶۳.&lt;/ref&gt; و در محلی که امروز [[قبرستان]] بنی قریظه است، [[دفن]] شد&lt;ref&gt;واقدی، ج۲، ص۵۲۹؛ قرطبی، ج۱۴، ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و رسول خدا {{صل}} برای او از [[غنایم]] بنی قریظه، سهم تعیین کرد&lt;ref&gt;واقدی، ج۲، ص۵۲۲.&lt;/ref&gt;. او هنگام [[مرگ]]، چهل سال داشت که دو سال&lt;ref&gt;ابن سعد، ج۳، ص۶۹.&lt;/ref&gt; و بنا به قولی بیست سال بزرگتر از برادرش عکاشه بود&lt;ref&gt;ابن اثیر، ج۶، ص۱۵۳.&lt;/ref&gt;. بنابراین، او باید ۲۲ سال [[پیش از بعثت]] به [[دنیا]] آمده باشد.&lt;ref&gt;[[رمضان محمدی|محمدی، رمضان]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «ابوسنان بن محصن اسدی»، دانشنامه سیره نبوی]] ج۱، ص:۳۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> {{مدخل وابسته}}<br /> * [[بنی‌اسد]] (قبیله)<br /> * [[عکاشه بن محصن اسدی]] (برادر)<br /> {{پایان مدخل وابسته}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:IM009657.jpg|22px]] [[رمضان محمدی|محمدی، رمضان]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|'''مقاله «ابوسنان بن محصن اسدی»، دانشنامه سیره نبوی ج۱''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:اعلام]]<br /> [[رده:اصحاب پیامبر]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%81_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%88_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D9%88%D9%81&diff=1377423 2026-06-18T10:31:39Z

<p>Wasity: /* مقدمه */</p> <hr /> <div>{{امامت}}<br /> :&lt;div style=&quot;background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;&quot;&gt;این مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:&lt;/div&gt;<br /> :&lt;div style=&quot;background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;&quot;&gt; [[انیف بن حبیب بن عمرو بن عوف در تاریخ اسلامی]] &lt;/div&gt;<br /> <br /> == مقدمه ==<br /> انیف بن حبیب بن عمرو بن عوف: اُنیف (در لغت به معنای زمینی که زود به زود [[گیاه]] بار آورد) از [[طایفه]] [[بنی عمرو بن عوف]] از [[قبیله اوس]] است&lt;ref&gt;ابن حجر، ج۱، ص۲۸۸.&lt;/ref&gt;. [[ابن اسحاق]] او را از شهدای بنی عمرو بن عوف در [[خیبر]] شمرده است&lt;ref&gt;ابن هشام، ج۳، ص۳۵۸؛ ابن عبدالبر، ج۱، ص۲۰۴، به نقل از طبری، ابن حجر، ج۷، ص۱۲.&lt;/ref&gt;. [[حدیثی]] از او باقی نمانده است&lt;ref&gt;ابن اثیر، ج۱، ص۳۰۷.&lt;/ref&gt;. [[واقدی]]&lt;ref&gt;واقدی، ج۲، ص۷۰۰.&lt;/ref&gt; تنها [[اوس بن حبیب]] را از کشته شدگان قلعه [[ناعم]] دانسته، ولی [[ابن اثیر]]، [[اوس بن جبیر]] &lt;ref&gt;ابن جبیر، ج۱، ص۳۱۵.&lt;/ref&gt;، [[اوس بن حبیب]]&lt;ref&gt;ابن حبیب، ج۱، ص۳۱۶.&lt;/ref&gt; و اُنیف&lt;ref&gt;انیف، ج۱، ص۳۰۷.&lt;/ref&gt; را در شمار کشته شدگان بنی عمرو بن عوف در قلعه ناعم یاد کرده است.&lt;ref&gt;[[رمضان محمدی|محمدی، رمضان]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۲ (کتاب)|مقاله «انیف بن حبیب بن عمرو بن عوف»، دانشنامه سیره نبوی]] ج۲، ص:۱۵۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:IM009658.jpg|22px]] [[رمضان محمدی|محمدی، رمضان]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۲ (کتاب)|'''مقاله «انیف بن حبیب بن عمرو بن عوف»، دانشنامه سیره نبوی ج۲''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:اعلام]]<br /> [[رده:اصحاب پیامبر]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%AA%D9%82%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D8%AA%DB%8C%D9%85%DB%8C%D9%87&diff=1377419 2026-06-18T10:21:19Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به ابن تیمیه حرانی</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[ابن تیمیه حرانی]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81_%D9%86%D9%87%D8%AC%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D9%87&diff=1377418 2026-06-18T10:20:57Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به سید رضی</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سید رضی]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D9%86%D8%B8%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377417 2026-06-18T10:18:27Z

<p>Wasity: /* فهرست کتاب */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = [[نظارت]] در [[نظام اسلامی]]<br /> | عنوان پسین = <br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011152.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = <br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[بهرام اخوان کاظمی]]<br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[نظام اسلامی]]، [[سیاست]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۳۹۲<br /> | تعداد صفحات = ۴۲۲ <br /> | شابک = ‫‬‭978-600-108-201-6<br /> | شماره ملی = 3006922<br /> }}<br /> '''[[نظارت]] در [[نظام اسلامی]]'''، کتابی است که با زبان فارسی به بررسی مبانی نظری، اهداف، سازوکارها و موانع [[نظارت]] در [[نظام سیاسی اسلام]] و جایگاه آن در [[اندیشه]] [[اسلامی]] و [[جمهوری اسلامی ایران]] می‌پردازد. این کتاب اثر [[بهرام اخوان کاظمی]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|‏‫انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] انتشار آن را به عهده داشته است&lt;ref name=p1&gt;[https://www.gisoom.com/book/1931088 شبکه جامع کتاب گیسوم]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> در این مورد اطلاعاتی در دست نیست.<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> *پیشگفتار<br /> *مقدمه<br /> ===فصل اول: کلیات و تبیین مفاهیم===<br /> *مبحث اول: مفهوم [[نظارت]]<br /> *مبحث دوم: [[نظارت عمومی]] و مفاهیم هم‌پیوند با آن<br /> ** گفتار اول: نظارت عمومی <br /> ** گفتار دوم: [[مسئولیت همگانی]] <br /> ** گفتار سوم: [[امر به معروف و نهی از منکر]] <br /> ** گفتار چهارم: [[حسبه]] و [[احتساب]]<br /> ** گفتار پنجم: [[نصیحت زمامداران]] یا [[ائمه]] [[مسلمین]]<br /> ===فصل دوم مبانی و مختصات [[نظام نظارتی]] در [[نظام سیاسی اسلام]]===<br /> *مبحث اول: مدخلی بر مبانی [[نظارت در قرآن]] <br /> *مبحث دوم: مدخلی بر مبانی [[نظارت در روایات]]<br /> ===فصل سوم: اهداف و کارکردهای نظارت در نظام سیاسی اسلام===<br /> *مقدمه<br /> *مبحث اول: تحقق [[توحید]] و [[اجرای شریعت]]<br /> *مبحث دوم: [[احیای حق]] و [[عدالت‌خواهی]] و [[قیام علیه باطل]] و [[ظلم]] <br /> *مبحث سوم: [[تحقق معروف]] و [[جلوگیری از منکرات]]<br /> *مبحث چهارم: [[اصلاح‌گری]] و [[فسادستیزی]]<br /> *مبحث پنجم: [[اهتمام به امور مسلمین]] [[حفظ]] [[مصالح عمومی]]<br /> *مبحث ششم: [[همدردی]]، [[همبستگی]] و [[تعاون]] و [[مودت اجتماعی]]<br /> *مبحث هفتم: تحقق [[کارویژه‌های حکومت]] و افزایش [[کارآمدی]] آن<br /> *مبحث هشتم: مهار و کنترل [[قدرت سیاسی]]<br /> *مبحث نهم: افزایش [[مشارکت سیاسی]] [[شهروندان]]<br /> *مبحث دهم: [[انتقادگری]] و [[انتقادپذیری]]<br /> *مبحث یازدهم: تحقق و ارتقای [[قانون‌مداری]]<br /> *مبحث دوازدهم: [[مسئولیت‌پذیری]] و پاسخگو کردن [[نظام سیاسی]]<br /> ===بخش چهارم: [[سازوکارهای نظارت]] در نظام سیاسی===<br /> *مقدمه<br /> *مبحث اول: [[نظارت درونی]] یا [[خودکنترلی]]<br /> *مبحث دوم: [[نظارت بیرونی]]<br /> ** گفتار اول: برخی سازوکارهای نظارت بیرونی در [[اندیشه]] [[اسلامی]]<br /> *** امر به معروف و نهی از منکر<br /> *** [[نصیحت]] [[زمامداران]] یا ائمه مسلمین<br /> *** [[نظارت بر مصرف مالیات]]<br /> *** [[حق پرسش]] و [[استیضاح از عملکرد حاکمان]] و حکومت<br /> ***تأکید بر [[صحت]] [[وجدان جمعی]] و [[قضاوت]] [[افکار عمومی]] و تجویز انتقادگری و پذیرش آن<br /> ***تجویز [[مخالفت با حکومت]] و [[نقض بیعت]] در صورت [[پایبند نبودن زمامداران به شریعت]]<br /> ***قائل شدن [[حق حیات سیاسی برای مخالفان]] ([[اپوزیسیون]])<br /> ** [[گفتار]] دوم: سازوکارهای عام نظارت بیرونی در [[جمهوری اسلامی ایران]] <br /> *** [[تفکیک قوا]] <br /> *** [[پارلمان]] و [[پارلمانتاریسم]] و اصل [[نمایندگی]]<br /> *** [[جامعه]] یا [[جوامع]] مدن<br /> *** [[رسانه‌ها]]، [[افکار عمومی]] <br /> *** [[مخالفان سیاسی]] یا [[اپوزیسیون]]<br /> ***ادواری و مقطعی کردن [[مناصب کارگزاران]]<br /> ** گفتار سوم: سازوکارهای خاص [[نظارت بیرونی]] در [[جمهوری اسلامی ایران]]<br /> *** [[نظارت عالیه ولی فقیه]]<br /> *** [[نظارت و ارشاد علما و روحانیت]]<br /> *** [[نظارت بر رهبری]] به ویژه توسط [[مجلس خبرگان]]<br /> *** [[نظارت]] [[شورای نگهبان]]<br /> *** نظارت [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]<br /> *** نظارت [[قوای سه گانه]] بر یکدیگر<br /> *** نظارت [[قوه مجریه]] و [[ریاست جمهور]]<br /> *** نظارت [[مجلس شورای اسلامی]]<br /> *** نظارت [[قوه قضائیه]]<br /> ***سازوکارهای غیر دولتی و [[مدنی]] نظارت بیرونی<br /> ===بخش پنجم: چالش‌ها و موانع نظارت در [[نظام سیاسی اسلام]]===<br /> *مبحث اول: چالش‌ها و موانع [[فرهنگی]]<br /> ** گفتار اول: موانع درونی آفت‌های [[نفسانی]] و [[رذایل اخلاقی]]<br /> ** گفتار دوم: [[اهمال]] در [[فرهنگ‌سازی]] [[آموزش]] و [[تبلیغ]] در حوزه نظارت<br /> ** گفتار سوم: وجود [[فرهنگ]] [[نظارت ناپذیری]]<br /> ** گفتار چهارم: [[ضعف]] نگرش [[اجتماعی]] و [[اصلاحی]] در [[عوام]] و [[خواص]]<br /> ** گفتار پنجم: مغفولیت بخش فرهنگ و فقدان [[وحدت رویه]] در [[راهبردهای فرهنگی]] [[کشور]]<br /> ** گفتار ششم: ضعف [[نظریه پردازی]] و فعالیت‌های نرم افزاری<br /> *مبحث دوم: چالش‌ها و موانع اجرای<br /> ** گفتار اول: [[ناهماهنگی]] و تعدد [[دستگاه‌های نظارتی]] در کشور<br /> ** گفتار دوم: وجود [[فساد]]<br /> ** گفتار سوم: ضعف [[نظام اداری]] و وجود [[دیوان سالاری]] معیوب <br /> ** گفتار چهارم: ضعف [[پاسخگویی]] در نهادها و [[مسئولان]]<br /> ** گفتار پنجم: ضعف [[سازماندهی]] و مشارکت ناکافی [[نهادهای مدنی]] و فرادولتی<br /> *مبحث سوم: چالش‌ها و موانع قانونی<br /> ** گفتار اول: وجود [[خلاهای قانونی]] و فقدان [[قوانین]] مناسب<br /> ** گفتار دوم: کثرت قوانین [[مقررات]] و روندهای [[قضایی]] دست و پاگیر<br /> ** گفتار سوم: ضعف [[تدابیر]] و رویکردهای قضازدایی<br /> ===فصل ششم بررسی آرای [[امام خمینی]] (ره) در باب نظارت===<br /> *مبحث اول: [[دیدگاه‌های امام]] خمینی(ره)<br /> **مقدمه<br /> ** گفتار اول: جایگاه نظارت در الگوی [[رهبری]] و [[مدیریت]] [[امام]] (ره)<br /> ** گفتار دوم: تأکید بر نظارت به مثابه [[مسئولیت همگانی]] و [[امر به معروف و نهی از منکر]]<br /> ** گفتار سوم: سپردن امور به [[مردم]] و اکتفا به [[نظارت دولت]]<br /> ** گفتار چهارم: [[ضرورت]] [[انتقاد]] سالم سازنده و ناصحانه<br /> ** گفتار پنجم: [[احیاگری]] [[امر به معروف و نهی از منکر]] در [[سیره امام]] (ره)<br /> ***شرایط و مراتب [[فقهی]] امر به معروف و نهی از منکر<br /> *** [[حفظ نظام]] از اهم [[واجبات]] و [[معروف‌ها]] و [[تضعیف]] آن از اهم [[منکرات]] <br /> *** [[قیام حسینی]] عالی‌ترین مصداق امر به معروف و نهی از منکر<br /> *** ضرورت ایجاد [[سازمان]] مستقل و فرادولتی امر به معروف و نهی از منکر<br /> *مبحث دوم: دیدگاه‌های [[شاگردان امام]] (ره)<br /> ** گفتار اول: دیدگاه‌های [[مقام رهبری]]<br /> ***ویژگی‌های [[نظارت]] <br /> ***انواع [[نظارت‌ها]]<br /> ***ویژگی‌های امر به معروف و نهی از منکر به عنوان مهم‌ترین نماد نظارت<br /> ***جمع‌بندی<br /> ** گفتار دوم: دیدگاه‌های [[علامه مطهری]]<br /> ***مجانست نظارت عمومی با [[مسئولیت اجتماعی]] و [[اصلاح‌طلبی]]<br /> *** ضرورت نظارت بر [[حاکمان]] به عنوان [[مسئولیت]] و حقی [[دینی]] <br /> ***عجین بودن [[نظارت عمومی]] با امر به معروف و نهی از منکر<br /> ***تعریف و جایگاه امر به معروف و نهی از منکر<br /> ===فصل هفتم: [[ارزیابی]] و امکان سنجی [[نظام نظارتی]] فرادولتی [[امام]] (ره)===<br /> *مقدمه<br /> *مبحث اول: بحثی نظری درباره جنبه فردی یا [[سازمانی]] امر به معروف و نهی از منکر<br /> *مبحث دوم: پیشینه اجرای سازمانی امر به معروف و نهی از منکر <br /> ** گفتار اول: در [[ایران]]<br /> ** گفتار دوم: در [[کشورهای اسلامی]]<br /> *مبحث سوم: طرح دیدگاه‌ها<br /> ** گفتار اول: دیدگاه [[امام خمینی]] (ره)<br /> ** گفتار دوم: دیدگاه [[سید احمد خمینی]] (ره)<br /> ** گفتار سوم: دیدگاه برخی [[مراجع]] و [[علما]] <br /> ** گفتار چهارم: دیدگاه علامه مطهری<br /> ** گفتار پنجم: طرح شورای [[سیاست‌گذاری]] امر به معروف و نهی از منکر <br /> ** گفتار ششم: برخی [[انتقادها]] از دولتی و وزارتی کردن امر به معروف و نهی از منکر <br /> *نتیجه‌گیری پیشنهادها<br /> ===کتابنامه===<br /> *منابع [[فارسی]]<br /> **کتب مقاله ها<br /> **منابع اینترنتی<br /> *منابع [[انگلیسی]] <br /> ===فهرست [[آیات]] و [[روایات]]===<br /> ===نمایه===<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == دربارهٔ پدیدآورنده ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = بهرام اخوان کاظمی}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های بهرام اخوان کاظمی]]<br /> [[رده:آثار بهرام اخوان کاظمی]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7&diff=1377416 2026-06-18T10:15:14Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به انتقاد</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[انتقاد]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D9%86%D8%B8%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377415 2026-06-18T10:06:56Z

<p>Wasity: /* فهرست کتاب */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = [[نظارت]] در [[نظام اسلامی]]<br /> | عنوان پسین = <br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011152.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = <br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[بهرام اخوان کاظمی]]<br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = <br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = [[نظام اسلامی]]، [[سیاست]]<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = تهران، ایران<br /> | سال نشر = ۱۳۹۲<br /> | تعداد صفحات = ۴۲۲ <br /> | شابک = ‫‬‭978-600-108-201-6<br /> | شماره ملی = 3006922<br /> }}<br /> '''[[نظارت]] در [[نظام اسلامی]]'''، کتابی است که با زبان فارسی به بررسی مبانی نظری، اهداف، سازوکارها و موانع [[نظارت]] در [[نظام سیاسی اسلام]] و جایگاه آن در [[اندیشه]] [[اسلامی]] و [[جمهوری اسلامی ایران]] می‌پردازد. این کتاب اثر [[بهرام اخوان کاظمی]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|‏‫انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] انتشار آن را به عهده داشته است&lt;ref name=p1&gt;[https://www.gisoom.com/book/1931088 شبکه جامع کتاب گیسوم]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> در این مورد اطلاعاتی در دست نیست.<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> *پیشگفتار<br /> *مقدمه<br /> ===فصل اول: کلیات و تبیین مفاهیم===<br /> *مبحث اول: مفهوم [[نظارت]]<br /> *مبحث دوم: [[نظارت عمومی]] و مفاهیم هم‌پیوند با آن<br /> **گفتار اول: نظارت عمومی <br /> **گفتار دوم: [[مسئولیت همگانی]] <br /> **گفتار سوم: [[امر به معروف و نهی از منکر]] <br /> **گفتار چهارم: [[حسبه]] و [[احتساب]]<br /> **گفتار پنجم: [[نصیحت]] [[زمامداران]] یا [[ائمه]] [[مسلمین]]<br /> ===فصل دوم مبانی و مختصات [[نظام نظارتی]] در [[نظام سیاسی اسلام]]===<br /> *مبحث اول: مدخلی بر مبانی نظارت در [[قرآن]] <br /> *مبحث دوم: مدخلی بر مبانی نظارت در [[روایات]]<br /> ===فصل سوم: اهداف و کارکردهای نظارت در نظام سیاسی اسلام===<br /> *مقدمه<br /> *مبحث اول: تحقق [[توحید]] و [[اجرای شریعت]]<br /> *مبحث دوم: [[احیای حق]] و [[عدالت‌خواهی]] و [[قیام]] علیه [[باطل]] و [[ظلم]] <br /> *مبحث سوم: تحقق معروف و جلوگیری از [[منکرات]]<br /> *مبحث چهارم: [[اصلاح‌گری]] و [[فسادستیزی]]<br /> *مبحث پنجم: اهتمام به امور مسلمین [[حفظ]] [[مصالح عمومی]]<br /> *مبحث ششم: [[همدردی]]، [[همبستگی]] و [[تعاون]] و [[مودت]] [[اجتماعی]]<br /> *مبحث هفتم: تحقق کارویژه‌های [[حکومت]] و افزایش [[کارآمدی]] آن<br /> *مبحث هشتم: مهار و کنترل [[قدرت سیاسی]]<br /> *مبحث نهم: افزایش [[مشارکت سیاسی]] [[شهروندان]]<br /> *مبحث دهم: انتقادگری و [[انتقادپذیری]]<br /> *مبحث یازدهم: تحقق و ارتقای [[قانون مداری]]<br /> *مبحث دوازدهم: [[مسئولیت‌پذیری]] و پاسخگو کردن [[نظام سیاسی]]<br /> ===بخش چهارم: [[سازوکارهای نظارت]] در نظام سیاسی===<br /> *مقدمه<br /> *مبحث اول: [[نظارت درونی]] یا [[خودکنترلی]]<br /> *مبحث دوم: نظارت بیرونی<br /> **گفتار اول: برخی سازوکارهای نظارت بیرونی در [[اندیشه]] [[اسلامی]]<br /> ***امر به معروف و نهی از منکر<br /> ***نصیحت زمامداران یا ائمه مسلمین<br /> ***نظارت بر [[مصرف]] [[مالیات]]<br /> *** [[حق]] [[پرسش]] و استیضاح از عملکرد [[حاکمان]] و حکومت<br /> ***تأکید بر [[صحت]] [[وجدان]] جمعی و [[قضاوت]] [[افکار عمومی]] و تجویز انتقادگری و پذیرش آن<br /> ***تجویز [[مخالفت با حکومت]] و [[نقض بیعت]] در صورت پایبند نبودن زمامداران به [[شریعت]]<br /> ***قائل شدن حق [[حیات سیاسی]] برای مخالفان ([[اپوزیسیون]])<br /> **گفتار دوم: سازوکارهای عام نظارت بیرونی در [[جمهوری اسلامی ایران]] <br /> *** [[تفکیک قوا]] <br /> *** [[پارلمان]] و [[پارلمانتاریسم]] و اصل [[نمایندگی]]<br /> *** [[جامعه]] یا [[جوامع]] مدن<br /> *** [[رسانه‌ها]]، [[افکار عمومی]] <br /> *** [[مخالفان سیاسی]] یا [[اپوزیسیون]]<br /> ***ادواری و مقطعی کردن [[مناصب]] [[کارگزاران]]<br /> **گفتار سوم: سازوکارهای خاص [[نظارت]] بیرونی در [[جمهوری اسلامی ایران]]<br /> ***نظارت عالیه [[ولی فقیه]]<br /> ***نظارت و [[ارشاد]] [[علما]] و [[روحانیت]]<br /> *** [[نظارت بر رهبری]] به ویژه توسط [[مجلس خبرگان]]<br /> ***نظارت [[شورای نگهبان]]<br /> ***نظارت [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]<br /> ***نظارت [[قوای سه گانه]] بر یکدیگر<br /> ***نظارت [[قوه مجریه]] و [[ریاست جمهور]]<br /> ***نظارت [[مجلس شورای اسلامی]]<br /> ***نظارت [[قوه قضائیه]]<br /> ***سازوکارهای غیر دولتی و [[مدنی]] نظارت بیرونی<br /> ===بخش پنجم: چالش‌ها و موانع نظارت در [[نظام سیاسی اسلام]]===<br /> *مبحث اول: چالش‌ها و موانع [[فرهنگی]]<br /> **گفتار اول: موانع درونی آفت‌های [[نفسانی]] و [[رذایل اخلاقی]]<br /> **گفتار دوم: [[اهمال]] در [[فرهنگ‌سازی]] [[آموزش]] و [[تبلیغ]] در حوزه نظارت<br /> **گفتار سوم: وجود [[فرهنگ]] نظارت ناپذیری<br /> **گفتار چهارم: [[ضعف]] نگرش [[اجتماعی]] و [[اصلاحی]] در [[عوام]] و [[خواص]]<br /> **گفتار پنجم: مغفولیت بخش فرهنگ و فقدان [[وحدت]] رویه در راهبردهای فرهنگی [[کشور]]<br /> **گفتار ششم: ضعف نظریه پردازی و فعالیت‌های نرم افزاری<br /> *مبحث دوم: چالش‌ها و موانع اجرای<br /> **گفتار اول: [[ناهماهنگی]] و تعدد دستگاه‌های نظارتی در کشور<br /> **گفتار دوم: وجود [[فساد]]<br /> **گفتار سوم: ضعف [[نظام اداری]] و وجود [[دیوان]] سالاری معیوب <br /> **گفتار چهارم: ضعف [[پاسخگویی]] در نهادها و [[مسئولان]]<br /> **گفتار پنجم: ضعف [[سازماندهی]] و مشارکت ناکافی [[نهادهای مدنی]] و فرادولتی<br /> *مبحث سوم: چالش‌ها و موانع قانونی<br /> **گفتار اول: وجود خلاهای قانونی و فقدان [[قوانین]] مناسب<br /> **گفتار دوم: کثرت قوانین [[مقررات]] و روندهای [[قضایی]] [[دست]] و پاگیر<br /> **گفتار سوم: ضعف [[تدابیر]] و رویکردهای قضازدایی<br /> ===فصل ششم بررسی آرای [[امام خمینی]] (ره) در باب نظارت===<br /> *مبحث اول: [[دیدگاه‌های امام]] خمینی(ره)<br /> **مقدمه<br /> **گفتار اول: جایگاه نظارت در الگوی [[رهبری]] و [[مدیریت]] [[امام]] (ره)<br /> **گفتار دوم: تأکید بر نظارت به مثابه [[مسئولیت همگانی]] و [[امر به معروف]] و [[نهی]] از منكر<br /> **گفتار سوم: سپردن امور به [[مردم]] و اکتفا به [[نظارت]] [[دولت]]<br /> **گفتار چهارم: [[ضرورت]] [[انتقاد]] سالم سازنده و ناصحانه<br /> **گفتار پنجم: [[احیاگری]] [[امر به معروف و نهی از منکر]] در [[سیره امام]] (ره)<br /> ***شرایط و مراتب [[فقهی]] امر به معروف و نهی از منکر<br /> *** [[حفظ نظام]] از اهم [[واجبات]] و معروفها و [[تضعیف]] آن از اهم [[منکرات]] <br /> *** [[قیام حسینی]] عالی‌ترین مصداق امر به معروف و نهی از منکر<br /> ***ضرورت ایجاد [[سازمان]] مستقل و فرادولتی امر به معروف و نهی از منکر<br /> *مبحث دوم: دیدگاه‌های شاگردان [[امام]] (ره)<br /> **گفتار اول: دیدگاه‌های [[مقام رهبری]]<br /> ***ویژگی‌های نظارت <br /> ***انواع نظارت‌ها<br /> ***ویژگی‌های امر به معروف و نهی از منکر به عنوان مهم‌ترین نماد نظارت<br /> ***جمع‌بندی<br /> **گفتار دوم: دیدگاه‌های [[علامه]] [[مطهری]]<br /> ***مجانست [[نظارت عمومی]] با [[مسئولیت اجتماعی]] و [[اصلاح‌طلبی]]<br /> ***ضرورت نظارت بر [[حاکمان]] به عنوان [[مسئولیت]] و حقی [[دینی]] <br /> ***عجین بودن نظارت عمومی با امر به معروف و نهی از منکر<br /> ***تعریف و جایگاه امر به معروف و نهی از منکر<br /> ===فصل هفتم: [[ارزیابی]] و امکان سنجی [[نظام نظارتی]] فرادولتی امام(ره)===<br /> *مقدمه<br /> *مبحث اول: بحثی نظری درباره جنبه فردی یا [[سازمانی]] امر به معروف و نهی از منکر<br /> *مبحث دوم: پیشینه اجرای سازمانی امر به معروف و نهی از منکر <br /> **گفتار اول: در [[ایران]]<br /> **گفتار دوم: در [[کشورهای اسلامی]]<br /> *مبحث سوم: طرح دیدگاه‌ها<br /> **گفتار اول: دیدگاه [[امام خمینی]] (ره)<br /> **گفتار دوم: دیدگاه [[سید احمد خمینی]] (ره)<br /> **گفتار سوم: دیدگاه برخی [[مراجع]] و [[علما]] <br /> **گفتار چهارم: دیدگاه علامه مطهری<br /> **گفتار پنجم: طرح شورای [[سیاست‌گذاری]] امر به معروف و نهی از منکر <br /> **گفتار ششم: برخی [[انتقادها]] از دولتی و وزارتی کردن [[امر به معروف]] و [[نهی]] از منكر <br /> *نتیجه‌گیری پیشنهادها<br /> ===کتابنامه===<br /> *منابع [[فارسی]]<br /> **كتب مقاله ها<br /> **منابع اینترنتی<br /> *منابع [[انگلیسی]] <br /> ===فهرست [[آیات]] و [[روایات]]===<br /> ===نمایه===<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == دربارهٔ پدیدآورنده ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = بهرام اخوان کاظمی}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های بهرام اخوان کاظمی]]<br /> [[رده:آثار بهرام اخوان کاظمی]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AC%D9%86%DA%AF&diff=1377402 2026-06-18T09:55:10Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط<br /> | موضوع مرتبط = سیره نظامی<br /> | عنوان مدخل = جنگ <br /> | مداخل مرتبط = [[جنگ در قرآن]] - [[جنگ در فقه سیاسی]] - [[جنگ در فلسفه سیاسی]] - [[جنگ در معارف و سیره نبوی]] - [[جنگ در معارف و سیره علوی]] - [[جنگ در معارف مهدویت]] - [[تأخیر انداختن جنگ]]<br /> | پرسش مرتبط = <br /> }}<br /> <br /> '''جنگ''' به معنای [[پیکار]] و [[کارزار]] است. مقصود از جنگ، مطلق پیکار و درگیری خشونت‌بار بین دو گروه است و چنانچه یکی از این دو گروه، [[خداپرست]] و هدفش [[مقدّس]] باشد، پیکارش [[جهاد]] است. جنگ دارای اقسامی است مانند جنگ نظامی و غیرنظامی؛ جنگ [[مشروع]] و غیرمشروع؛ همچنین جنگ دارای آثار منفی مانند: [[اضطراب]] و [[ترس]]؛ [[غم]] و [[اندوه]]؛ [[گرسنگی]]؛ [[سختی]] و [[مشقت]]؛ جراحت‌های بدنی و نیز دارای آثار مثبت مانند: به دست آوردن [[غنایم جنگی]]؛ گرفتن فدیه از [[دشمن]] مغلوب؛ آزادسازی سرزمین و اسرا از دست دشمن؛ [[حفظ]] مظاهر و [[شعائر]] [[دینی]]؛ برخوردار شدن از [[پاداش اخروی]] و... است. شروع جنگ می‌تواند عوامل مختلفی داشته باشد مانند: [[وسوسه]] [[شیطان]]؛ [[دنیاطلبی]]؛ [[اختلافات]] [[عقیدتی]] و گروهی؛ [[پیمان شکنی]] و [[گناه]] و [[فساد]]. <br /> <br /> == معناشناسی ==<br /> جنگ به معنای [[پیکار]]، [[کارزار]] و [[ستیزه]]&lt;ref&gt;لغت‌نامه دهخدا، ج ۵، ص ۶۹۱۸ «جنگ».&lt;/ref&gt;، در اصطلاح به معنای تبدیل شدن کشمکش دایمی بین کشورها به ستیزه‌ای [[خشونت]] بار و خونین&lt;ref&gt;فرهنگ علوم سیاسی، مرکز اطّلاعات و مدارک علمی ایران، ص ۴۵۵.&lt;/ref&gt; است. مقصود از جنگ، مطلق [[پیکار]] و درگیری خشونت‌بار بین دو گروه است و چنانچه یکی از این دو گروه، [[خداپرست]] و هدفش [[مقدّس]] باشد، پیکارش [[جهاد]] است&lt;ref&gt;[[فرهنگ قرآن (کتاب)|فرهنگ قرآن]]، واژه «جنگ».&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> در [[سنت الهی]]، [[دنیا]] عرصه جنگ دائمی &quot;[[حق]] و [[باطل]]&quot; است. این جنگ، ظاهری و [[باطنی]] است. به این جنگ [[مقدس]] [[جهاد]] و [[قتال]] [[فی‌سبیل‌الله]] اطلاق شده و کلمه حَرب اعم از آنهاست&lt;ref&gt;[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۲۲۱-۲۲۲.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == اقسام و گونه‌ها ==<br /> ===به لحاظ ابزار و شیوه جنگ===<br /> جنگ به لحاظ چگونگی ابزار و شیوه [[جنگی]] به جنگ نظامی و غیر نظامی قسمت می‌شود:<br /> ====نخست: جنگ نظامی====<br /> «جنگ نظامی» آن است که دو طرف درگیر از سلاح‌‌های نظامی و جنگی استفاده می‌کنند و بیشتر آیات قرآنیِ مربوط به جنگ به این نوع از جنگ اشاره دارند؛ مانند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ}}&lt;ref&gt;«ای مؤمنان! با کافرانی که نزدیک شمایند جنگ کنید و باید در شما صلابت بیابند و بدانید که خداوند با پرهیزگاران است» سوره توبه، آیه ۱۲۳.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ====دوم: جنگ غیر نظامی====<br /> «جنگ غیر نظامی» نیز آن است که در آن از ابزار و ادوات نظامی برای مغلوب کردن دشمن استفاده نمی‌شود؛ مانند جنگ روانی که مراد از آن، فعالیت‌هایی در طول جنگ یا پیش یا پس از آن است که با [[هدف]] درهم شکستن [[اراده]] [[مقاومت]] در دشمن و تضعیف روحیه او صورت می‌گیرد&lt;ref&gt;موسوعة المورد، ج ۱، ص۴۲۴؛ فرهنگ علوم سیاسی، ص۳۴۸.&lt;/ref&gt;؛ همچنین جنگ [[اقتصادی]] که در آن به هدف [[غلبه]] بر دشمن به [[تحریم]] یا محاصره اقتصادی [[اقدام]] می‌شود&lt;ref&gt;فرهنگ علوم سیاسی، ص۱۳۳؛ فرهنگ بزرگ سخن، ج ۳، ص۲۲۰۰، «جنگ».&lt;/ref&gt; و نیز جنگ تبلیغاتی یا هجوم فرهنگی که با ابزار [[تبلیغات]] و [[فرهنگ]] و ترویج [[شبهات]]، دشمن تضعیف می‌شود&lt;ref&gt;ر. ک: اسالیب الغزو الفکری، ص۱۰ - ۲۳۸؛ اضواء البیان، ج ۷، ص۳۷۸؛ موسوعة الامام علی، ج ۶، ص۵ - ۳۷.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> از جمله بارزترین جنگ‌های نرم (غیر نظامی) موارد ذیل‌اند:<br /> # جنگ فکری و اعتقادی؛<br /> # جنگ علمی و فرهنگی؛<br /> # جنگ روحی و روانی؛<br /> # [[جنگ اقتصادی]]؛<br /> # جنگ سیاسی.<br /> <br /> ===به لحاظ انگیزه و اهداف===<br /> جنگ از جهت انگیزه و اهداف آن به جنگ [[مشروع]] ([[مباح]]) و [[نامشروع]] ([[حرام]]) قسمت می‌شود&lt;ref&gt;جنگ و صلح، ص۱۵.&lt;/ref&gt;:<br /> # جنگ مشروع آن است که با اهداف مشروع صورت گیرد مانند [[خونخواهی]] و [[تنبیه]] [[متجاوز]]&lt;ref&gt;جنگ و صلح، ص۱۵.&lt;/ref&gt; و با شرایط خاصی [[واجب]] است؛ مانند: [[جنگ با مشرکان]] و کافرانِ [[محارب]] یا با کسانی که با ما وارد جنگ می‌شوند؛ جنگ برای [[حمایت از مظلومان]]؛ جنگ با باغیان و سرکشان در برابر [[حکومت اسلامی]] و نیز جنگ با [[محاربان]] و [[فساد]] کنندگان در [[زمین]].<br /> # جنگ نامشروع [[جنگی]] است که برای دستیابی به اهداف مادی و به انگیزه‌های [[دنیوی]] مانند [[قدرت‌طلبی]] و [[انتقام]] صورت گیرد&lt;ref&gt;جنگ در اسلام، ص۱۳۳ - ۱۳۴.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[جنگ (مقاله)|مقاله «جنگ»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰]]، ص۷۵-۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == عوامل و زمینه‌ها ==<br /> از دیدگاه [[قرآن کریم]]، جنگ عوامل و زمینه‌های متعددی دارد که پاره‌ای از آنها، عوامل مستقیم و شماری دیگر عوامل غیر مستقیم‌اند. برخی از زمینه‌ها و عوامل جنگ عبارت‌اند از:<br /> <br /> # [[تزیین]] و [[وسوسه]] [[شیطان]]: شیطان که دشمن [[انسان]] است همواره درصدد ایجاد [[کینه]] و [[دشمنی]] میان انسان‌هاست&lt;ref&gt;{{متن قرآن|إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}}، «شیطان، تنها بر آن است تا با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه افکند و از یاد خداوند و از نماز بازتان دارد؛ اکنون آیا دست می‌کشید؟» سوره مائده، آیه ۹۱.&lt;/ref&gt; و آنان را به سوی [[نزاع]] و جنگ با یکدیگر سوق می‌دهد.<br /> # [[دنیاطلبی]]: به دست آوردن [[مال]] و جاه در [[دنیا]]، از دیگر زمینه‌های بروز جنگ به شمار می‌رود، چنان‌که بسیاری از [[جنگ‌های اعراب جاهلی]] با این [[هدف]] صورت می‌گرفت&lt;ref&gt;آثار الحرب، ص۵۳.&lt;/ref&gt;. برخی از [[مسلمانان]] نیز گاه به همین انگیزه به [[ستیزه‌جویی]] با دیگران می‌پرداختند که [[قرآن]] این کار را مطرود شمرده است&lt;ref&gt;{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا}}، «ای مؤمنان، چون (برای جهاد) در راه خداوند به سفر می‌روید خوب بررسی کنید و به کسی که به شما ابراز اسلام می‌کند نگویید: تو مؤمن نیستی، که بخواهید کالای ناپایدار این جهان را بجویید زیرا غنیمت‌های بسیار نزد خداوند است؛ خود نیز در گذشته چنین بودید و خداوند بر شما منّت نهاد (و به اسلام راه نمود) بنابراین بررسی کنید، بی‌گمان خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره نساء، آیه ۹۴.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج ۳، ص۱۶۳؛ نورالثقلین، ج ۱، ص۵۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> # [[اختلافات]] [[عقیدتی]] و گروهی: اختلافات مذهبی و [[دینی]] از جمله زمینه‌های بروز جنگ‌اند&lt;ref&gt;{{متن قرآن|تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ}}، «برخی از آن پیامبران را بر برخی دیگر برتری دادیم؛ از ایشان یکی آن است که خداوند با وی سخن گفت و پایگاه‌های برخی از ایشان را بالا برد. و ما به عیسی پسر مریم، برهان‌ها (ی روشن) دادیم و او را با روح القدس پشتیبانی کردیم و اگر خداوند می‌خواست پس از آنان کسانی که این برهان‌ها (ی روشن) به آنان رسید، با هم جنگ نمی‌کردند ولی اختلاف ورزیدند و برخی از ایشان مؤمن و برخی کافر شدند و اگر خداوند می‌خواست با یکدیگر به پیکار بر نمی‌خاستند اما خداوند آنچه بخواهد، همان می‌کند» سوره بقره، آیه ۲۵۳.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;المیزان، ج ۲، ص۳۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> # اطلاعات نادرست: گاه یک خبر [[دروغ]] سبب بروز [[جنگی]] بزرگ می‌گردد، از این رو قرآن به مسلمانان [[فرمان]] داده تا درباره خبرهایی که [[فاسقان]] می‌دهند، به بررسی و تحقیق بپردازند&lt;ref&gt;{{متن قرآن|وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}}، «و به آنان که آیات ما را دروغ انگاشتند برای نافرمانی که می‌کردند عذاب می‌رسد» سوره انعام، آیه ۴۹.&lt;/ref&gt;.<br /> # [[پیمان شکنی]]: [[نقض عهد]] از اسباب شایع بروز جنگ میان دو گروه است، چنان‌که بسیاری از جنگ‌های مسلمانان صدر اسلام بر اثر [[پیمان‌شکنی]] [[یهود]] یا [[قریش]] رخ دادند.<br /> # [[گناه]] و [[فساد]]: گناه و فساد موجب می‌شود که [[خداوند]] [[انسان]] را به بلاهای گوناگون از جمله [[نزاع]] و جنگ [[مبتلا]] سازد&lt;ref&gt;{{متن قرآن|قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ}}، «بگو: او تواناست که عذابی آسمانی یا زمینی بر شما برانگیزد یا شما را گروه گروه به جان هم اندازد و رنج برخی از شما را به برخی دیگر بچشاند؛ بنگر چگونه آیات را گونه گون می‌آوریم باشد که آنان دریابند» سوره انعام، آیه ۶۵.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;نمونه، ج ۵، ص۲۸۲ - ۲۸۵.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[جنگ (مقاله)|مقاله «جنگ»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰]]، ص۸۹ ـ ۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آثار و پیامدها ==<br /> جنگ، پیامدهای مادی و معنویِ متعددی دارد که بسیاری از این آثار، مخرب و به زیان [[بشر]] و شماری دیگر خیر و به سود بشر است&lt;ref&gt;جامع البیان، ج ۲، ص۴۷۰؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص۷۲.&lt;/ref&gt;. به سبب وجود آثار زیانبار برای جنگ، طبع [[انسانی]] اصولاً جنگ را کاری ناپسند و نامقبول می‌شمارد و [[انسان‌ها]] از آن دوری می‌جویند. در [[قرآن]] به برخی از آثار منفی جنگ توجه شده است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: [[اضطراب]] و [[ترس]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ}}، «و بی‌گمان شما را با چیزی از بیم و گرسنگی و کاستی دارایی‌ها و کسان و فرآورده‌ها می‌آزماییم، و شکیبایان را نوید بخش!» سوره بقره، آیه ۱۵۵.&lt;/ref&gt;؛ [[غم]] و [[اندوه]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}}، «یاد کنید هنگامی را که (در احد) به بالا می‌گریختید و به کسی (جز خود) توجهی نمی‌کردید و پیامبر شما را از پی فرا می‌خواند آنگاه (خداوند) شما را با اندوهی از پی اندوهی کیفر داد تا بر آنچه از دست دادید یا بر سرتان آمد اندوه مخورید و خداوند از آنچه انجام می‌» سوره آل عمران، آیه ۱۵۳.&lt;/ref&gt;؛ [[گرسنگی]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ}}، «و بی‌گمان شما را با چیزی از بیم و گرسنگی و کاستی دارایی‌ها و کسان و فرآورده‌ها می‌آزماییم، و شکیبایان را نوید بخش!» سوره بقره، آیه ۱۵۵.&lt;/ref&gt;؛ [[سختی]] و [[مشقت]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ}}، «آیا گمان می‌کنید به بهشت در خواهید آمد با آنکه هنوز داستان کسانی که پیش از شما (در) گذشتند بر سر شما نیامده است؟ به آنان سختی و رنج رسید و لرزانده شدند تا جایی که پیامبر و مؤمنان همراه وی می‌گفتند: یاری خداوند کی در می‌رسد؟ آگاه باشید که یاری خداوند نز» سوره بقره، آیه ۲۱۴.&lt;/ref&gt;؛ جراحت‌های بدنی&lt;ref&gt;{{متن قرآن|إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ}}، «اگر زخمی به شما (در احد) برسد زخمی همانند آن به آن گروه رسیده است، و ما این روزگاران را میان مردم (دست به دست) می‌گردانیم و تا مؤمنان را خداوند معلوم بدارد و از (میان) شما گواهانی بگیرد و خداوند ستمگران را دوست نمی‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۴۰.&lt;/ref&gt;؛ از دست دادن [[مال]] و [[جان]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ}}، «و بی‌گمان شما را با چیزی از بیم و گرسنگی و کاستی دارایی‌ها و کسان و فرآورده‌ها می‌آزماییم، و شکیبایان را نوید بخش!» سوره بقره، آیه ۱۵۵.&lt;/ref&gt;؛ ویران شدن [[خانه‌ها]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ}}، «اوست که کافران اهل کتاب را از خانه‌هایشان در نخستین گردآوری بیرون راند (هر چند) شما گمان نمی‌کردید که بیرون روند و (خودشان) گمان می‌کردند که دژهایشان بازدارنده آنان در برابر خداوند است اما (اراده) خداوند از جایی که گمان نمی‌بردند بدیشان رسید و در دل‌هایشان هراس افکند؛ به دست خویش و به دست مؤمنان خانه‌های خویش را ویران می‌کردند؛ پس ای دیده‌وران پند بگیرید!» سوره حشر، آیه ۲.&lt;/ref&gt;؛ آوارگی از [[وطن]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ}}، «اوست که کافران اهل کتاب را از خانه‌هایشان در نخستین گردآوری بیرون راند (هر چند) شما گمان نمی‌کردید که بیرون روند و (خودشان) گمان می‌کردند که دژهایشان بازدارنده آنان در برابر خداوند است اما (اراده) خداوند از جایی که گمان نمی‌بردند بدیشان رسید و در دل‌هایشان هراس افکند؛ به دست خویش و به دست مؤمنان خانه‌های خویش را ویران می‌کردند؛ پس ای دیده‌وران پند بگیرید!» سوره حشر، آیه ۲.&lt;/ref&gt;؛ خواریِ [[انسان‌ها]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ}}؛ «گفت: پادشاهان چون به شهری درآیند آن را ویران و مردم گرانمایه آن را خوار و بدین‌گونه رفتار می‌کنند» سوره نمل، آیه ۳۴.&lt;/ref&gt;؛ [[اسیر]] شدن به دست [[دشمن]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}}، «آنگاه، این شمایید که یکدیگر را می‌کشید و دسته‌ای از خودتان را از خانه‌هاشان بیرون می‌رانید در حالی که با گناه و ستم به زیان آنها از یکدیگر پشتیبانی می‌کنید و (با این حال) اگر به اسیری نزد شما آیند آنان را (بنابر حکم تورات) با دادن سربها آزاد می‌کنید با آنکه بیرون راندنشان بر شما حرام است. آیا به بخشی از کتاب (تورات) ایمان می‌آورید و به بخشی (دیگر) کفر می‌ورزید؟ کیفر کسانی از شما که چنین کنند جز خواری در این جهان چیست؟ و در رستخیز به سوی سخت‌ترین عذاب باز برده می‌شوند؛ و خداوند از آنچه می‌کنید غافل نیست» سوره بقره، آیه ۸۵.&lt;/ref&gt;؛ [[شکست]] خوردن از دشمن&lt;ref&gt;{{متن قرآن|غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الأَرْضِ وَهُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ}}، «رومیان شکست خوردند در نزدیک‌ترین سرزمین و آنان پس از شکستشان به زودی پیروز می‌گردند» سوره روم، آیه ۲-۳.&lt;/ref&gt;؛ [[خواری]] در [[دنیا]] و [[آخرت]] (در جنگ‌های [[باطل]])&lt;ref&gt;{{متن قرآن|ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}}، «آنگاه، این شمایید که یکدیگر را می‌کشید و دسته‌ای از خودتان را از خانه‌هاشان بیرون می‌رانید در حالی که با گناه و ستم به زیان آنها از یکدیگر پشتیبانی می‌کنید و (با این حال) اگر به اسیری نزد شما آیند آنان را (بنابر حکم تورات) با دادن سربها آزاد می‌کنید با آنکه بیرون راندنشان بر شما حرام است. آیا به بخشی از کتاب (تورات) ایمان می‌آورید و به بخشی (دیگر) کفر می‌ورزید؟ کیفر کسانی از شما که چنین کنند جز خواری در این جهان چیست؟ و در رستخیز به سوی سخت‌ترین عذاب باز برده می‌شوند؛ و خداوند از آنچه می‌کنید غافل نیست» سوره بقره، آیه ۸۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> همچنین در قرآن آثار مثبت بسیار [[دنیوی]] یا [[اخروی]] برای جنگ ذکر شده که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: تحصیل [[غنایم جنگی]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا}}، «خداوند غنیمت‌های فراوانی را به شما وعده داد که به دست می‌آورید، آنگاه این (وعده) را برایتان پیش افکند و دست مردم را از شما کوتاه کرد و (چنین کرد) تا نشانه‌ای برای مؤمنان باشد و شما را به راهی راست رهنمون گردد» سوره فتح، آیه ۲۰.&lt;/ref&gt;؛ گرفتن فدیه از دشمن مغلوب&lt;ref&gt;{{متن قرآن|فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ}}، «پس هرگاه با کافران (حربی) روبه‌رو شدید (آنان را) گردن بزنید تا چون آنها را از توان انداختید اسیر بگیرید و از آن پس یا منّت بگذارید (و آزادشان کنید) و یا سربها بگیرید تا جنگ، به پایان آید، (فرمان خداوند) چنین است و اگر خدا می‌خواست از آنان انتقام می‌گرفت لیک (نگرفت) تا شما را به یکدیگر بیازماید و آنان که در راه خداوند کشته شدند هرگز (خداوند) کارهایشان را بیراه نمی‌سازد» سوره محمد، آیه ۴.&lt;/ref&gt;؛ آزادسازی سرزمین و اسرا از دست [[دشمن]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ}}، «آیا به (سرگذشت) بزرگان بنی اسرائیل پس از موسی ننگریسته‌ای که به پیامبری که داشتند گفتند: پادشاهی بر ما بگمار تا در راه خداوند کارزار کنیم. گفت: آیا گمان نمی‌کنید که اگر جنگ بر شما مقرّر شود، کارزار نکنید؟ گفتند: چرا در راه خداوند جنگ نکنیم در حالی که ما از سرزمینمان رانده و از فرزندانمان مانده‌ایم؛ اما چون بر آنان جنگ مقرر شد جز تنی چند رو گرداندند و خداوند به (احوال) ستمکاران داناست» سوره بقره، آیه ۲۴۶.&lt;/ref&gt;؛ برطرف کردن [[تباهی]] از روی [[زمین]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاء وَلَوْلاَ دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ}}، «پس آنان را به اذن خداوند تار و مار کردند و داود جالوت را کشت و خداوند به وی پادشاهی و فرزانگی ارزانی داشت و آنچه خود می‌خواست بدو آموخت، و اگر خداوند برخی مردم را با برخی دیگر باز نمی‌داشت، زمین تباه می‌گردید امّا خداوند بر جهانیان بخششی (بزرگ) دارد» سوره بقره، آیه ۲۵۱.&lt;/ref&gt;؛ [[حفظ]] مظاهر و [[شعائر]] [[دینی]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ}}، «همان کسانی که ناحق از خانه‌های خود بیرون رانده شدند و جز این نبود که می‌گفتند: پروردگار ما خداوند است و اگر خداوند برخی مردم را به دست برخی دیگر از میان برنمی‌داشت بی‌گمان دیرها (ی راهبان) و کلیساها (ی مسیحیان) و کنشت‌ها (ی یهودیان) و مسجدهایی که نام خداوند را در آن بسیار می‌برند ویران می‌شد و بی‌گمان خداوند به کسی که وی را یاری کند یاری خواهد رساند که خداوند توانمندی پیروز است» سوره حج، آیه ۴۰.&lt;/ref&gt;؛ متمایز شدن [[یاوران]] [[حقیقی]] [[خداوند]] از دیگران&lt;ref&gt;{{متن قرآن|لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ}}، «ما پیامبرانمان را با برهان‌ها (ی روشن) فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند و (نیز) آهن را فرو فرستادیم که در آن نیرویی سخت و سودهایی برای مردم است و تا خداوند معلوم دارد چه کسی در نهان، (دین) او و پیامبرانش را یاری می‌کند؛ بی‌گمان خداوند توانمندی پیروزمند است» سوره حدید، آیه ۲۵.&lt;/ref&gt;؛ پیروزی بر دشمن&lt;ref&gt;{{متن قرآن|قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}، «دو مرد از کسانی که (از خداوند) می‌ترسیدند (و) خداوند بر آنان نعمت بخشیده بود گفتند: از در (این شهر) بر آنان وارد شوید و هنگامی که در آن درآیید شما پیروزید و اگر مؤمنید تنها بر خداوند توکل کنید» سوره مائده، آیه ۲۳.&lt;/ref&gt;، برخوردار شدن از [[پاداش اخروی]]&lt;ref&gt;{{متن قرآن|الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ}}، «کسانی که به (فراخوان) خداوند و پیامبر پس از آسیب دیدن پاسخ گفتند، برای کسانی از آنان که نیکی و پرهیزگاری ورزیده‌اند پاداشی سترگ خواهد بود» سوره آل عمران، آیه ۱۷۲.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[جنگ (مقاله)|مقاله «جنگ»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰]]، ص۸۸ ـ ۸۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جنگ در آخرالزمان ==<br /> [[آخرالزمان]] معرکه درگیری‌های فراوان است. در پیش‌بینی‌های [[اسلامی]] و غیر آن، وقوع جنگ‌های مختلف در [[آخرالزمان]] وجود دارد. در منابع روایی شیعه به جنگ‌هایی قبل از ظهور و جنگ‌هایی پس از آن اشاره شده است. جنگ‌هایی که گاه میان دو دسته [[باطل]] و گاه میان [[حق]] و [[باطل]] است. در آستانه ظهور اوج درگیری این جنگ‌هاست و در [[احادیث]] خبر از کشتاری آمده است که دو سوم [[مردم]] در آن یا کشته می‌‌شوند یا به علتی خواهند مرد. <br /> <br /> [[رسول خدا]] {{صل}} در [[حدیثی]] فرمود: &quot;در کنار [[رود]] دجله و کنار نخل‌های فراوانی که در حاشیه آن است... [[جنگی]] سخت میان مردم بصره و گروه بنی‌قنطورا در خواهد گرفت که کشته‌شدگان در این جنگ [[شهید]] محسوب خواهند شد. در [[حدیث]] دیگری می‌‌فرماید جنگ [[سختی]] میان بنی‌قنطورا و مردمانی از نژاد غیرعرب واقع می‌‌شود که احدی از بنی‌قنطورا باقی نخواهد ماند&quot;&lt;ref&gt;ملاحم، ص۹۱ و ۱۷۰.&lt;/ref&gt;. [[محمد بن حنفیه]] می‌‌فرماید: &quot;... گروهی با [[پرچم‌های سیاه]] و کلاه سیاه و پیراهن‌های سفید علیه بنی‌العباس [[قیام]] می‌‌کنند و پیشاپیش آن [[شعیب بن صالح]] است که به سوی [[سفیانی]] حرکت می‌‌کند و با او جنگ خواهد نمود...&quot;&lt;ref&gt;ملاحم، ص۵۲.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[عباس حیدرزاده|حیدرزاده، عباس]]، [[فرهنگنامه آخرالزمان (کتاب)|فرهنگنامه آخرالزمان]]، ص۲۰۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==[[جنگ پیش‌دستانه]]==<br /> == پرسش مستقیم ==<br /> {{پرسش وابسته}}<br /> * [[آیا پیش از ظهور امام مهدی در جهان جنگی رخ می‌دهد؟ (پرسش)]]<br /> {{پایان پرسش وابسته}}<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> {{مدخل وابسته}}<br /> * [[بغی]]<br /> * [[قیام مسلحانه]]<br /> * [[دارالحرب]]<br /> * [[شورش]]<br /> * [[محاربه]]<br /> * [[جهاد با اهل بغی]]<br /> * [[دارالبغی]]<br /> * [[خروج]]<br /> * [[خارجی]]<br /> * [[خوارج]]<br /> * [[مارقین]]<br /> * [[فتنه]]<br /> * [[تجاوز]]<br /> {{پایان مدخل وابسته}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:13681151.jpg|22px]] [[عباس حیدرزاده|حیدرزاده، عباس]]، [[فرهنگنامه آخرالزمان (کتاب)|'''فرهنگنامه آخرالزمان''']]<br /> # [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]<br /> # [[پرونده:000061.jpg|22px]] [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[جنگ (مقاله)|مقاله «جنگ»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{قدرت}}<br /> <br /> [[رده:جهاد]]<br /> [[رده:مدخل فرهنگنامه آخرالزمان]]<br /> [[رده:امام مهدی]]<br /> [[رده:مقاله‌های اولویت یک]]&lt;onlyinclude&gt;{{درجه‌بندی<br /> | لینک‌دهی دستی = &lt;!--ندارد، دارد--&gt;ندارد<br /> | رده = &lt;!--ندارد، دارد--&gt;<br /> | جعبه اطلاعات = &lt;!--نه، ندارد، دارد--&gt;<br /> | عکس = &lt;!--نه، ندارد، دارد--&gt;<br /> | ناوبری = &lt;!--ندارد، دارد--&gt;<br /> | رعایت شیوه‌نامه ارجاع = &lt;!--ندارد، دارد--&gt;<br /> | کپی‌کاری = &lt;!--از چند منبع، از تک منبع، ندارد--&gt;<br /> | استناد به منابع مناسب = &lt;!--ندارد، ناقص، کامل--&gt;<br /> | ارزیابی=&lt;!--نشده، اولیه، نهایی--&gt;<br /> | شناسه = &lt;!--ندارد، ناقص، کامل--&gt;ندارد<br /> | رسا بودن = &lt;!--ندارد، دارد--&gt;<br /> | جامعیت = &lt;!--ندارد، دارد--&gt;<br /> | زیاده‌نویسی = &lt;!--دارد، ندارد--&gt;<br /> | تاریخ خوبیدگی =&lt;!--{{subst:#time:xij xiF xiY}}--&gt;<br /> | تاریخ برتر شدن =&lt;!--{{subst:#time:xij xiF xiY}}--&gt;<br /> | توضیحات = <br /> }}&lt;/onlyinclude&gt;</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C&diff=1377401 2026-06-18T09:54:42Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = سیره نظامی| عنوان مدخل = آمادگی نظامی| مداخل مرتبط = [[آمادگی نظامی در قرآن]] - [[آمادگی نظامی در فقه سیاسی]] - [[آمادگی نظامی در معارف و سیره نبوی]]| پرسش مرتبط = }}<br /> <br /> [[آیات]] و [[روایت]] بر اهمیت '''آمادگی نظامی''' تاکید دارند. رفع موانع برای [[ایمان آوردن]] انسان‌های مستعد، جلوگیری از هم‌دستی برخی از [[جوامع]] با دشمنان [[اسلام]]، زمینه‌سازی برای پیمان‌های نظامی [[اهل‌کتاب]] با [[مسلمانان]]، ایجاد ضمانت اجرایی آن و پرداخت [[جزیه]] به [[حکومت اسلامی]] از آثار آمادگی نظامی است. [[وجوب]] آمادگی نظامی، اهتمام [[پیامبر]]{{صل}} و سایر [[پیامبران]]، و [[لزوم]] [[حفظ]] آمادگی نظامی دلیل بر اهمیت آمادگی نظامی است. از ابعاد نظامی می‌توان به تهیه و ساخت [[سلاح]]، [[آموزش]] فنون رزم آوری، گرداوری اطلاعات و... اشاره کرد.<br /> <br /> == مقدمه ==<br /> [[قرآن کریم]]، در [[آیات]] مختلفی از [[قرآن کریم]]&lt;ref&gt;سوره بقره، آیه ۲۴۶، سوره آل عمران، آیات ۱۲۱، ۱۷۲، ۲۰۰، سوره نساء، آیات ۷۱، ۹۴، ۱۰۲، ۱۰۴، سوره انفال، آیات ۱۶، ۶۰، سوره توبه، آیات ۴۱، ۴۶، ۴۷، ۱۲۳، سوره انبیاء، آیه ۸۰، سوره سبأ، آیه ۱۰.&lt;/ref&gt; به صراحت یا اشاره، به موضوع آمادگی نظامی پرداخته و مباحث متنوعی را در میان [[مفسّران]] پدید آورده است که مهم‌ترین آنها عبارت است از: [[هدف]] و آثار آمادگی نظامی؛ اهمّیّت آمادگی نظامی و ابعاد آمادگی نظامی، شامل تهیّه و ساخت [[سلاح]] و ادوات [[جنگی]]، [[آموزش]] فنون رزم‌آوری، آماده‌سازی روحی و معنوی [[رزمندگان]]، تأمین و گردآوری اطلاعات، برگزاری رزمایش‌های نظامی، تخصیص بودجه‌های نظامی و [[مرزبانی]]&lt;ref&gt;[[تقی صادقی|صادقی]] و [[رضا خراسانی‌نژاد|خراسانی‌نژاد]]، [[آمادگی نظامی (مقاله)|مقاله «آمادگی نظامی»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱]]؛ [[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی]]، ص ۴۴.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == [[هدف]] و آثار آمادگی نظامی ==<br /> [[جوامع انسانی]] براساس نیازهای مشترک پدید آمده‌اند و تضاد منافع، بروز [[جنگ]] میان آنان را ناگزیر ساخته است؛ از این رو، آمادگی نظامی از ضروریّات حیات اجتماعی به شمار رفته، پذیرفته‌ترین هدفِ آن، حفاظت از منافع مادّی و معنویِ فردی و [[اجتماعی]] است. این معنا مورد پذیرش [[قرآن]] است&lt;ref&gt;سوره انفال، آیه ۶۰.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> هدف از آمادگی مستمر نظامی، جلوگیری از تجاوز دشمنان شناخته شده و ناشناس به حریم مادّی و [[معنوی]] [[اسلام]] و [[مسلمانان]] است. موارد ذیل را نیز از آثار آمادگی نظامی برشمرده‌اند: رفع موانع برای [[ایمان آوردن]] انسان‌های مستعد&lt;ref&gt;التفسیرالکبیر، ج ۱۵، ص ۱۸۶؛ فی ظلال، ج ۳، ص ۱۵۴۳.&lt;/ref&gt;، جلوگیری از هم‌دستی برخی از [[جوامع]] با دشمنان اسلام&lt;ref&gt;التفسیر الکبیر، ج ۱۵، ص ۱۸۶؛ مراغی، مج ۴، ج ۱۰، ص ۲۵.&lt;/ref&gt;، زمینه‌سازی برای پیمان‌های نظامی [[اهل‌کتاب]] با مسلمانان، ایجاد ضمانت اجرایی آن و پرداخت [[جزیه]] به [[حکومت اسلامی]]&lt;ref&gt; التفسیر الکبیر، ج ۱۵، ص ۱۸۶؛ بیان المعانی، ج ۵، ص ۳۰۶.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[تقی صادقی|صادقی]] و [[رضا خراسانی‌نژاد|خراسانی‌نژاد]]، [[آمادگی نظامی (مقاله)|مقاله «آمادگی نظامی»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱]].&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اهمیت آمادگی نظامی ==<br /> شماری از [[آیات]] با تعابیر گوناگون به نقش برجسته این موضوع پرداخته‌اند:<br /> # [[وجوب]] آمادگی نظامی: [[قرآن]] کریم&lt;ref&gt;سوره انفال، آیه ۶۰؛ سوره توبه، آیه ۴۱.&lt;/ref&gt; به آمادگی نظامی [[فرمان]] داده است. گروهی از [[فقیهان]] و [[مفسّران]]، آمادگی نظامی را [[واجب عینی]]&lt;ref&gt;احکام‌القرآن، ج ۲، ص ۹۵۴ و ۹۵۵؛ التفسیر الکبیر، ج ۱۵، ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; و گروهی دیگر، [[واجب کفایی]] دانسته‌اند&lt;ref&gt;التفسیر الکبیر، ج ۱۶، ص ۷۲.&lt;/ref&gt;؛ از این رو، آمادگی نظامی از نظر وجوب و اهمّیّت در حکم جهاد است&lt;ref&gt;فی ظلال، ج ۳، ص ۱۵۴۳.&lt;/ref&gt;.<br /> # اهتمام [[پیامبر گرامی اسلام]]: عزیمت [[رسول خدا]] در آستانه [[جنگ اُحد]] برای استقرار [[مجاهدان]] در پایگاه‌های [[جنگی]]&lt;ref&gt;سوره آل عمران، آیه ۱۲۱.&lt;/ref&gt; نشانه اهتمام خاص [[پیامبر]] {{صل}} به آمادگی نظامی است&lt;ref&gt;راهنما، ج ۳، ص ۴۰.&lt;/ref&gt;.<br /> # اهتمام سایر [[پیامبران]]: پاسخ مثبت [[پیامبری]] از [[بنی‌اسرائیل]] به درخواست [[مردم]] و تعیین فرمانده که از ضروریّات آمادگی نظامی است&lt;ref&gt;سوره بقره، آیات ۲۴۶ و ۲۴۷.&lt;/ref&gt; نمونه‌ای از اهتمام سایر [[پیامبران]] است. از دیگر نمونه‌های آن، زره‌‌سازی [[حضرت داوود]] است&lt;ref&gt;سوره انبیاء، آیه ۸۰، سوره سبأ، آیه ۱۰-۱۱.&lt;/ref&gt;.<br /> # آمادگی نظامی نشانه [[ایمان]]: از دید [[مفسّران]]، نکوهش [[خداوند]] از [[منافقان]] که ساز و برگ [[جنگی]] را پیش از [[نبرد]] فراهم نیاورده‌اند&lt;ref&gt;سوره توبه، آیه ۴۶.&lt;/ref&gt; از نشانه‌های نفاق و باعث سلب [[توفیق]] [[جهاد]] از آنان است&lt;ref&gt; المنیر، ج ۱۰، ص ۲۳۷.&lt;/ref&gt;.<br /> # [[ستایش]] از مجروحان آماده رزم: [[قرآن]]&lt;ref&gt;سوره آل عمران، آیه ۱۷۲.&lt;/ref&gt; به ستایش از مجروحانی پرداخته که پس از زخمی شدن در نبرد [[اُحد]]، با رساندن خود به جبهه [[جنگ]]، آمادگی‌شان را اعلام کرده‌اند&lt;ref&gt;تفسیر نمونه، ج۳، ص۱۷۶؛ تفسیر راهنما، ج۳، ص ۱۷۸ و ۱۷۹.&lt;/ref&gt;.<br /> # [[لزوم]] [[حفظ]] آمادگی نظامی در [[نماز]]: <br /> نماز، بر سایر عبادت‌ها [[برتری]] دارد؛ امّا نمی‌تواند مانع از آمادگی نظامی شده، [[مسلمانان]] را از رویارویی با [[دشمن]] باز دارد؛ از این رو خداوند [[دستور]] داده است [[مجاهدان]]، جنگ افزارهای خود را در حال نماز در دست داشته باشند&lt;ref&gt;سوره نساء، آیه ۱۰۲.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[تقی صادقی|صادقی]] و [[رضا خراسانی‌نژاد|خراسانی‌نژاد]]، [[آمادگی نظامی (مقاله)|مقاله «آمادگی نظامی»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱]].&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ابعاد آمادگی نظامی ==<br /> # تهیه و ساخت [[سلاح]] و ادوات [[جنگی]]: برخی [[مفسّران]]&lt;ref&gt;سوره انفال، آیه ۶۰.&lt;/ref&gt; آمادگی نظامی را به ادوات جنگی رایج در صدر اسلام منحصر دانسته‌اند. آنان به ظاهرِ روایاتی از [[رسول‌خدا]] {{صل}} تمسّک جسته‌اند که فرموده: مقصود از قوّه در [[آیه]] مزبور، همان [[شمشیر]] یا [[تیراندازی]] یا سپر است&lt;ref&gt;جامع‌البیان، مج۶، ج۱۰، ص ۳۹ و ۴۰؛ الدرّالمنثور، ج ۴، ص ۸۳ ۸۶؛ البرهان، ج ۲، ص ۷۰۶ و ۷۰۷.&lt;/ref&gt;؛ برخی از [[روایات]] نیز به عمومیّت هرگونه سلاحی تصریح می‌کنند&lt;ref&gt;قمی، ج ۱، ص ۲۷۷؛ جامع البیان، مج ۶، ج ۱۰، ص ۴۰.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> [[پیامبر اکرم]] {{صل}} نیز به گردآوری و ساخت سلاح‌های پیشرفته [[روزگار]] خود اهتمام ویژه‌ای داشت؛ چنان‌که برای تأمین نیاز تسلیحاتی سپاه اسلام در ایام [[جنگ حنین]]، زره‌هایی را از [[صفوان بن امیّه]] [[قرض]] گرفت&lt;ref&gt; المغازی، ج ۳، ص ۸۹۰.&lt;/ref&gt; و در [[غزوه خیبر]]، با بهره‌گیری از اطلاعات یک یهودیِ [[اسیر]]، به [[انبار]] سلاح [[دشمن]] دست یافت و [[مسلمانان]] برای نخستین بار، &quot;منجنیق&quot; (بزرگ‌ترین سلاح جنگی آن [[روزگار]] برای پرتاب سنگ) و &quot;دبابه&quot; (اتاقکی چوبی، پوشیده از چرم که در آن پنهان شده و برای رخنه در دیوار قلعه به آن نزدیک می‌شدند) را به کار گرفتند&lt;ref&gt;المغازی، ج ۲، ص ۶۴۷ و ۶۴۸.&lt;/ref&gt;. بنابراین، با توجّه [[آیات قرآن]] و [[سیره پیامبر]]، [[مسلمانان]] نه تنها باید پیشرفته‌ترین سلاح‌های هر عصر را به دست آورند، بلکه خود باید آنها را بسازند تا از [[وابستگی]] به [[بیگانگان]] [[رهایی]] یابند&lt;ref&gt;المنار، ج۱۰، ص۶۲؛ مراغی، مج۴، ج۱۰، ص ۲۴.&lt;/ref&gt;.<br /> # [[آموزش]] فنون رزم آوری: از مهم‌ترین نشانه‌های اهتمام [[رسول‌خدا]] به آماده‌سازی نیروهای رزمی، آن است که او خود مسابقه‌های اسب‌سواری و تیراندازی برگزار می‌کرد و برد و باخت [[مالی]] را در آن روا می‌شمرد. این [[حکم]]، همواره نزد [[فقیهان]] (در باب [[سبق و رمایه]]) مسلّم شمرده شده است&lt;ref&gt;جواهرالکلام، ج ۲۸، ص ۲۱۲.&lt;/ref&gt;. نمونه روشن بهره‌گیری مسلمانان از روش‌های نظامی، حفر [[خندق]] در نبرد [[احزاب]] است که برای جلوگیری از ورود [[دشمن]] به [[مدینه]]، با پیشنهاد [[سلمان فارسی]] و دستور پیامبر برای نخستین بار، انجام و دشمن با [[شکست]] رو به رو شد&lt;ref&gt;تاریخ طبری، ج ۲، ص ۹۱ و ۹۲؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۰.&lt;/ref&gt;. [[استتار]] (استفاده از موانع طبیعی و غیر طبیعی برای پنهان ماندن از دید دشمن) یکی دیگر از تاکتیک‌های [[جنگی]] است که مواردی از [[سیره]]&lt;ref&gt;المغازی، ج۳، ص۸۹۷ و ج۱، ص ۱۱؛ سیره ابن‌کثیر، ج ۲، ص ۱۶۵؛ فروغ ابدیت، ج ۱، ص ۴۹۶ ـ ۴۹۸.&lt;/ref&gt; و نیز [[شأن نزول]] [[سوره عادیات]] به آن اشاره دارد&lt;ref&gt;قرطبی، ج ۲۰، ص ۱۰۷و۱۰۸.&lt;/ref&gt;. <br /> # آماده‌سازی روحی [[رزمندگان]]: از برخی آیات استفاده می‌شود که توان‌مندی [[روحی]] و [[معنوی]] رزمندگان [[اسلام]]، از ابعاد مهمّ آمادگی نظامی است&lt;ref&gt;سوره انفال، آیه ۶۰، سوره آل عمران، آیه ۲۰۰، سوره توبه، آیه ۴۶.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt; تفسیر الجواهر، مج ۱، ج ۲، ص ۱۹۸؛ نمونه، ج ۷، ص ۴۳۴؛ راهنما، ج۳، ص۲۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> # تأمین و گردآوری اطلاعات: از آیاتی که [[ضرورت]] ایجاد تشکیلات اطّلاعاتی از آن برداشت می‌شود آیه ۷۱ و ۹۴ سوره نساء، است که [[مؤمنان]] را به برگرفتن &quot;حذر&quot; [[مأمور]] ساخته و از لوازم مصونیّت از آسیب [[دشمن]]، [[شناخت]] موقعیّت جغرافیایی استقرار دشمن و نیروی [[جنگی]] او و هم‌چنین [[آگاهی]] از نقاط [[اختلاف]] و اتّفاق [[دشمنان]] متعدّد است&lt;ref&gt;المنیر، ج ۵، ص ۱۵۱؛ المنار، ج ۵، ص ۲۵۰.&lt;/ref&gt;. از [[سیره]] [[رسول]] {{صل}} استفاده می‌شود که، به یکی از شیوه‌های ذیل به گردآوری اطّلاعات و خنثی‌سازی فعّالیّت‌های [[جاسوسی]] دشمن [[اقدام]] می‌کرد: <br /> ## اعزام جاسوس به درون اردوگاه‌های دشمن برای آگاهی از موقعیّت جغرافیایی، شمار نیروهای دشمن و توان رزمی آنها، <br /> ## خبریابی از نیروهای محلّی در نقاط گوناگون، <br /> ## تشکیل گروه‌های توان‌مند ضدّ اطلاعات&lt;ref&gt;مفاهیم‌القرآن، ج ۲، ص ۵۵۵.&lt;/ref&gt;.<br /> # رزمایش‌های نظامی: یکی از ضرورترین ابعاد آمادگی نظامی که در [[آمادگی روحی]] و رزمی نیروها مؤثّر است و [[قدرت]] [[مسلمانان]] را به دشمن نشان می‌دهد، رزمایش‌های نظامی و نمایش قدرت است. نیروهای نظامی نه تنها باید در کاربرد همه سلاح‌ها و فنون رزمی مهارت داشته باشند، بلکه باید این توان را به نمایش گذاشته، با ایجاد [[رعب]] و [[هراس]] در [[دل]] دشمن، [[فکر]] [[تجاوز]] را از ذهن او بیرون آورند. شاید بتوان رزمایش نظامی را از آنچه [[قرآن]] درباره سان دیدن [[سلیمان]] از اسب‌های [[جنگی]] بیان کرده، استفاده کرد&lt;ref&gt;سوره ص، آیه ۳۱.&lt;/ref&gt;. در [[سیره]] [[رسول‌خدا]] نیز این مورد از جای‌گاهی ویژه برخوردار بوده است&lt;ref&gt;المغازی، ج ۲، ص ۷۳۵ و ۷۳۶؛ سیره ابن‌هشام، ج ۴، ص ۳۷۱؛ سیره‌ ابن‌ کثیر، ج۳، ص ۱۴۷.&lt;/ref&gt;. نمایش [[قدرت]]، موجب شد که در [[دل]] [[کفار]] [[هراس]] افتاده، [[فکر]] هرگونه مقاومتی از ذهن آنان رخت بربندد؛ در نتیجه، مرکز [[کفر]] و [[شرک]]، صبح‌گاهان، بدون [[خون‌ریزی]] به تصرّف سپاه اسلام درآمد.<br /> # تخصیص بودجه‌های نظامی: همه ابعاد آمادگی نظامی، [[نیازمند]] پشتیبانی [[مالی]] است&lt;ref&gt;سوره انفال، آیه ۶۰.&lt;/ref&gt;. پس از دستور آماده‌باش نظامی به [[انفاق در راه خدا]] پرداخته است. در بسیاری از [[آیات قرآن]]، [[سخن]] از [[انفاق]] آمده؛ امّا به طور مسلّم یکی از موارد اساسی انفاق، اختصاص بودجه‌های نظامی است&lt;ref&gt;نمونه، ج ۷، ص ۲۲۹.&lt;/ref&gt;. تأمین بودجه نظامی، از [[وظایف]] [[حکومت اسلامی]] است؛ امّا هنگام نیاز، بر دوش یکایک [[مسلمانان]] نیز نهاده شده است&lt;ref&gt;مراغی، مج ۴، ج ۱۰، ص ۱۲۴.&lt;/ref&gt;.<br /> # مرزبانی: از برجسته‌ترین نشانه‌های آمادگی نظامی، [[هوشیاری]] در حراست از مرزهاست. گروهی درباره جایگاه مرزبانی معتقدند که [[هدف]] نهایی از آمادگی نظامی، جز با &quot;مرزبانی&quot; کامل نخواهد شد&lt;ref&gt;مراغی، مج ۴، ج ۱۰، ص ۲۴ و ۲۵.&lt;/ref&gt; و مرزبانی را از نشانه‌های [[تقوا]] شمرده‌اند&lt;ref&gt;راهنما، ج ۳، ص ۲۶۸.&lt;/ref&gt;. [[روایات]] [[پیشوایان معصوم]] {{عم}} نیز بر این مسأله تأکید دارد. مهم‌ترین فایده مرزبانی، رسیدن سریع [[اخبار]] و اطلاعات از تحرّکات [[دشمن]] به مرکز حکومت اسلامی است&lt;ref&gt;[[تقی صادقی|صادقی]] و [[رضا خراسانی‌نژاد|خراسانی‌نژاد]]، [[آمادگی نظامی (مقاله)|مقاله «آمادگی نظامی»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱]].&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == ارتقا و افزایش توان نظامی ==<br /> [[پیامبر]]{{صل}}، سپاهی نیرومند تشکیل داد که تمام دستاوردهای نظامی دوران خود را در عرصه‌های طرح‌ریزی، [[آموزش]] و تجهیز تسلیحاتی در آن لحاظ فرموده بود. [[سیره نبوی]] چنین می‌نمایاند این [[سپاه]]، نیروی نظامی [[توانمندی]] بود که [[نظام سیاسی اسلام]] را [[استوار]] ساخت؛ پایه‌هایش آن را نیرومند گرداند و در برابر تجاوزهای روزافزون [[دشمنان]] که نیروهای نظامی‌شان پیوسته در شمار، تجهیزات و قابلیت‌های نظامی در حال نیرومندتر شدن بود، از این [[نظام سیاسی]] نوپا [[دفاع]] کرد.<br /> <br /> پیامبر{{صل}}، با [[یاری]] [[پروردگار]]، تمام توانایی‌ها و امکاناتی را که در [[اختیار]] داشت برای ترویج اسلام و نیز از میان برداشتن [[نظام‌های سیاسی]] که در برابر [[دعوت]] او مانع‌تراشی می‌کردند، به کار بسته بود. [[صحابیان]] حضرت نیز با ارشادهای او در تحقق این [[هدف]] می‌کوشیدند. آنان در این راه، عمر، [[دارایی]] و قابلیت‌های [[فکری]]، [[سیاسی]] و [[تربیتی]] خود را به کار گرفتند.<br /> <br /> این نکته را نیز [[سیره پیامبر]]{{صل}}، نشان می‌دهد که نیروی نظامی [[مسلمانان]]، از آغاز دعوت [[اسلام]]، [[هجرت پیامبر]]{{صل}} به [[مدینه]] تا رحلت حضرت، با سرعت تمام از نظر توان، گستردگی حوزه عمل و ابعاد [[غلبه]] بر دشمنان در مسیر [[پیشرفت]] روزافزون بود. وضعیت تسلیحاتی و شمار نیروهای آن نیز چنین بود.<br /> <br /> درباره پیشرفت شمارگانی نیروی اسلام باید گفت که پیامبر{{صل}}، در [[مکه]] فقط با یک نفر دعوت خود را آشکار ساخت و ثمره‌اش، ایمان‌آوردن صدها تن بود که غالب آنان [[فقیران]] و [[بردگان]] بودند. حضرت سپس بر اساس پیمانی با [[انصار]]، به مدینه [[هجرت]] کرد.<br /> <br /> پس از استقرار در مدینه، پیامبر{{صل}}، سریه‌هایی را برای تعقیب [[قریشیان]] یعنی [[دشمن]] سرسخت اسلام و [[پیروان]] آن، اعزام می‌کرد. این [[سریه‌ها]] به مسلمانان [[مستضعف]] در رویارویی با دشمنان [[مستکبر]] خود، [[شهامت]] و [[شجاعت]] داد و آنان را از قابلیت‌های جبهه [[مستضعفان]]، [[آگاه]] ساخت. در ادامه، آنان همین [[بیداری]] و [[آگاهی]] را در دیگران نیز پدید آوردند. این سریه‌ها پیش از [[غزوه بدر]]، با نیروهای اندک‌شمار و سلاح‌هایی کمتر صورت می‌پذیرفت. در آن [[زمان]]، شمار نیروهای بزرگ‌ترین [[سریه‌ها]] از چند ده تن فراتر نمی‌رفت. پس از این برهه، [[غزوه بدر]] روی داد که شمار [[رزمندگان]] [[مسلمان]] در آن ۳۱۵ تن بود. سپس به ترتیب: غزوه‌های [[ذو امر]] با ۴۵٠ [[رزمنده]]، [[بدر]] دوم با هزار رزمنده، دومة‌الجندل با هزار رزمنده، [[احزاب]] و در پی آن [[بنی‌قریظه]] با ۳ هزار رزمنده، [[فتح مکه]] با ۱۰ هزار رزمنده، حنین با ۱۲ هزار رزمنده، و در نهایت [[غزوه تبوک]] با حضور ۳۰ هزار رزمنده صورت گرفت. البته رزمندگان حاضر در [[تبوک]] فقط گروهی از [[مسلمانان]] بودند که وسیله‌ای برای رفتن به تبوک در [[اختیار]] داشتند.<br /> <br /> در [[حجةالوداع]] در واپسین سال حیات پیامبر{{صل}}، نیز ۱۰۰ هزار مسلمان از سراسر [[جزیرةالعرب]] با حضرت به [[حج]] مشرف شدند.<br /> <br /> درباره وضعیت تسلیحاتی مسلمانان نیز باید اشاره کرد که با وجود اهمیت فراوان سلاح‌های متداول آن دوران، چون [[شمشیر]]، نیزه و تیر، [[پیامبر]]{{صل}}، تنها به استفاده از این سلاح‌های معمول بسنده نفرمود، بلکه طرح‌هایی را اجرا کرد تا نه‌تنها [[ضعف]] تسلیحاتی مسلمانان در [[قیاس]] با [[دشمنان]] را جبران کند بلکه [[برتری]] تسلیحاتی سپاه اسلام را سبب شود. به همین منظور، پیامبر{{صل}}، شماری از رزمندگان مسلمان را به [[سرزمین]] «[[جرش]]» در [[یمن]] فرستاد تا منجیق، دبابه&lt;ref&gt;دبابه: ابزاری جنگی بود که سربازان در داخل آن قرار می‌گرفتند و آن را به پایه دژ دشمن می‌کوبیدند و در پناه آن دیوار قلعه را می‌شکافتند؛ المنجد.&lt;/ref&gt;؛ ضبورسازی&lt;ref&gt;ضبور: نوعی حفاظ چوبی با پوشش چرم که سربازان، زیر آن قرار گرفته به دژها هجوم می‌بردند؛ المنجد.&lt;/ref&gt; و... را فراگیرند. آنان پس از آموزش‌دیدن مهارت‌های لازم بازگشتند و این ابزارها را برای سپاه اسلام ساختند و پاره‌ای از آنها را در ماجرای محاصره [[طایف]] استفاده کردند&lt;ref&gt;مؤلف محترم، مدرکی برای گفته‌اش ارائه نکرده است، گویا برداشت اشتباهی از کتاب‌های تاریخی کرده؛ زیرا دو تن که برای آموزش سلاح به جرش رفته بودند، از طرف پیامبر{{صل}} نبودند بلکه از سوی اهل طایف بر ضد مسلمانان بودند.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> اشاره به این نکته به‌جاست که یمن در آن دوران، تحت [[حکومت]] [[ایرانیان]] بود و در ساختن ابزارهای [[جنگی]] پیشرو بودند. [[ایران]] برای تعیین ابرقدرت [[برتر]] [[جهان]] آن [[روزگار]]، پیوسته با [[رومیان]] [[جنگ]] داشت؛ و از همین‌رو صنایع سلاح‌سازی‌اش نیرومند و پیشرو بود.<br /> <br /> نکته دیگر آنکه: [[پیامبر]]{{صل}} به‌هیچ‌وجه نمی‌پذیرفت [[مسلمانان]] تسلیحات موردنیاز خود را، با خریدن یا انعقاد پیمان‌هایی، از دیگران تأمین کنند؛ زیرا خرید [[اسلحه]] از [[دشمنان]] یا غیر آنان، نه‌تنها مشکل تأمین تسلیحات را به شکل مطمئن و دائم برطرف نمی‌کند، بلکه بر پیچیدگی‌های آن می‌افزاید؛ چون [[وابستگی]] به دیگران در تأمین تسلیحات، این [[تهدید]] را در خود نهفته دارد که با بروز کوچک‌ترین اختلافی، طرفی که [[متعهد]] به تحویل تسلیحات است، از این کار امتناع ورزد، یا منافع بیشتر، او را جذب دیگران کند. همچنین شاید وقتی فروش اسلحه به کسی را بر خلاف [[مصالح]] خود ببیند، حتی در قبال دریافت [[پول]] آن، حاضر به فروش نشود. حال‌آنکه شاید طرفی که خواهان خرید اسلحه است، به‌شدت محتاج تسلیحات باشد. بنابراین، [[رهبر]] و [[فرماندهی]] که اندکی [[خرد]] داشته باشد، [[ملت]] خود و [[کرامت]] آن را به قدرت‌های دمدمی‌مزاج و منافع متغیر آنان وابسته نمی‌سازد.<br /> <br /> تأکید و توجه ویژه پیامبر{{صل}}، بر [[ضرورت]] [[خودکفایی]] مسلمانان در تأمین تسلیحات موردنیازشان و قطع [[وابستگی‌ها]] و محدودیت‌ها در این زمینه، افزون بر آنکه [[دوراندیشی]] وی را می‌نمایاند، بیانگر پافشاری و کوشش او برای تأمین [[استقلال]]، [[آزادی]] و [[برتری]] [[امت]] خویش است. حضرت می‌خواست این [[آرمان‌ها]] را در وجود [[مؤمنان]] هر چه بیشتر [[استوار]] سازد و آنان را به‌گونه‌ای [[تربیت]] کند که در ملت‌های دیگر هضم و خُرد نشوند، از آنان تأثیر نپذیرند و دنباله‌رو [[خواسته‌ها]] و انحراف‌های آنها نباشند.<br /> <br /> بُعد دیگر ارتقای توان نظامی مسلمانان، سواره‌نظام آنان بود. سواره‌نظام مسلمانان در آغاز بسیار کم‌شمار و [[ضعیف]] بود؛ اما چنان‌که در کتاب‌های سیره هم بیان شده است، این شرایط نامطلوب، با [[شتاب]] هرچه‌ تمام‌تر بهبود یافت و پیشرفت‌های شگفت‌آوری در این زمینه رقم زد. چنان که شمار نیروهای سواره‌نظام مسلمانان در [[غزوه بدر کبری]]، فقط ۲ تن بود که در [[غزوه اُحُد]] به ۵۰&lt;ref&gt;در تاریخ طبری، ج۲، ص۱۹۰ و سیره حلبی، ج۲، ص۲۲۱ تعداد اسب مسلمان‌ها در اُحُد را دو رأس نوشته‌اند.&lt;/ref&gt; و در [[غزوه تبوک]] به ۱۰،۰۰۰&lt;ref&gt;صفوة الصحیح من سیرة النبی{{صل}}، علی رفیعی، ص٣۵١.&lt;/ref&gt; تن رسید.<br /> <br /> [[پیامبر]]{{صل}} در شیوه‌های متداول [[نبرد]] در میان [[عرب‌ها]] نیز [[دگرگونی]] و نوآوری‌هایی پدید آورد. روش شناخته شده نبرد عرب‌ها در آن [[روزگار]]، [[جنگ]] تن‌به‌تن بر مبنای حمله و گریز بود که در آن، نیروهای مختلف اعم از شمشیرزنان، نیزه‌داران و تیراندازان، با جنگجویان هیچ [[همکاری]] و تعاونی نداشتند. اما پیامبر{{صل}}، نبرد در قالب صف‌های به‌هم‌پیوسته را در عرصه فنون [[جنگی]] وارد ساخت. و صف‌هایی برای تیراندازان، نیزه‌داران و نیز برای شمشیرزنان تشکیل داد. هنگام نبرد، تیراندازان از دور، نیروهای [[دشمن]] را [[هدف]] می‌گرفتند. زمانی که سربازان دشمن نزدیک‌تر می‌شدند، نیزه‌داران با نیزه‌های خود به آنان هجوم می‌بردند و وقتی نیروهای دو [[لشکر]] با هم در می‌آمیختند، شمشیرزنان وارد نبرد می‌شدند. بدین‌ترتیب، میان قوای مختلف سپاه اسلام، هماهنگی کاملی شکل می‌گرفت. پیامبر{{صل}}، تیراندازان را پشت [[سپاه]] خود مستقر می‌فرمود و به آنان مأموریت می‌داد سواره‌نظام دشمن را هدف گرفته و سپاه اسلام را محافظت کنند تا [[دشمنان]] نتوانند با دور زدن [[مسلمانان]]، از پشت سر بر آنان هجوم آورند.<br /> <br /> شیوه دیگر حضرت در جنگ‌های خود، محاصره کردن دشمن بود. با این [[تدبیر]]، سپاه اسلام، با کمترین [[هزینه]] جانی، دشمنان را به تسلیم‌شدن وامی‌داشت.<br /> <br /> شیوه‌هایی که پیامبر{{صل}}، در نبردهای مهم خود با دشمنان، برای [[مدیریت]] جنگ به‌کار می‌گرفت، در گذر [[زمان]] و بر اساس شرایط حاکم بر سپاه اسلام، تهاجمی‌تر می‌شد. در آغاز، شیوه [[مبارزه]] سپاه اسلام، نبرد [[دفاعی]] بود. در این مرحله، مسلمانان در برابر هجوم دشمنان [[ایستادگی]] می‌کردند و حمله‌های آنان را ناکام می‌ساختند. این، شیوه‌ای بود که پیامبر{{صل}}، در غزوه‌های پیش از [[غزوه احزاب]]، یعنی [[بدر کبری]]، [[اُحُد]]، [[بدر]] دوم و [[حمراءالاسد]] به کار گرفت. غزوه احزاب را نیز باید آخرین عرصه بهره‌وری سپاه اسلام از این شیوه جنگی دانست. برهه زمانی استفاده از شیوه مزبور تا پایان [[سال پنجم هجری]] بود.<br /> <br /> اما پس از آن، وقتی شمار پیروان اسلام و نیروهای سپاه آن رو به فزونی نهاد و [[اسلام]] در خارج از [[مدینه]]، میان بسیاری [[قبایل]] رواج یافت، [[پیامبر]]{{صل}} شیوه [[مبارزه]] سپاهش را از [[جنگ دفاعی]] به [[جنگ تهاجمی]] [[تغییر]] داد. در این روش، پیامبر{{صل}} سپاه خود را آماده و برای جنگ با دشمنان، راهی [[سرزمین]] آنان می‌ساخت و در [[خانه]] [[دشمنان]] بر آنان [[هجوم]] می‌برد. پس ویژگی جنگ‌های این مقطع برای سپاه اسلام، کشاندن [[جنگ]] به سرزمین [[دشمن]] بود. پیشاپیش دشمنانی که سپاه اسلام به آنان در سرزمین خود هجوم می‌برد، مشرکان مکه بودند.<br /> <br /> [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در [[غزوه احزاب]] به یارانش [[بشارت]] داد که این جنگ، آخرین مرحله از جنگ دفاعی [[مسلمانان]] است و از این ‌پس، سپاه اسلام وارد مرحله جنگ تهاجمی خواهد شد. [[محمد بن اسماعیل بخاری]] با سند خود از [[سلیمان بن صرد]] [[روایت]] کرده است: حضرت پس از شکست‌خوردن [[احزاب]] فرمود: «از این ‌پس ما به آنان حمله می‌کنیم نه آنان به ما؛ [از این ‌پس] ما برای جنگ به‌سوی آنان می‌رویم»&lt;ref&gt;صحیح بخاری (متن فتح الباری، ج۲، ص۴٠٩).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> بررسی [[غزوه‌های پیامبر]]{{صل}}، با [[مشرکان]] و [[یهودیان]]، پس از غزوه احزاب، این تغییر روند را آشکارا نشان می‌دهد. با پایان‌یافتن غزوه احزاب، حضرت، یارانش را برای حمله به [[بنی‌قریظه]] حرکت داد. در پایان این [[غزوه]]، [[حکم خدا]] درباره آنان که بر زبان [[سعد بن معاذ]] جاری شده بود، اجرا شد و جنگجویانشان کشته شدند؛ [[زنان]] و فرزندانشان به [[اسارت]] درآمدند و اموالشان که به [[غنیمت]] گرفته شده بود، میان مسلمانان تقسیم شد.<br /> <br /> حضرت، پس از [[غزوه بنی‌قریظه]]، به‌طرف [[مکه]] حرکت کرد و [[غزوه حدیبیه]] را که با [[جنگ با مشرکان]] و [[اسیر]] کردن شماری از آنان همراه بود و به انعقاد پیمان [[صلح]] میان دو طرف انجامید، [[فرماندهی]] کرد. بر اساس این [[پیمان]]، دو طرف [[متعهد]] می‌شدند تا ده سال جنگ را متوقف سازند.<br /> <br /> پیامبر{{صل}} در گام بعدی، در [[سال هفتم هجری]] به‌سوی یهودیان [[خیبر]]، [[لشکر]] کشید و با ویران‌سازی دژها و کشتن سران و جنگجویانشان، شکستی سخت را بر آنان [[تحمیل]] کرد که اثری از آنان باقی نگذاشت.<br /> <br /> حضرت در اقدام بعد، به مشرکان [[پیمان‌شکن]] مکه و شماری از هم‌پیمان‌های او از [[قبیله خزاعه]] را کشته بودند هجوم آورد. با این [[غزوه]]، مکه فتح شد؛ [[کعبه]] از [[بت‌ها]] [[پاک]] گردید و [[پرچم]] [[توحید]] در بیت‌الله‌الحرام و جای‌جای مکه برافراشته شد. سران مشرکان مکه نیز که [[پیمان‌شکنی]] کرده بودند، ازآن‌رو که یارای [[نبرد]] با [[پیامبر اسلام]]{{صل}}، را در خود نمی‌یافتند، متواری شدند اما حضرت، بسیاری از آنان را [[عفو]] کرد و در نتیجه برگشتند و [[تسلیم]] شدند.<br /> <br /> [[پیامبر]]{{صل}}، سپس به [[جنگ هوازن]] رفت و با شکست‌دادن آنان، اموالشان را [[غنیمت]] گرفت و [[زنان]] و فرزندانشان را [[اسیر]] کرد. سپس با تعقیب آنها توانست آنان را در دژ [[طایف]] به محاصره درآورد. اهالی طایف نیز پس از اندک زمانی [[اسلام]] آوردند و به این شکل، اسلام تمام [[جزیرةالعرب]] را فراگرفت.<br /> <br /> البته این پیروزی‌ها سبب نشد که حضرت از [[مسیحیان]] [[رومی]] و [[عرب]] که [[دشمنان]] نیرومند و [[کینه‌توزی]] بودند، [[غافل]] شود. او ابتدا [[سریه موته]] را به [[جنگ]] آنان فرستاد، سپس خود با سپاه اسلام در قالب [[غزوه تبوک]] به سویشان [[لشکر]] کشید&lt;ref&gt;[[محمد عبدالقادر ابوفارس|ابوفارس، محمد عبدالقادر]]، [[مکتب نظامی پیامبر اعظم (کتاب)|مکتب نظامی پیامبر اعظم]]، ص ۲۴۱-۲۴۶.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:000052.jpg|22px]] [[تقی صادقی|صادقی]] و [[رضا خراسانی‌نژاد|خراسانی‌نژاد]]، [[آمادگی نظامی (مقاله)|مقاله «آمادگی نظامی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۱''']]<br /> # [[پرونده: 1100699.jpg|22px]] [[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه فقه سیاسی ج۱''']]<br /> # [[پرونده:IM010889.jpg|22px]] [[محمد عبدالقادر ابوفارس|ابوفارس، محمد عبدالقادر]]، [[مکتب نظامی پیامبر اعظم (کتاب)|'''مکتب نظامی پیامبر اعظم''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:سیره نظامی]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1_%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2&diff=1377400 2026-06-18T09:53:00Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط<br /> | موضوع مرتبط = سیره نظامی<br /> | عنوان مدخل = رفتار فرمانده با سرباز<br /> | مداخل مرتبط = [[رفتار فرمانده با سرباز در معارف و سیره نبوی]]<br /> | پرسش مرتبط =<br /> }}<br /> <br /> == رابطه فرمانده با سربازان خود ==<br /> با بررسی [[سیره پیامبر]]{{صل}} و [[تأمل]] در چگونگی ارتباط این فرمانده نظامی با سربازانش درمی‌یابیم که این رابطه بر پایه محبتی متقابل [[استوار]] است. این فرمانده، به سربازان خود [[عشق]] می‌ورزید و می‌کوشید آنان را در [[دنیا]] و [[آخرت]] به [[سعادت]] برساند. او تمام [[حکمت]]، [[خِرَد]] و توان‌بدنی خدادادی‌اش را به کار می‌گرفت تا شرایط آسان‌تری برای سربازانش فراهم آورد؛ در راه آنان، [[ازخودگذشتگی]] می‌کرد؛ گرسنه می‌ماند تا آنان [[سیر]] باشند؛ برهنه می‌ماند تا آنها پوشیده باشند و [[سختی]] می‌کشید تا آسوده باشند. به همین دلیل، سربازان نیز عشقی وصف‌ناشدنی به او داشتند که [[دوست]] و [[دشمن]] از آن [[آگاه]] بودند.<br /> یکی از جایگاه‌های تجلی این عشق و [[محبت]]، در ماجرای [[هجرت]] است. هجرتی که زمینه‌ساز فراهم آمدن [[نیروی نظامی]] شگرفی برای مسلمانان شد که [[سرزمین‌ها]] را یکی پس از دیگری فتح کرد و برای [[خداباوران]] و مقدسان، [[رهایی]] را به ارمغان آورد. این عشق راستین و جان‌فشانی در راه [[پیامبر]]{{صل}} در وجود [[صحابیان]] حضرت کاملاً تجلی یافته بود؛ چندان که او را بیش از خود، [[فرزندان]]، [[دارایی]] [خویش] و تمام [[مردمان]]، دوست می‌داشتند.<br /> <br /> در ماجرای هجرت، [[ابوبکر]] در چند جایگاه این محبت را متجلی ساخته است. هنگامی که پیامبر{{صل}}، ابوبکر را از [[اذن خداوند]] برای هجرت آگاه ساخت، ابوبکر از حضرت خواست که با او همراه شود. با پاسخ مثبت حضرت، ابوبکر از شدّت [[شادی]] گریست. پیداست که این [[خوشحالی]] از سنخ خوشحالی‌های [[دنیایی]] نبود؛ زیرا ابوبکر در حالی با شنیدن پاسخ مثبت پیامبر{{صل}} سراپا غرق [[شادمانی]] شده بود که می‌دانست با پانهادن در این راه، هر لحظه در معرض کشته‌شدن به دست [[مشرکان]] است. بنابراین شادی او بر اثر [[توفیق]] همراهی با پیامبر{{صل}} بود. این [[مصاحبت]]، سبب می‌شد او تمام [[رنج‌ها]] و دشواری‌های احتمالی این راه را به [[فراموشی]] بسپارد و تمام خطرهایی را که ممکن بود با آن مواجه شود، حتی مرگی دلخراش را به [[جان]] بخرد؛ چراکه او با گام‌نهادن در این راه، به سعادت همراهی با پیامبر [[خدا]]{{صل}} نائل می‌آمد و همین توفیق، هر [[دشواری]] را در نظرش آسان و هر تلخی را در کامش شیرین می‌ساخت.<br /> زمانی که [[پیامبر]]{{صل}} به [[غار]] نزدیک می‌شد، [[ابوبکر]] با اصرار از حضرت [[اجازه]] خواست که پیش‌تر وارد غار شود تا اگر حیوانی وحشی یا خزنده‌ای خطرناک در آن باشد، به او آسیب برساند، نه به پیامبر{{صل}}.<br /> هنگامی که مشرکان به در غار رسیده بودند و راهنمای آنان می‌گفت که رد پاها به این جا منتهی می‌شود، ابوبکر که سخت نگران جان [[رسول‌خدا]]{{صل}} بود، به‌شدّت می‌گریست.<br /> <br /> پس از خارج‌شدن پیامبر{{صل}} و ابوبکر از غار، حضرت می‌دید که ابوبکر، که نه‌تنها در میان [[قوم]] خود، [[قریش]]، بلکه در تمام [[جزیرةالعرب]] به [[شرافت]] و [[وجاهت]] شناخته شده و به سبب اعتباری که از آن برخوردار بود، میان آنان [[داوری]] می‌کرد، با حرکاتی عجیب، گاهی به جلو، پشت سر، سمت راست یا سمت چپ حضرت می‌پرد! [[رفتار]] او سبب شد تا حضرت از علت آن سؤال کند. ابوبکر پاسخ داد: «ای رسول‌خدا! هرگاه [[احساس]] می‌کردم کسی از [[دشمنان]] بر سر راهت به کمین نشسته است، خود را بر تو مقدّم می‌ساختم تا من کشته شَوَم نه تو. هرگاه احساس می‌کردم [[دشمن]] از پشت‌سر در تعقیب توست، پشت سرت قرار می‌گرفتم تا آسیب او، متوجه من شود نه تو. هرگاه احساس می‌کردم خطر در سمت راست یا چپ توست، خود را به سمت راست یا چپ تو می‌رساندم تا جان من گرفته شود نه تو»&lt;ref&gt;مؤلف محترم برای این مطالب مأخذی ارائه نکرده است، البته باید دانست که بالاترین فداکاری در مسئله هجرت از آنِ امیرمؤمنان{{ع}} است که در فراش حضرت خوابید و آیه شریفه ۲۰۷ سوره بقره در شأن این جان‌فشانی نازل گردید.&lt;/ref&gt;.<br /> [[عشق]] [[یاران پیامبر]]{{صل}} به حضرت در [[سواد بن غزیه]] نیز تجلی یافته بود. در جریان [[غزوه بدر کبری]]، هنگامی که پیامبر{{صل}} در حال آماده ساختن و مرتب‌کردن صفوف [[رزمندگان]] بود، سواد را دید که اندکی از صف خارج شده بود. حضرت با تیر بدون پری که در دست داشت و با آن صف‌ها را مرتب می‌کرد، بر شکم او زد و فرمود: «ای سواد! در صف جا بگیر».<br /> سواد پاسخ داد: «ای رسول‌خدا! ضربه تو شکم مرا به [[درد]] آورد. چون [[خداوند]] تو را برای برپاداشتن [[حق]] و [[عدالت]] برگزیده است، باید این ضربه را بر تو [[تلافی]] کنم». حضرت پیراهن خود را از روی شکم کنار زد و فرمود: «تلافی کن».<br /> در این هنگام، سواد ناگهان [[پیامبر]]{{صل}} را در آغوش گرفت و به شکم حضرت بوسه‌ها زد. پیامبر{{صل}} از سواد پرسید: «چرا چنین کردی؟» پاسخ داد: «در موقعیتی که پیش‌آمده و [احتمال [[شهادت]] در میان است] خواستم در واپسین دیدارم با تو، بدنم، بدنت را لمس کرده باشد».<br /> <br /> پس از این سخنان، پیامبر{{صل}} برایش [[دعا]] کرد&lt;ref&gt;عیون الاثر، ج۱، ص۲۵۵.&lt;/ref&gt;. این عشق در وجود [[زید بن دثنه]] نیز شعله‌ور بود. [[مشرکان]] مکی، او را از کسانی که اسیرش کرده بودند، خرید تا برای [[انتقام]] [[خون]] یکی از کشته‌شدگانشان در [[جنگ بدر]]، او را بکشند. هنگامی که مشرکان برای کشتن او مهیا شدند، [[ابوسفیان]] به او گفت: «ای زید! تو را به [[خدا]] آیا [[دوست]] نداشتی اکنون محمد در جایت ایستاده بود و سرش از تن جدا می‌شد و تو به‌سلامت در میان خانواده‌ات می‌بودی؟»<br /> زید پاسخ داد: «به خدا [[سوگند]] دوست نمی‌دارم من بین خانواده‌ام باشم و محمد در هر مکانی که هست، با [[فرورفتن]] خاری در پایش آزرده شود»&lt;ref&gt;نک: سیره نبوی ابن هشام، ج۲، صص۱۶۹-۱۸۲؛ سیره نبوی ابن کثیر، ج۳، صص۱۲۲-۱۳۴.&lt;/ref&gt;.<br /> [[خبیب بن عدی]] نیز این‌گونه بود. هنگامی که مشرکان تصمیم گرفتند به دارش آویزند، از آنان [[اجازه]] خواست دو رکعت [[نماز]] بگزارد. چون اجازه دادند، او چنین کرد و سپس بر دارش آویختند. در آن لحظات دشوار [[پایان زندگی]]، [[خبیب]] هیچ سخنی از خانواده و فرزندانش بر زبان نیاورد بلکه تنها از محبوب و پیامبر خود [[محمد مصطفی]]{{صل}} یادکرد و از خداوند خواست پیامبرش را [[آگاه]] سازد که او به وظیفه‌اش در رساندن [[پیام اسلام]] عمل کرده و با رضای خاطر، جانش را در این راه [[فدا]] ساخته است. او از خداوند خواست که پیامبرش را از وی [[خشنود]] گرداند و در پایان به درگاه خدا عرضه داشت: «پروردگارا! ما [[پیام]] رسولت را رساندیم؛ تو نیز خبر آنچه را مشرکان با ما کردند به او برسان. پروردگارا! شمار آنان را اندک ساز، نابودشان گردان و احدی از آنان را باقی نگذار»&lt;ref&gt;سیره نبوی ابن هشام، ج۲، صص۱۶۹-۱۸۲؛ سیره نبوی ابن کثیر، ج۳، صص۱۲۲-۱۳۴.&lt;/ref&gt;.<br /> این عشق در وجود فرزند [[عبدالله بن ابی بن سلول]]، [[رهبر]] [[منافقان]]، نیز جلوه‌گر شده بود. هنگامی که عبدالله، سخنی بر زبان آورد که سبب رنجش [[پیامبر]]{{صل}} و [[یاران]] [[مهاجر]] و انصاری‌اش شد، فرزند او جانب [[رسول‌خدا]]{{صل}} را گرفت و در برابر پدر خود ایستاد. افزون بر این، از پیامبر{{صل}} خواست هرگاه [[فرمان]] [[قتل]] پدرش را صادر کرد، اجرای آن را به او واگذارد نه به کسی دیگر! در راه بازگشت از [[غزوه بنی‌مصطلق]] نیز که [[عبدالله بن ابی]] گفت: «اگر به [[مدینه]] بازگردیم، عزیزان ذلیلان را بیرون می‌کنند».<br /> <br /> فرزند او در برابرش ایستاد و مانع ورود پدرش به مدینه شد تا وی از پیامبر{{صل}} [[اجازه]] ورود طلبد و حضرت به او اجازه بدهد؛ چراکه فرزند [[عبدالله بن ابی]]، پیامبر{{صل}} را عزیز می‌دانست و پدرش را [[ذلیل]]&lt;ref&gt;نک: غزوة الاحزاب، صص۲۲-۳۲.&lt;/ref&gt;.<br /> همین [[عشق]]، در [[غزوه اُحُد]]، [[ابودجانه]] و [[طلحة بن عبیدالله]] را واداشت برای [[دفاع از پیامبر]] خود [[جانبازی]] کنند. چنان که پیش‌تر اشاره کردیم در این [[غزوه]]، [[مسلمانان]] از گرد پیامبر{{صل}} پراکنده شده بودند. در چنین شرایطی، [[عبدالله بن حمید بن زهیر]]، از [[لشکر]] [[مشرکان]] پیش آمد و فریاد زد: «محمد را نشانم دهید؛ به [[خدا]] [[سوگند]] یا او را خواهم کشت یا در این راه جانم را از دست می‌دهم». ابودجانه به او گفت: «به‌سوی کسی بیا که با [[جان]] خود از جان محمد [[دفاع]] می‌کند».<br /> سپس، او چون باز شکاری به‌سوی عبدالله بن حمید [[هجوم]] برد و با ضربه‌ای اسبش را پی کرد، آن‌گاه شمشیرش را بر او فرود آورد و هلاکش کرد. رسول‌خدا{{صل}} که نظاره‌گر این صحنه بود، فرمود: «پروردگارا! همان‌گونه که من از ابو [[خرشه]]&lt;ref&gt;ابوخرشه، کنیه (= پَس‌نام) دیگر ابودجانه است.&lt;/ref&gt; خشنودم، تو نیز از او [[خرسند]] باش».<br /> در ادامه [[جنگ]]، زمانی که [[تیراندازی]] مشرکان به‌سوی رسول‌خدا{{صل}} فزونی یافت، ابودجانه که می‌ترسید تیرهای مشرکان به حضرت اصابت کند، چاره‌ای نجست جز آنکه خود را سپر حضرت گرداند. با این کار تیرها یکی پس از دیگری بر پیکرش می‌نشست اما او بی‌آنکه از جای خود حرکت یا [[بی‌تابی]] کند، جانش را سپر رسول‌خدا{{صل}} ساخت&lt;ref&gt;نک: الفتح الربانی، ج۲۱، ص۵۸؛ مختصر صحیح مسلم، شماره ۱۷۱۰؛ صفة الصفوة، ج۱، صص۴۸۵-۴۸۶؛ امتاع الاسماع، ج۱، ص۱۳۶.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> طلحة بن عبیدالله نیز قهرمانانه در دفاع از پیامبر{{صل}} جنگید. هنگامی که مشرکان، از هر طرف به حضرت هجوم آوردند، [[طلحه]] گِرد حضرت می‌چرخید و با شمشیرش از هر سو از او [[دفاع]] می‌کرد. طلحه پیکرش را سپر [[پیامبر]]{{صل}} کرده بود و ضربه‌های [[شمشیر]] و تیرهای [[دشمن]] از هر طرف بر تن او می‌نشست. [[رسول‌خدا]]{{صل}} با دیدن [[جان‌فشانی]] [[طلحة بن عبیدالله]] فرمود: «او با جنگ و [[جهاد]] خود و [[دفاع از پیامبر]] [[خدا]]، [[بهشت]] را بر خود [[واجب]] کرد». [[مشرکان]] تیری را به‌طرف پیامبر{{صل}} پرتاب کردند که [[صورت حضرت]] را نشانه رفته بود؛ طلحه دست خود را در برابر تیر قرار داد، تیر به یکی از انگشتانش خورد و آن را فلج کرد&lt;ref&gt;نک: إمتاع الأسماع، ج۱، صص۱۴۲ و ۱۴۳؛ سیرة ابن کثیر، ج۳، ص۵۸. نوشتنی است که «طلحه» بنا بر حدیثی در کتاب‌های اهل‌سنت از عشرة مبشره به شمار می‌آید، درحالی‌که او در محاصره عثمان و کشته‌شدن او نقش فعال داشت و بعد از بیعت با امیرالمؤمنین{{ع}} عهدشکنی کرد و از آتش‌افروزان جنگ جمل بود و در همان جنگ به‌وسیله نیروهای جبهه خودش یعنی مروان بن حکم به انتقام خون عثمان کشته شد. نک: تلخیص الغدیر، صص۱۰۲۷ تا ۱۰۳۴.&lt;/ref&gt;.<br /> [[زنان]] و مردان [[مسلمان]]، همگی به پیامبر{{صل}} [[عشق]] می‌ورزیدند و یکی از اسبابی که [[مصیبت]] زنان پدر، [[برادر]] یا عزیزی ازدست‌داده را می‌کاست، آن بود که می‌دیدند حضرت، به‌سلامت از [[کارزار]] بازگشته است.<br /> <br /> [[ابن اسحاق]] از [[سعد بن ابی ‌وقاص]] نقل کرده است: رسول‌خدا{{صل}} بر زنی از [[قبیله]] بنی [[دنیا]] گذشت که [[همسر]]، پدر و برادرش در [[جنگ اُحُد]] در رکاب حضرت، [[جان]] خود را ازدست‌داده بودند. هنگامی که خبر [[شهادت]] آنان را به او دادند، گفت: «حال رسول‌خدا{{صل}} چگونه است؟» پاسخ دادند: «خوب است و خدا را [[شکر]]، همان‌گونه است که تو [[دوست]] می‌داری». [[زن]] گفت: «پیامبر را نشانم دهید تا او را ببینم».<br /> حضرت را به وی نشان دادند. زن با دیدن او گفت: «هر مصیبت سنگینی با [[سلامت]] بودن تو، کوچک و ناچیز است»&lt;ref&gt;نک: سیره نبوی ابن هشام، ج۲، ص۹۸؛ امتاع الاسماع، ج۸، صص۱۴۶-۱۴۸.&lt;/ref&gt;. [[یاران پیامبر]]{{صل}} حضرت را بسیار دوست می‌داشتند و او را بر خود مقدّم می‌کردند. هیچ غزوه‌ای نبود مگر آنکه [[یاران]]، گِرد حضرتش جمع می‌شدند و برای [[محافظت]] از او [[شمشیر]] می‌زدند. و هیچ کاری نبود که [[آسودگی]] حضرت را در پی داشته باشد، مگر آن کار را برای او [[اجرا]] می‌کردند. این [[رفتار]] [[صحابیان]]، نشان [[عشق]] وصف‌ناشدنی آنان به [[پیامبر]] و مقدّم دانستن او بر خود بود.<br /> [[جابر بن عبدالله بن حرام]]، درباره [[غزوه]] [[ذات]] الرّقاع گفته است: «یاران پیامبر{{صل}} هرگاه به درختی می‌رسیدند که سایه‌ای داشت، آن را برای حضرت می‌گذاردند»&lt;ref&gt;صحیح بخاری (متن فتح الباری، ج۸، ص۴۳۲).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> در آنچه بیان شد، افزون بر درس علاقه‌مندی [[سربازان]] به فرمانده خود، درسی دیگر نیز نهفته است؛ این درس، تلاش سربازان برای فراهم‌آوردن [[راحتی]] کامل برای فرمانده است تا او بتواند به طرح‌ریزی و پیگیری برنامه‌هایش بپردازد. فرمانده موفق به [[روحی]] آرام، [[قلبی]] سرشار از [[آرامش]]، اندیشه‌ای [[آسوده]] و جسمی [[توانمند]] نیاز دارد. از این رو در حدّ امکان، باید از [[جان]] فرمانده محافظت کرد.؛ چراکه ازدست‌دادن فرمانده در بحبوحه [[نبرد]]، از هر خسارتی سنگین‌تر است؛ زیرا اگر [[سربازی]] جان خود را از دست دهد، آسان می‌توان سرباز دیگری را جایگزین او کرد؛ اما یافتن جایگزین برای فرمانده، آن هم در لحظات دشوار [[جنگ]]، ساده نیست. به این دلیل یافتن [[جایگزینی]] برای فرمانده که به طرح و برنامه جنگ، تحرکات [[لشکر]] در جبهه‌های مختلف، وضعیت سربازان و نیازهای آنان و نیز روش‌های برآوردن آن نیازها احاطه کامل داشته باشد، به‌هیچ‌وجه آسان نیست.<br /> افزون بر این، ازدست‌دادن فرمانده در شرایط [[جنگی]]، بر [[روحیه]] [[جنگاوری]] و انگیزه نبرد در سربازان، تأثیر منفی سنگینی دارد.<br /> نمونه‌های پیشین نشان‌دهنده عشق و علاقه [[رزمندگان]] [[اسلام]] به فرمانده و پیامبر خود بود. اگرچه نمونه‌های فراوان دیگری نیز برای این مسئله وجود دارد، به آنچه بیان شد، بسنده می‌کنیم و فقط این نکته را می‌افزاییم که [[دشمنان]]، به‌ویژه سران آنان نیز به علاقه و [[وفاداری]] سربازان [[سپاه اسلام]] به فرمانده و پیامبر خود، پی برده بودند. [[ابوسفیان]]، فرمانده [[مشرکان مکه]]، در این‌باره گفته است: «ندیدم کسی آن‌گونه که [[یاران محمد]]، او را [[دوست]] دارند، کسی دیگر را دوست داشته باشد».<br /> <br /> [[عروة بن مسعود ثقفی]]، از سران [[مشرکان]]، نیز پس از دیدار با پیامبر{{صل}} در حُدیبیه به [[قوم]] خود گفت: «ای [[مردم]]! به [[خدا]] [[سوگند]] من [[پادشاهان]] [[عرب]]، [[قیصر]]، کسری و [[نجاشی]] را دیده‌ام؛ به خدا سوگند هیچ [[پادشاهی]] را ندیدم که یارانش آن‌گونه او را بزرگ دارند که یاران محمد، محمد را بزرگ می‌دارند... هرگاه به آنان فرمانی دهد، در اجرای فرمانش بر یکدیگر پیشی می‌گیرند؛ هرگاه [[وضو]] می‌گیرد، برای رسیدن به زیادی آب وضویش یکدیگر را کنار می‌زنند؛ هرگاه سخن می‌گوید، صداهای خود را نزد او پایین می‌آورند و از سر [[تعظیم]]، هیچ‌گاه به او [[خیره]] نمی‌نگرند. او پیشنهادی خردمندانه و خیرخواهانه به شما داده است؛ پس آن را بپذیرید»&lt;ref&gt;صحیح بخاری (متن فتح الباری، ج۶، صص۴۶۴-۴۶۸)؛ نک: کنز العمال، ج۱۰، صص۴۸۶-۴۸۷.&lt;/ref&gt;.<br /> این [[عشق]] و علاقه، ثمره [[رحمت]] و [[مهربانی]] فراوان و فراگیر [[پیامبر]]{{صل}} به [[یاران]] خود بود که [[خدای متعال]] نیز به این مهربانی [[شهادت]] داد: {{متن قرآن|لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ}}&lt;ref&gt;«بی‌گمان پیامبری از (میان) خودتان نزد شما آمده است که هر رنجی ببرید بر او گران است، بسیار خواستار شماست، با مؤمنان مهربانی بخشاینده است» سوره توبه، آیه ۱۲۸.&lt;/ref&gt;.<br /> این مهربانی، [[دل]] حضرت را به آنان نرم ساخته بود و سبب می‌شد از خطاهایشان درگذرد. او با یاران خود، هم‌احساس بود؛ با [[شادی]] هرکدام از آنان شاد می‌شد و با اندوهشان، [[اندوهگین]]. هرگاه آنان [[گرسنگی]] می‌کشیدند نه‌تنها او نیز گرسنگی می‌کشید، بلکه بیشتر گرسنه می‌ماند.<br /> [[ابن عباس]] [[روایت]] کرده است: «[گاه] [[رسول‌خدا]]{{صل}} شب‌های پیاپی را گرسنه به سر می‌آورد و خانواده‌اش غذایی برای [[شام]] نمی‌یافتند. نان آنها، اغلب از جو بود»&lt;ref&gt;التاج الجامع للأصول فی احادیث الرسول، ج۵، ص۱۷۶. ترمذی این روایت را با سند صحیح نقل کرده است.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> مسلم و [[ترمذی]] نیز از [[عایشه]] روایت کرده‌اند: «تا پایان [[عمر پیامبر]]{{صل}}، [[خانواده]] او حتی دو [[روز]] پیاپی، از نان جو، [[سیر]] تناول نکردند»&lt;ref&gt;‌ التاج الجامع للأصول فی احادیث الرسول، ج۵، ص۱۷۵.&lt;/ref&gt;.<br /> رسول‌خدا{{صل}}، افزون بر مهربانی وصف‌ناشدنی‌اش، [[اخلاقی]] [[قرآنی]] داشت و [[صفات جلال]] و کمال انسانی‌اش نیز آشکار بود. یاران، [[شجاعت]]، [[پایداری]]، [[جان‌فشانی]]، [[شکیبایی]]، افتادگی و [[فداکاری]] را به‌روشنی در وجودش می‌یافتند. از همین رو، چنان دلداده‌اش شدند که حتی [[دشمنان]] نیز زبان به تحسین آن گشودند؛ و چنان که اشاره آمد، [[یاران]] حضرت، [[عشق]] [[راستین]] خویش را در جایگاه‌های بسیار، آشکار کردند.<br /> هر فرمانده نظامی که می‌خواهد محبوب سربازانش باشد و آنان در راه او جان‌فشانی کنند، باید شیوه‌های [[پیامبر]] فرمانده را در تعامل با [[سربازان]] خود پیشه سازد و هر [[رهبر]] و حاکمی که می‌خواهد، ملتش، آن‌گونه که [[مسلمانان]] پیامبر خود را [[دوست]] می‌داشتند، [[صادقانه]] او را دوست بدارند، باید در تعامل با [[ملت]] خویش به پیامبر{{صل}} [[اقتدا]] کند، با دردهای ملت خود دردمند شود و با شادی‌هایشان شادمان باشد.<br /> <br /> [[محبت]]، با [[اجبار]] یا فرمان‌های خشک نظامی و تهی از مهر و [[عطوفت]] پدید نمی‌آید؛ اگرچه می‌توان [[انسان]] را با اجبار به کارهای بسیاری واداشت، محبت‌ورزی و علاقه‌مندی، مقوله‌ای از این سنخ نیست. عشق و محبت، از [[قلب]] می‌جوشد و کسی اختیارش را در دست ندارد. به خیابان کشاندن [[مردم]]، سربازان، [[دانشجویان]]، [[کارگران]] و دیگران برای استقبال از [[رهبران]] و فرماندهان، نمونه‌ای از واداری مردم به [[ابراز محبت]] ظاهری، تشویق‌کردن ساختگی و ستایش‌های زبانی است. درحالی‌که همین مردمی که به‌اجبار به خیابان‌ها کشانده شده‌اند و با این کار از رسیدگی به کارهای ضروری و امور خویش [[محروم]] شده‌اند، در [[دل]]، به رهبر یا [[فرماندهی]] که آنان را به این کار واداشته است، [[نفرین]] و [[لعنت]] می‌فرستند. شاید اگر مردم برای استقبال از افراد، اجباری نمی‌داشتند، یک‌دهم جمعیتی که به خیابان‌ها کشانده شده است نیز به پیشواز نمی‌آمد. پس، چه‌بسا انسان در ظاهر به کسی که از او متنفر است و سینه‌اش آکنده از [[کینه]] اوست، [[اظهار محبت]] و علاقه کند!<br /> این حالت را با موقعیت پیامبر{{صل}} در [[مدینه]] مقایسه کنید. [[اهل]] مدینه، همه‌روزه همراه [[فرزندان]] و [[پیران]] و [[زنان]] خود یا در [[همراهی]] [[نمایندگان]] [[قبایل]] خود، نزد حضرت می‌رفتند و از او می‌خواستند نزد [[خانواده]] یا [[قبیله]] آنها تشریف‌فرما شود و در میان آنان باشد&lt;ref&gt;[[محمد عبدالقادر ابوفارس|ابوفارس، محمد عبدالقادر]]، [[مکتب نظامی پیامبر اعظم (کتاب)|مکتب نظامی پیامبر اعظم]]، ص ۴۷-۵۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:IM010889.jpg|22px]] [[محمد عبدالقادر ابوفارس|ابوفارس، محمد عبدالقادر]]، [[مکتب نظامی پیامبر اعظم (کتاب)|'''مکتب نظامی پیامبر اعظم''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:فرمانده]]<br /> [[رده:رفتار فرمانده با سرباز]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%B9%D8%B3%DA%A9%D8%B1%DB%8C&diff=1377399 2026-06-18T09:51:16Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به سیره اقتصادی امام عسکری</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سیره اقتصادی امام عسکری]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF%DB%8C&diff=1377398 2026-06-18T09:50:34Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به هدایت</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[هدایت]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B9%D8%B3%DA%A9%D8%B1%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377397 2026-06-18T09:47:41Z

<p>Wasity: /* فهرست کتاب */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = [[تاریخ]] و سیره [[امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> | عنوان پسین = <br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011151.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = <br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[قاسم خانجانی]]<br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = [[محمد سالم محسنی]]<br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = {{فهرست جعبه افقی |[[امام حسن عسکری]] | [[تاریخ]] | [[سیره]]}}<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه حوزه و دانشگاه<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = قم، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = ۲۱۳<br /> | شابک = 978-600-298-516-3<br /> | شماره ملی = 9730563<br /> }}<br /> '''[[تاریخ]] و سیره [[امام حسن عسکری]]{{ع}}'''، کتابی است که با زبان فارسی به بررسی [[زندگی]]، [[سیره]]، [[فعالیت‌های فرهنگی]] و [[سیاسی]]، و نقش آن حضرت در [[هدایت جامعه]] [[شیعه]] و [[آماده‌سازی]] آن برای [[عصر غیبت]] می‌پردازد. پدیدآورندهٔ این کتاب [[قاسم خانجانی]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه|انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه]] انتشار آن را به عهده داشته است&lt;ref name=p1&gt;[https://www.gisoom.com/book/44932630 شبکه جامع کتاب گیسوم]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> در معرفی این کتاب آمده است: «[[زندگی]] [[امام عسکری]]{{ع}} به‌ویژه بررسی دقیق‌تر و پرداختن به برخی از زوایای زنـدگی آن حضـرت، با توجـه به اختـناق شـدید و دشـواری‌های دوران زنـدگی [[امام عسکری]]{{ع}} از جمله مسائلی است که کمتر مطرح شده است. از‌ این‌رو تبیین وضعیت [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] [[شیعیان]] در [[دوره امام عسکری]]{{ع}} و نقش آن حضرت در [[رهبری جامعه]] [[شیعه]]، نشان دادن [[سیره]] و زندگی امام [[عسکری]]{{ع}} در عرصه‌های مختلف [[فرهنگی]]، [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] و نیز نمایاندن نقش [[امام عسکری]]{{ع}} در زمینه‌سازی برای [[دوران غیبت امام مهدی]]{{ع}} از اهمیت بسیاری برخوردار است که در این نوشته بدان پرداخته شده است. همچنین بیان شیوه‌های ارتباط این [[امام]] [[بزرگوار]] با [[شیعیان]] و [[اصحاب]]، رسیدگی به [[امور مادی]] و [[معنوی]] آنان، [[تربیت شاگردان]] و ارتباط با آنان، چگونگی تقویت و استمرار امور [[وکلا]] و [[سازمان وکالت]] در این دوره و بازگو کردن [[تعالیم]] و معارفی که از آن حضرت باقی مانده است از اهداف این تحقیق است».<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> *مقدمه<br /> ===فصل اول: کلیات تحقیق===<br /> *طرح تحقیق<br /> *پیشینه تحقیق<br /> ** [[موسوعة الامام العسکری]]{{ع}}<br /> ** [[حیاة الامام الحسن العسکری]]{{ع}} دراسة و تحلیل<br /> ** [[حیاة الامام العسکری]]<br /> ** [[اعلام الهدایة]]، [[الامام الحسن بن علی العسکری]]{{ع}}<br /> ** [[الامام الحسن العسکری]]{{ع}}، والد [[الامام المهدی الموعود]]{{ع}}<br /> ** [[موسوعة کلمات الامام الحسن العسکری]]{{ع}}<br /> ** [[مسند الامام العسکری]]{{ع}}<br /> ** [[صحیفه امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> *منبع‌شناسی<br /> ** [[منابع تاریخی]]<br /> *** [[منابع عمومی تاریخ اسلام]]<br /> *** [[منابع عمومی تاریخ امامان]]{{ع}}<br /> ***منابع اختصاصی مربوط به [[زندگی امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[منابع روایی]] و [[حدیثی]]<br /> ** [[منابع رجالی]] و [[تراجم]]<br /> **روش‌شناسی تحقیق<br /> ===فصل دوم: [[احوال شخصی امام حسن عسکری]]===<br /> * پدر و [[مادر امام عسکری]]{{ع}}<br /> * تولد<br /> * [[نام]]، [[کنیه]] و [[القاب]]<br /> * [[همسر]] و فرزند<br /> ** همسر<br /> ** [[فرزند امام عسکری]]{{ع}}<br /> ===فصل سوم: [[امامت امام عسکری]]{{ع}}===<br /> *واکاوی و گونه‌شناسی [[نصوص امامت امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[نصوص]] [[کتب آسمانی]] و [[ادیان]] دیگر<br /> ** [[حدیث لوح]]<br /> ** [[نص رسول خدا]]{{صل}} بر امامت امام عسکری{{ع}}<br /> ** [[روایات ائمه معصومین]]{{ع}} درباره [[امامت امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[روایات امام هادی]]{{ع}} درباره امامت امام عسکری{{ع}}<br /> ***الف: [[خفقان]] و محدودیت [[حاکم]] بر [[زمان امام هادی]]{{ع}}<br /> *** ب: [[سوء استفاده]] دیگران<br /> *** ج: مطرح شدن بحث [[بداء]]<br /> *گونه‌شناسی [[دلایل]] و [[معجزات]]<br /> *واکاوی و گونه‌شناسی [[فضایل]]<br /> ** [[علم]]<br /> ** فضایل<br /> ** [[عبادت]]<br /> ** [[سخاوت]]<br /> * [[امام حسن عسکری]]{{ع}} از منظر دیگران<br /> ** [[جایگاه امام عسکری]]{{ع}} از نگاه مخالفان<br /> ** جایگاه امام عسکری{{ع}} از نگاه غیر [[مسلمانان]] [[زمان]] خود<br /> ** [[امام عسکری]]{{ع}} به از نگاه [[اهل سنت]]<br /> ===فصل چهارم: [[تاریخ]] و [[سیره سیاسی]] و [[اجتماعی]] امام عسکری{{ع}}===<br /> *فضای [[سیاسی]] [[جامعه]] در [[عصر امام عسکری]]{{ع}} (خلفای عصر [[امام]] [[قیام‌ها]] و [[نهضت‌ها]])<br /> ** [[حاکمان]] معاصر امام حسن عسکری{{ع}}<br /> *** [[قیام علی بن زید بن حسین]]<br /> *** [[قیام ابن صوفی علوی]]<br /> *** [[قیام احمد بن ابراهیم بن عبدالله]]<br /> *** [[قیام احمد بن محمد بن عبدالله]]<br /> *** [[شورش زنگیان]]<br /> * [[اندیشه]] و [[مواضع سیاسی]] و [[اجتماعی]] [[امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[تقیه]]؛ راهکاری هوشمندانه<br /> **رسیدگی به [[شیعیان]]<br /> ** [[حفظ جان امام مهدی]]{{ع}}<br /> *** [[پنهان کردن ولادت امام مهدی]]{{ع}}<br /> ***فرستادن [[امام مهدی]]{{ع}} به [[مکه]]<br /> *** [[وصیت]] به مادر<br /> **تقویت [[سازمان ارتباطی وکالت]]<br /> ***ساختار و شیوه عملکرد [[سازمان وکالت]]<br /> **** تعیین و [[نصب وکلا]]<br /> ****تبیین [[شخصیت]] وکلا برای شیعیان<br /> ****تبیین [[وظایف]] و [[نظارت بر عملکرد وکلا]]<br /> **** [[تأمین مالی]] وکلا<br /> **** [[تأمین امنیت]] سازمان وکالت<br /> **** وکلا و [[باب‌ها]]، [[کارگزاران]] سازمان وکالت<br /> **بهره‌گیری از اصل [[نهانکاری]] و تقیه<br /> ** وظایف و [[مسئولیت‌های سازمان وکالت]]<br /> ***نقش [[مالی]]<br /> ***نقش ارتباطی<br /> ***نقش [[علمی]] و [[ارشادی]]<br /> ***نقش [[سیاسی]]<br /> ***نقش حفاظتی برای [[امامان]]{{ع}}، شیعیان و سازمان وکالت<br /> ***نقش [[مبارزاتی]] بر ضد [[منحرفان]] و [[مدعیان دروغین بابیت]]<br /> ***ویژگی‌های کارگزاران سازمان وکالت<br /> ***فرق بین [[وکیل]] و باب<br /> ** [[زمینه‌سازی برای دوره غیبت]]<br /> ***تبیین و تأکید بر [[دوره غیبت]]<br /> ***کاهش [[ارتباط مستقیم با شیعیان]]<br /> ***تقویت و گسترش سازمان وکالت<br /> ===فصل پنجم: [[حیات اقتصادی امام عسکری]]{{ع}}===<br /> *وضعیت [[اقتصادی]] رایج در [[عصر امام عسکری]]{{ع}}<br /> *راهکارهای اقتصادی امام عسکری{{ع}}<br /> **کسب [[روزی حلال]]<br /> ** [[کار و تلاش]] اقتصادی<br /> ** [[میانه‌روی]] و دوری از [[اسراف]] و [[تبذیر]]<br /> **رسیدگی به دیگران<br /> *درآمدها و [[دارایی‌های امام عسکری]]{{ع}}<br /> * [[هزینه‌های اقتصادی امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[کمک به مستمندان]] یا [[نیازمندان]]<br /> **بخشیدن [[اموال]] به مخالفان<br /> ** [[حقوق]] وکلا<br /> ===فصل ششم: [[سیره اخلاقی]] و [[تربیتی]] امام عسکری{{ع}}===<br /> * [[خوش رویی]]، [[تبسم]] و [[خوش رفتاری]]<br /> * [[لطف]] و [[محبت]] به دیگران<br /> *[[رفع نیاز مردم]]<br /> ===فصل هفتم: [[حیات]] علمی و [[فرهنگی]] امام عسکری{{ع}}===<br /> *وضعیت علمی و فرهنگی [[زمان امام عسکری]]{{ع}}<br /> *فعالیت‌های علمی و فرهنگی [[امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[پاسخ گویی به شبهات]] و [[پرسش‌های مردم]]<br /> **رفع [[شک و تردید]] درباره [[امام]] و [[جایگاه امامت]]<br /> ** [[مبارزه با تفکر باطل]] و [[فرقه‌های انحرافی]]<br /> ***موضوع [[خلق قرآن]]<br /> *** [[غالیان]]<br /> *** [[ثنویت]]<br /> *** [[مفوضه]]<br /> *** [[واقفیه]]<br /> ** [[احادیث]] و [[روایات امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[رساله‌ها]] و [[نامه‌ها]]<br /> ** [[کتاب‌ها]] و آثار<br /> ** [[دعا]]<br /> ***نگاهی اجمالی به [[دعاهای امام عسکری]]{{ع}}<br /> *** [[آموزش]] دعا<br /> ** [[تربیت شاگردان]] و گونه‌شناسی [[اصحاب]] و [[شاگردان امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[رهبری]] [[حرکت]] [[علمی]] [[جامعه]] [[شیعه]]<br /> ===فصل هشتم: [[شهادت امام حسن عسکری]]{{ع}}===<br /> *شواهد عمومی<br /> ** [[مسمومیت]] یا همه [[امامان]]{{ع}}<br /> ** [[کوتاه بودن عمر]]<br /> *شواهد اختصاصی<br /> ** [[حبس امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[اقدام عملی]] برای [[به شهادت رساندن امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[شاهد]] گرفتن بر عدم [[شهادت امام عسکری]]{{ع}} از نظر [[حکومت عباسی]]<br /> * [[مرقد]] و [[زیارت امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ===جمع‌بندی و نتیجه‌گیری===<br /> *منابع<br /> *نمایه ها<br /> *نمایه اشخاص<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == دربارهٔ پدیدآورنده ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = قاسم خانجانی}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های قاسم خانجانی]]<br /> [[رده:آثار قاسم خانجانی]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B9%D8%B3%DA%A9%D8%B1%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377396 2026-06-18T09:46:55Z

<p>Wasity: /* فهرست کتاب */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان پیشین = <br /> | عنوان = [[تاریخ]] و سیره [[امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> | عنوان پسین = <br /> | شماره جلد = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | تصویر = IM011151.jpg<br /> | اندازه تصویر = 200px<br /> | از مجموعه = <br /> | زبان = فارسی<br /> | زبان اصلی = <br /> | نویسنده = [[قاسم خانجانی]]<br /> | نویسندگان = <br /> | تحقیق یا تدوین = <br /> | زیر نظر = <br /> | به کوشش = <br /> | مترجم = <br /> | مترجمان = <br /> | ویراستار = [[محمد سالم محسنی]]<br /> | ویراستاران = <br /> | موضوع = {{فهرست جعبه افقی |[[امام حسن عسکری]] | [[تاریخ]] | [[سیره]]}}<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ناشر = پژوهشگاه حوزه و دانشگاه<br /> | به همت = <br /> | وابسته به = <br /> | محل نشر = قم، ایران<br /> | سال نشر = ۱۴۰۳<br /> | تعداد صفحات = ۲۱۳<br /> | شابک = 978-600-298-516-3<br /> | شماره ملی = 9730563<br /> }}<br /> '''[[تاریخ]] و سیره [[امام حسن عسکری]]{{ع}}'''، کتابی است که با زبان فارسی به بررسی [[زندگی]]، [[سیره]]، [[فعالیت‌های فرهنگی]] و [[سیاسی]]، و نقش آن حضرت در [[هدایت جامعه]] [[شیعه]] و [[آماده‌سازی]] آن برای [[عصر غیبت]] می‌پردازد. پدیدآورندهٔ این کتاب [[قاسم خانجانی]] است و [[:رده:انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه|انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه]] انتشار آن را به عهده داشته است&lt;ref name=p1&gt;[https://www.gisoom.com/book/44932630 شبکه جامع کتاب گیسوم]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == دربارهٔ کتاب ==<br /> در معرفی این کتاب آمده است: «[[زندگی]] [[امام عسکری]]{{ع}} به‌ویژه بررسی دقیق‌تر و پرداختن به برخی از زوایای زنـدگی آن حضـرت، با توجـه به اختـناق شـدید و دشـواری‌های دوران زنـدگی [[امام عسکری]]{{ع}} از جمله مسائلی است که کمتر مطرح شده است. از‌ این‌رو تبیین وضعیت [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] [[شیعیان]] در [[دوره امام عسکری]]{{ع}} و نقش آن حضرت در [[رهبری جامعه]] [[شیعه]]، نشان دادن [[سیره]] و زندگی امام [[عسکری]]{{ع}} در عرصه‌های مختلف [[فرهنگی]]، [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] و نیز نمایاندن نقش [[امام عسکری]]{{ع}} در زمینه‌سازی برای [[دوران غیبت امام مهدی]]{{ع}} از اهمیت بسیاری برخوردار است که در این نوشته بدان پرداخته شده است. همچنین بیان شیوه‌های ارتباط این [[امام]] [[بزرگوار]] با [[شیعیان]] و [[اصحاب]]، رسیدگی به [[امور مادی]] و [[معنوی]] آنان، [[تربیت شاگردان]] و ارتباط با آنان، چگونگی تقویت و استمرار امور [[وکلا]] و [[سازمان وکالت]] در این دوره و بازگو کردن [[تعالیم]] و معارفی که از آن حضرت باقی مانده است از اهداف این تحقیق است».<br /> <br /> == فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> *مقدمه<br /> ===فصل اول: کلیات تحقیق===<br /> *طرح تحقیق<br /> *پیشینه تحقیق<br /> ** [[موسوعة الامام العسکری]]{{ع}}<br /> ** [[حیاة الامام الحسن العسکری]]{{ع}} دراسة و تحلیل<br /> ** [[حیاة الامام العسکری]]<br /> ** [[اعلام الهدایة]]، الامام [[الحسن بن علی]] العسکری{{ع}}<br /> ** [[الامام الحسن العسکری]]{{ع}}، والد [[الامام المهدی]] الموعود{{ع}}<br /> ** [[موسوعة کلمات الامام الحسن العسکری]]{{ع}}<br /> ** [[مسند الامام العسکری]]{{ع}}<br /> ** [[صحیفه امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> *منبع‌شناسی<br /> ** [[منابع تاریخی]]<br /> *** [[منابع عمومی تاریخ اسلام]]<br /> *** [[منابع عمومی تاریخ امامان]]{{ع}}<br /> ***منابع اختصاصی مربوط به [[زندگی امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[منابع روایی]] و [[حدیثی]]<br /> ** [[منابع رجالی]] و [[تراجم]]<br /> **روش‌شناسی تحقیق<br /> ===فصل دوم: [[احوال شخصی امام حسن عسکری]]===<br /> * پدر و [[مادر امام عسکری]]{{ع}}<br /> * تولد<br /> * [[نام]]، [[کنیه]] و [[القاب]]<br /> * [[همسر]] و فرزند<br /> ** همسر<br /> ** [[فرزند امام عسکری]]{{ع}}<br /> ===فصل سوم: [[امامت امام عسکری]]{{ع}}===<br /> *واکاوی و گونه‌شناسی [[نصوص امامت امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[نصوص]] [[کتب آسمانی]] و [[ادیان]] دیگر<br /> ** [[حدیث لوح]]<br /> ** [[نص رسول خدا]]{{صل}} بر امامت امام عسکری{{ع}}<br /> ** [[روایات ائمه معصومین]]{{ع}} درباره [[امامت امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[روایات امام هادی]]{{ع}} درباره امامت امام عسکری{{ع}}<br /> ***الف: [[خفقان]] و محدودیت [[حاکم]] بر [[زمان امام هادی]]{{ع}}<br /> *** ب: [[سوء استفاده]] دیگران<br /> *** ج: مطرح شدن بحث [[بداء]]<br /> *گونه‌شناسی [[دلایل]] و [[معجزات]]<br /> *واکاوی و گونه‌شناسی [[فضایل]]<br /> ** [[علم]]<br /> ** فضایل<br /> ** [[عبادت]]<br /> ** [[سخاوت]]<br /> * [[امام حسن عسکری]]{{ع}} از منظر دیگران<br /> ** [[جایگاه امام عسکری]]{{ع}} از نگاه مخالفان<br /> ** جایگاه امام عسکری{{ع}} از نگاه غیر [[مسلمانان]] [[زمان]] خود<br /> ** [[امام عسکری]]{{ع}} به از نگاه [[اهل سنت]]<br /> ===فصل چهارم: [[تاریخ]] و [[سیره سیاسی]] و [[اجتماعی]] امام عسکری{{ع}}===<br /> *فضای [[سیاسی]] [[جامعه]] در [[عصر امام عسکری]]{{ع}} (خلفای عصر [[امام]] [[قیام‌ها]] و [[نهضت‌ها]])<br /> ** [[حاکمان]] معاصر امام حسن عسکری{{ع}}<br /> *** [[قیام علی بن زید بن حسین]]<br /> *** [[قیام ابن صوفی علوی]]<br /> *** [[قیام احمد بن ابراهیم بن عبدالله]]<br /> *** [[قیام احمد بن محمد بن عبدالله]]<br /> *** [[شورش زنگیان]]<br /> * [[اندیشه]] و [[مواضع سیاسی]] و [[اجتماعی]] [[امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[تقیه]]؛ راهکاری هوشمندانه<br /> **رسیدگی به [[شیعیان]]<br /> ** [[حفظ جان امام مهدی]]{{ع}}<br /> *** [[پنهان کردن ولادت امام مهدی]]{{ع}}<br /> ***فرستادن [[امام مهدی]]{{ع}} به [[مکه]]<br /> *** [[وصیت]] به مادر<br /> **تقویت [[سازمان ارتباطی وکالت]]<br /> ***ساختار و شیوه عملکرد [[سازمان وکالت]]<br /> **** تعیین و [[نصب وکلا]]<br /> ****تبیین [[شخصیت]] وکلا برای شیعیان<br /> ****تبیین [[وظایف]] و [[نظارت بر عملکرد وکلا]]<br /> **** [[تأمین مالی]] وکلا<br /> **** [[تأمین امنیت]] سازمان وکالت<br /> **** وکلا و [[باب‌ها]]، [[کارگزاران]] سازمان وکالت<br /> **بهره‌گیری از اصل [[نهانکاری]] و تقیه<br /> ** وظایف و [[مسئولیت‌های سازمان وکالت]]<br /> ***نقش [[مالی]]<br /> ***نقش ارتباطی<br /> ***نقش [[علمی]] و [[ارشادی]]<br /> ***نقش [[سیاسی]]<br /> ***نقش حفاظتی برای [[امامان]]{{ع}}، شیعیان و سازمان وکالت<br /> ***نقش [[مبارزاتی]] بر ضد [[منحرفان]] و [[مدعیان دروغین بابیت]]<br /> ***ویژگی‌های کارگزاران سازمان وکالت<br /> ***فرق بین [[وکیل]] و باب<br /> ** [[زمینه‌سازی برای دوره غیبت]]<br /> ***تبیین و تأکید بر [[دوره غیبت]]<br /> ***کاهش [[ارتباط مستقیم با شیعیان]]<br /> ***تقویت و گسترش سازمان وکالت<br /> ===فصل پنجم: [[حیات اقتصادی امام عسکری]]{{ع}}===<br /> *وضعیت [[اقتصادی]] رایج در [[عصر امام عسکری]]{{ع}}<br /> *راهکارهای اقتصادی امام عسکری{{ع}}<br /> **کسب [[روزی حلال]]<br /> ** [[کار و تلاش]] اقتصادی<br /> ** [[میانه‌روی]] و دوری از [[اسراف]] و [[تبذیر]]<br /> **رسیدگی به دیگران<br /> *درآمدها و [[دارایی‌های امام عسکری]]{{ع}}<br /> * [[هزینه‌های اقتصادی امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[کمک به مستمندان]] یا [[نیازمندان]]<br /> **بخشیدن [[اموال]] به مخالفان<br /> ** [[حقوق]] وکلا<br /> ===فصل ششم: [[سیره اخلاقی]] و [[تربیتی]] امام عسکری{{ع}}===<br /> * [[خوش رویی]]، [[تبسم]] و [[خوش رفتاری]]<br /> * [[لطف]] و [[محبت]] به دیگران<br /> *[[رفع نیاز مردم]]<br /> ===فصل هفتم: [[حیات]] علمی و [[فرهنگی]] امام عسکری{{ع}}===<br /> *وضعیت علمی و فرهنگی [[زمان امام عسکری]]{{ع}}<br /> *فعالیت‌های علمی و فرهنگی [[امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[پاسخ گویی به شبهات]] و [[پرسش‌های مردم]]<br /> **رفع [[شک و تردید]] درباره [[امام]] و [[جایگاه امامت]]<br /> ** [[مبارزه با تفکر باطل]] و [[فرقه‌های انحرافی]]<br /> ***موضوع [[خلق قرآن]]<br /> *** [[غالیان]]<br /> *** [[ثنویت]]<br /> *** [[مفوضه]]<br /> *** [[واقفیه]]<br /> ** [[احادیث]] و [[روایات امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[رساله‌ها]] و [[نامه‌ها]]<br /> ** [[کتاب‌ها]] و آثار<br /> ** [[دعا]]<br /> ***نگاهی اجمالی به [[دعاهای امام عسکری]]{{ع}}<br /> *** [[آموزش]] دعا<br /> ** [[تربیت شاگردان]] و گونه‌شناسی [[اصحاب]] و [[شاگردان امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[رهبری]] [[حرکت]] [[علمی]] [[جامعه]] [[شیعه]]<br /> ===فصل هشتم: [[شهادت امام حسن عسکری]]{{ع}}===<br /> *شواهد عمومی<br /> ** [[مسمومیت]] یا همه [[امامان]]{{ع}}<br /> ** [[کوتاه بودن عمر]]<br /> *شواهد اختصاصی<br /> ** [[حبس امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[اقدام عملی]] برای [[به شهادت رساندن امام عسکری]]{{ع}}<br /> ** [[شاهد]] گرفتن بر عدم [[شهادت امام عسکری]]{{ع}} از نظر [[حکومت عباسی]]<br /> * [[مرقد]] و [[زیارت امام حسن عسکری]]{{ع}}<br /> ===جمع‌بندی و نتیجه‌گیری===<br /> *منابع<br /> *نمایه ها<br /> *نمایه اشخاص<br /> {{پایان فهرست اثر}}<br /> <br /> == دربارهٔ پدیدآورنده ==<br /> {{پدیدآورنده ساده<br /> | پدیدآورنده کتاب = قاسم خانجانی}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:کتاب]]<br /> [[رده:کتاب‌های قاسم خانجانی]]<br /> [[رده:آثار قاسم خانجانی]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای چکیده]]<br /> [[رده:کتاب‌های دارای فهرست]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن دیجیتال]]<br /> [[رده:کتاب‌های فاقد متن PDF]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AE%D9%88%D8%B4_%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C&diff=1377394 2026-06-18T09:40:13Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به خوش‌خلقی</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[خوش‌خلقی]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7%DB%8C_%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AA&diff=1377392 2026-06-18T09:36:45Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به نهاد وکالت</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[نهاد وکالت]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%B9%D8%B3%DA%A9%D8%B1%DB%8C&diff=1377391 2026-06-18T09:29:57Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به عصر امام حسن عسکری</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[عصر امام حسن عسکری]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=1377296 2026-06-17T18:13:26Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>'''حسین بن احمد''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> * [[حسین بن احمد بن ظبیان]]<br /> * [[حسین بن احمد منقری تمیمی]]<br /> * [[حسین بن احمد فقیه رازی]]<br /> * [[حسین بن احمد بن ادریس اشعری قمی]]<br /> * [[حسین بن احمد فقیه رازی]]<br /> * [[حسین بن احمد حلبی]]<br /> * [[حسین بن احمد بن حسن بن علی بن فضال]]<br /> {{ابهام‌زدایی}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%B9_%D9%87%D8%B1%D9%88%DB%8C_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=1377295 2026-06-17T18:11:15Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>'''بیاع هروی''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> * [[ابراهیم بن میمون بیاع هروی]]<br /> * [[ایوب بن حر جعفی کوفی بیاع هروی اخی ادیم]]<br /> * [[سیف بیاع هروی کوفی]]<br /> * [[حسن بیاع هروی]]<br /> * [[عائذ بن نباتة احمسی کوفی بیاع هروی]] <br /> {{ابهام‌زدایی}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=1377294 2026-06-17T18:10:03Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>'''حسن بن موسی''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> # [[حسن بن موسی بن جعفر الکاظم]]<br /> # [[حسن بن موسی نوبختی]]<br /> # [[حسن بن موسی وشاء بغدادی]]<br /> # [[حسن بن موسی خشاب]]<br /> # [[حسن بن موسی خیاط]]<br /> # [[حسن بن موسی اشیب]]<br /> {{ابهام‌زدایی}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B4%D8%A7%D8%A8&diff=1377293 2026-06-17T18:09:19Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به حسن بن موسی خشاب</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[حسن بن موسی خشاب]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%87&diff=1377292 2026-06-17T18:08:02Z

<p>Wasity: تغییرمسیر به حارث بن مغیره</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[حارث بن مغیره]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=1377291 2026-06-17T18:05:34Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>'''حسن بن محمد''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> # [[حسن بن محمد حنفیه]]<br /> # [[حسن بن محمد بن یونس]]<br /> # [[حسن بن محمد حضرمی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن بابا قمی]]<br /> # [[حسن بن محمد مزنی خزاز]]<br /> # [[حسن بن محمد بن ابی طلحه]]<br /> # [[حسن بن محمد بن عمران قمی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن یحیی عقیقی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن سهل نوفلی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن عبدالله رازی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن جمهور قمی بصری]]<br /> # [[حسن بن محمد بن سماعه کوفی کندی صیرفی]]<br /> # [[حسن بن محمد اسدی]]<br /> # [[حسن بن محمد کندی]]<br /> # [[حسن بن محمد هاشمی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن سعید هاشمی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن شعیب]]<br /> # [[حسن بن محمد بن صالح بزاز]]<br /> # [[حسن بن محمد بن عبدالواحد]]<br /> # [[حسن بن محمد بن یحیی حسینی]]<br /> # [[حسن بن محمد جمال]]<br /> {{ابهام‌زدایی}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_(%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C)&diff=1377290 2026-06-17T18:04:51Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>'''حسن بن محمد''' ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:<br /> <br /> # [[حسن بن محمد حنفیه]]<br /> # [[حسن بن محمد بن جمهور]]<br /> # [[حسن بن محمد بن یونس]]<br /> # [[حسن بن محمد حضرمی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن بابا قمی]]<br /> # [[حسن بن محمد مزنی خزاز]]<br /> # [[حسن بن محمد بن ابی طلحه]]<br /> # [[حسن بن محمد بن عمران قمی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن یحیی عقیقی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن سهل نوفلی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن عبدالله رازی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن جمهور قمی بصری]]<br /> # [[حسن بن محمد بن سماعه کوفی کندی صیرفی]]<br /> # [[حسن بن محمد اسدی]]<br /> # [[حسن بن محمد کندی]]<br /> # [[حسن بن محمد هاشمی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن سعید هاشمی]]<br /> # [[حسن بن محمد بن شعیب]]<br /> # [[حسن بن محمد بن صالح بزاز]]<br /> # [[حسن بن محمد بن عبدالواحد]]<br /> # [[حسن بن محمد بن یحیی حسینی]]<br /> # [[حسن بن محمد جمال]]<br /> {{ابهام‌زدایی}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D8%A8%D9%88%D8%A8_%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%AF&diff=1377289 2026-06-17T17:54:04Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = اصحاب امام رضا| عنوان مدخل = حسن بن محبوب سراد| مداخل مرتبط = [[حسن بن محبوب سراد در تاریخ اسلامی]] - [[حسن بن محبوب سراد در معارف و سیره رضوی]]| پرسش مرتبط = }}<br /> <br /> == آشنایی اجمالی ==<br /> [[ابوعلی حسن بن محبوب بن وهب بن جعفر بن وهب سراد بجلی کوفی]]، [[لقب]] [[زرّاد]] به معنای «زره‌ساز» است که [[حرفه]] جد او وهب بوده و [[امام رضا]] {{ع}} حسن را سراد نامید. جد اعلایش وهب از [[مردمان]] [[هند]] و از بردگان [[جریر بن عبدالله بجلی]] بود که از [[امام علی]] {{ع}}درخواست خرید خود را کرد، ولی جریر چون به این کار [[تمایل]] نداشت، او را [[آزاد]] کرد و وهب پس از [[آزادی]] به خدمت [[امام]] درآمد،&lt;ref&gt;اختیار معرفة الرجال، ص ۵۸۴.&lt;/ref&gt; از همین روست که اینان بجلی خوانده می‌‌شوند.<br /> <br /> گزارش دقیقی از ولادت ابوعلی نداریم، ولی از آنجا که در سن ۷۵ سالگی [[وفات]] یافته، &lt;ref&gt;خلاصة الاقوال، ص ۳۷.&lt;/ref&gt; پس باید در حدود ۱۵۰ه‍ زاده شده باشد. [[ابن محبوب]] در [[شهر کوفه]] می‌‌زیسته&lt;ref&gt; الاعلام، ج2، ص ۲۱۲.&lt;/ref&gt; و پس از طی دوره‌ای، به [[علم آموزی]] روی آورد. پدرش محبوب برای [[تشویق]] فرزند در مقابل هر روایتی که از [[علی بن رئاب]] می‌‌نوشت، یک درهم می‌‌داد.&lt;ref&gt;اختیار معرفة الرجال، ص ۵۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[حسن سرّاد]] از [[شاگردان]] و [[یاران]] [[امام کاظم]]، [[امام رضا]]&lt;ref&gt;رجال الطوسی، ص ۳۴۷ و ۳۷۲.&lt;/ref&gt; و [[امام جواد]] {{ع}} به شمار می‌‌رود&lt;ref&gt;الفهرست (الندیم)، ص ۲۷۶.&lt;/ref&gt; و از این بزرگواران و نیز شصت تن از [[شاگردان امام صادق]] {{ع}}&lt;ref&gt;معجم رجال الحدیث، ج5، ص ۹۱.&lt;/ref&gt; و افرادی چون [[ابوحمزه ثمالی]]، [[جعفر بن سالم]]، [[حنان بن سدیر]]، [[صالح بن زراره]] و [[عبادة بن صهیب]] [[روایت]] دارد.&lt;ref&gt;لسان المیزان، ج2، ص ۲۴۸.&lt;/ref&gt; [[محدثان]] بزرگی مانند [[محمد بن ابی عمیر]]، [[احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی]]، [[معاویه بن حکیم]]، [[یونس بن علی عطار]] و [[هیثم بن ابی مسروق]] از او روایت کرده‌اند. <br /> <br /> ابوعلی از [[راویان]] و محدثان بلند پایه و مورد [[وثوق]] [[شیعه]] و از فقهای [[اصحاب]] [[ائمه معصومین]] {{ع}} و از [[ارکان اربعه]] عصر خود و از [[اصحاب اجماع]] به شمار آمده است.&lt;ref&gt;الفهرست (طوسی)، ص ۴۷.&lt;/ref&gt; سرّاد سرانجام در سال ۲۲۴ه‍ درگذشت.&lt;ref&gt;خلاصة الاقوال، ص ۳۷.&lt;/ref&gt; جای بسی [[شگفتی]] است با اینکه ابن محبوب [[راوی]] بسیاری از آثار [[عالمان شیعه]] بوده و [[نجاشی]] به این مناسبت بارها از او یاد کرده، اما از شرح حال خود وی [[غفلت]] ورزیده است.<br /> <br /> ابوعلی آثار و تألیفات متعددی دارد که عبارت‌اند از: التفسیر، الحدود، النکاح، الفرائض، الدیات &lt;ref&gt;الفهرست (الندیم)، ص ۲۷۶.&lt;/ref&gt; معرفة رواة الاخبار&lt;ref&gt; معالم العلماء، ص ۳۳.&lt;/ref&gt; طبقات الرجال، علل الاحادیث، فضائل الاعمال، فضائل القرآن، الاحتجاج، المصالح، الارضین الازاهیر، الاسباب، الاشکال، الافانین، اللانبیاء، احادیث الجن و الانس، اخص الاعمال، تعبیر الرؤیا، التحذیر، جداول الحکمه، الاوامر، الاوائل، البزائر، البلدان، التاریخ، المصالح، المحبوبات، المحاسن، معانی الحدیث و التحریف، الحیرة و الصفوه، الحیوان و الاجناس، التخویف، الروایه، الریاضه، السماء صوم، الایام، المکروهات، العتق، الترهیب، الفروق، القرائن، الکعبه، اللطائف، المآثر، ما خاطب الله به خلقه الجمل&lt;ref&gt;هدیة العارفین، ج1، ص ۲۶۶.&lt;/ref&gt; المراج، الطلاق، النوادر (هزار ورقه) و المشیخه&lt;ref&gt;الفهرست (طوسی)، ص۴۷.&lt;/ref&gt; که در اصول [[شیعه]] نوشته شده و مشهورتر از کتاب [[مزنی]] و امثال آن است. این کتاب بیش از صد سال پیش از [[غیبت کبری]] نگاشته شده و برخی از [[اخبار]] [[غیبت]] را در بر دارد.&lt;ref&gt;اعلام الوری، ج2، ص ۲۵۸.&lt;/ref&gt; [[ابوسلیمان داود بن کوره قمی]]، از اساتید [[کلینی]] کتاب المشیخه را بر اساس [[کتب فقهی]] به صورت باب باب در آورده و [[شهید ثانی]] حدود هزار [[حدیث]] از آن را [[گزینش]] کرده است&lt;ref&gt;الذریعه، ج3، ص ۳۲۷ و ج21، ص۶۹.&lt;/ref&gt; که نشان می‌‌دهد این اثر گران‌قدر تا سده دهم وجود داشته است.&lt;ref&gt;جمعی از پژوهشگران، [[فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی (کتاب)|فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی]] ج۱، ص ۲۵۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> * [[تفسیر حسن بن یعقوب]]<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده: IM009687.jpg|22px]] جمعی از پژوهشگران، [[فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۱''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:اعلام]]<br /> [[رده:اصحاب امام رضا]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%D8%A8%D8%AC%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D9%81%DB%8C&diff=1377288 2026-06-17T17:52:25Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = اصحاب امام رضا| عنوان مدخل = حسن بن قاسم بجلی کوفی | مداخل مرتبط = [[حسن بن قاسم بجلی کوفی در معارف و سیره رضوی]] - [[حسن بن قاسم بجلی کوفی در تراجم و رجال]]| پرسش مرتبط = }}<br /> <br /> == آشنایی اجمالی ==<br /> از [[اصحاب امام رضا]] {{ع}} و از [[راویان امام رضا]] بود&lt;ref&gt;معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۸۲.&lt;/ref&gt;. در روایتی از ایشان نقل شده: «یکی از [[فرزندان امام جعفر صادق]] {{ع}} در حال [[مرگ]] بود. [[حضرت رضا]] {{ع}} به کندی نزد او آمد! این امر مرا سخت نگران کرد که [[حضرت]] برای دیدن عمویش (محمد) کندی می‌کند. امام {{ع}} آمد و خیلی زود بلند شد و من همراه ایشان بلند شدم و آنجا را ترک کردیم. به امام رضا {{ع}} گفتم: فدایت شوم! چرا شما بلند شدید و عمویتان را در این وضع رها کردید؟ حضرت پاسخ داد: عمویم برادرش را [[دفن]] خواهد کرد. حسن بن قاسم گفت: به خدا کمی بعد از آن، عموی امام {{ع}} [[شفا]] یافت و برادرش که آن [[روز]] سالم بود بعد از چند روز از [[دنیا]] رفت»&lt;ref&gt;معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۸۲.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[حسین محمدی|محمدی، حسین]]، [[رضانامه (کتاب)|رضانامه]] ص۲۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:13681348.jpg|22px]] [[حسین محمدی|محمدی، حسین]]، [[رضانامه (کتاب)|'''رضانامه''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:اعلام]]<br /> [[رده:راویان امام رضا]]<br /> [[رده:اصحاب امام رضا]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A8%D8%AD%D8%AB:%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84_%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%AC%DB%B8_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=1377287 2026-06-17T17:05:06Z

<p>Wasity: صفحه‌ای تازه حاوی «== فهرست کتاب == {{فهرست اثر}} # الحسن بن عمار الدهان # الحسن بن عمر ابوالملیح # الحسن بن غالب # الحسن بن القاسم # الحسن بن محبوب # الحسن بن محمد الاسدی # الحسن بن محمد الکندی # الحسن بن محمد الهاشمی # الحسن بن محمد بن جمهور القمی # ال...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>== فهرست کتاب ==<br /> {{فهرست اثر}}<br /> # [[الحسن بن عمار الدهان]]<br /> # [[الحسن بن عمر ابوالملیح]]<br /> # [[الحسن بن غالب]]<br /> # [[الحسن بن القاسم]]<br /> # [[الحسن بن محبوب]]<br /> # [[الحسن بن محمد الاسدی]]<br /> # [[الحسن بن محمد الکندی]]<br /> # [[الحسن بن محمد الهاشمی]]<br /> # [[الحسن بن محمد بن جمهور القمی]]<br /> # [[الحسن بن محمد بن سعید الهاشمی]]<br /> # [[الحسن بن محمد بن سماعة]]<br /> # [[الحسن بن محمد بن شعیب]]<br /> # [[الحسن بن محمد بن صالح البزاز]]<br /> # [[الحسن بن محمد بن عبدالواحد]]<br /> # [[الحسن بن محمد بن یحیی الحسینی]]<br /> # [[الحسن بن محمد الجمال]]<br /> # [[الحسن بن المختار]]<br /> # [[الحسن بن مسکان]]<br /> # [[الحسن بن معاویه]]<br /> # [[الحسن بن المغیره]]<br /> # [[الحسن بن مقاتل]]<br /> # [[الحسن بن المنذر]]<br /> # [[الحسن بن منصور]]<br /> # [[الحسن بن موسی الخشاب]]<br /> # [[الحسن بن مهران]]<br /> # [[الحسن بن موسی الخیاط]]<br /> # [[الحسن بن هارون]]<br /> # [[الحسن بن وهب العبسی]]<br /> # [[الحسن بن یحیی بن ابی یعلی]]<br /> # [[الحسن بیاع الهروی]]<br /> # [[الحسن الاشعری]]<br /> # [[حسین الجمال]]<br /> # [[الحسین الشوا]]<br /> # [[الحسین بن ابان]]<br /> # [[الحسین بن ابراهیم]]<br /> # [[حسین بن ابی العلاء]]<br /> # [[الحسین بن ابی‌سارة]]<br /> # [[الحسین بن ابی‌یعقوب]]<br /> # [[الحسین بن أحمد الحلبی]]<br /> # [[الحسین بن احمد المالکی]]<br /> # [[الحسین بن احمد بن یوسف]]<br /> # [[الحسین بن اسد]]<br /> # [[الحسین بن اسد الطفاوی]]<br /> # [[الحسین بن اسماعیل بن صیم الأسدی]]<br /> # [[الحسین بن اعین]]<br /> # [[الحسین بن أیمن]]<br /> # [[الحسین بن أیوب]]<br /> # [[الحسین بن برید النوفلی]]<br /> # [[الحسین بن بشار]]<br /> {{پایان فهرست اثر}}</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%82%D9%81&diff=1377269 2026-06-17T12:13:42Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = منابع بیت المال| عنوان مدخل = وقف| مداخل مرتبط = [[وقف در تاریخ اسلامی]] - [[وقف در معارف و سیره نبوی]] - [[وقف در معارف و سیره علوی]] - [[وقف در معارف و سیره معصوم]] - [[وقف در معارف و سیره حسینی]] - [[وقف در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] - [[وقف در فقه اسلامی]] - [[وقف در فقه سیاسی]]| پرسش مرتبط = }}<br /> <br /> == مقدمه ==<br /> وقف به معنای توقف، ایستادن، نگه داشتن. در اصطلاح [[دینی]] اگر [[مال]] و [[زمین]] و وسیله‌ای را برای استفاده خاصی تعیین کنند و منافع آن را در جهت خاصی مقرر کنند، &quot;وقف&quot; نامیده می‌‌شود، مثل آنکه مدرسه‌ای را وقف طلاب [[علوم دینی]] می‌کنند، یا [[قرآن]] و کتابی را وقف یک [[حرم]] یا [[مسجد]] می‌‌کنند، یا درمانگاهی را وقف استفاده [[فقرا]] می‌‌کنند. وقف، کاری بسیار پسندیده است و [[ثواب]] بسیار دارد و سبب می‌‌شود که تا سال‌های سال، به [[مردم]] خیر و بهره برسد. [[مال]] یا زمینی را که وقف کرده باشند &quot;موقوفه&quot; و کسی را که آن را وقف کرده &quot;واقف&quot; می‌نامند. کسی باید متولی و عهده‌دار موقوفات و اداره صحیح آن‌ها باشد. [[مال]] وقف تنها در همان مسیری که تعیین شده باید [[مصرف]] شود و استفاده شخصی از آن جایز نیست. اداره‌ای که به امور موقوفات رسیدگی می‌‌کند &quot;اوقاف&quot; نام دارد. بسیاری از زمین‌ها و املاک، وقف بعضی [[حرم‌ها]] و امامزاده‌ها یا مساجد و حوزه‌ها می‌‌شوند و درآمدهای آن‌ها به عنوان بودجه و پشتوانه مخارج این مراکز قرار می‌‌گیرد. [[حضرت علی]] {{ع}} تعداد بسیاری نخلستان کاشت و چاه کند و آن‌ها را وقف [[فقرا]] نمود. وقف در اصطلاح [[علم]] تجوید، به معنای ایستادن، [[نفس]] کشیدن و توقف کردن بر روی یک کلمه در [[تلاوت]] [[آیات قرآن]] و وصل نکردن به کلمه یا [[آیه]] بعدی است. وقف، یک اصطلاح [[اعتقادی]] هم دارد، برای توضیح، به &quot;[[واقفیه]]&quot; نگاه کنید&lt;ref&gt;[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۴۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == معناشناسی ==<br /> وقف، در لغت به معنای ایستادن و توقف کردن&lt;ref&gt;ابن منظور، لسان العرب، ج ۹، ص۳۵۹ و خلیل بن أحمد فراهیدی، کتاب العین، ج ۵، ص۲۲۳.&lt;/ref&gt; و در اصطلاح، به معنی [[حفظ]] اصل [[مال]] و قراردادن منافع آن برای اشخاص معین یا عموم در مدت معین یا برای همیشه با حفظ شرایطی خاص است&lt;ref&gt;محمد بن حسن طوسی، المبسوط، ج ۳، ص۲۸۹؛ ابن ادریس حلی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج ۳، ص۱۵۲ و محقق کرکی، جامع المقاصد، ج ۱، ص۷.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> در [[اسلام]]، منابع مالی متعددی معین شده است تا بستر [[زندگی]] تمامی [[مسلمانان]] و همه کسانی که [[رفاه]] لازم را ندارند، فراهم شود؛ از این منابع می‌توان به [[خمس]]، [[زکات]]، [[صدقات]]، وقف، هبه و... اشاره کرد. وقف یا [[حبس]] نیز یکی از این منابع و از [[مستحبات]] اسلام است. وقف، عملی [[صالح]] و باقی و مصداق روشنی است از [[تعاون]]، و انفاقی، عاری از [[منت]] و احسانی خالی از [[اذیت]] است که تحقیر [[شخصیت]] دیگران را در پی ندارد و تصدّقی دائمی و بی‌ریا و دادن وامی است بدون [[اضطراب]] باز پرداخت و تعدیل [[ثروت]] با [[رضا]] و رغبت است که با انجام آن با جمع‌آوری مال و بروز [[اختلافات]] طبقاتی به طور معقول [[مبارزه]] می‌شود&lt;ref&gt;[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۲۳؛ [[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == پیشینه ==<br /> آثار و نوشته‌های به‌جامانده در الواح و معبدهای باقیمانده از [[اقوام]] گذشته مانند [[رومیان]]، [[مصریان]]، آشوریان، کلدانیان و آریایی‌ها می‌رساند آنان [[اموال]] و زمین‌های فراوانی برای نگهداری مکان‌های مقدس و رسیدگی به امور بینوایان و [[ناتوانان]] قرار می‌دادند و به نوعی با مفهوم وقف آشنایی داشتند&lt;ref&gt;ابوزهره، محاضرات فی الوقف، ۲؛ کُبَیسی، احکام وقف، ۱/۴۰؛ امام خمینی، البیع، ۳/۱۲۳.&lt;/ref&gt;. [[قرآن کریم]] نیز اشاره‌ای به سابقه وقف در گذشته دارد؛ مانند [[نذر]] مادر [[مریم]]{{س}} برای اینکه فرزندش وقف [[معبد]] باشد&lt;ref&gt;سوره آل عمران، آیه ۳۵.&lt;/ref&gt;. در میان [[اهل سنت]]، [[شافعی]] وقف [[خانه]] و [[زمین]] را از مختصات [[اسلام]] می‌داند و [[معتقد]] است مدرکی دال بر وجود وقف به مفهوم [[اسلامی]] آن در [[زمان]] پیش از اسلام یافت نمی‌شود&lt;ref&gt;ابن‌حجر عسقلانی، فتح الباری، ۵/۳۰۲.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> در قرآن کریم گرچه به‌صراحت از وقف سخنی گفته نشده است، اما برخی بر این باورند که [[آیه انفاق]] {{متن قرآن|لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ}}&lt;ref&gt;«هرگز به نیکی دست نخواهید یافت مگر از آنچه دوست دارید (به دیگران) ببخشید و هر چیزی ببخشید بی‌گمان خداوند آن را می‌داند» سوره آل عمران، آیه ۹۲.&lt;/ref&gt; شامل وقف نیز می‌شود&lt;ref&gt; قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۴/۱۳۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۲/۵۰.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> دربارۀ وقف و [[احکام]] و آثار و [[برکات]] آن، [[روایات]] بسیاری در منابع روایی وجود دارد که باب خاصی را به خود اختصاص داده‌اند&lt;ref&gt; کلینی، الکافی، ۷/۳۰–۳۹؛ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۱۹/۱۷۱–۲۱۵.&lt;/ref&gt;. در برخی از روایات ازجمله کارکردهای وقف، [[حفظ]] رابطه [[انسان]] با [[دنیا]] پس از [[مرگ]] شمرده شده است؛ زیرا وقف صدقه‌ای [[جاریه]] است و پس از مرگ نیز جریان دارد و شخص مرده از [[ثواب]] آن بهره‌مند می‌شود&lt;ref&gt;حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۱۹/۱۷۱.&lt;/ref&gt;. نخستین موقوفه در اسلام وقف نخلستان‌های هفت‌گانه (حوائط سبعه) بود که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} انجام داد. این اموال مربوط به مخیرق [[یهودی]] بود که [[وصیت]] کرده بود همه اموالش در [[اختیار]] [[پیامبر]]{{صل}} قرار داده شود&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، ۲۲/۲۹۸؛ عسکری، معالم المدرستین، ۲/۱۳۱.&lt;/ref&gt;. وقف‌های [[امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} نیز در برخی روایات گزارش شده است که ازجمله آنها وقف چشمه‌ها&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، ۴۱/۳۲.&lt;/ref&gt;، نخلستان‌ها&lt;ref&gt;نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴/۶۲.&lt;/ref&gt; و [[خانه]] آن حضرت&lt;ref&gt;حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۱۹/۱۸۷.&lt;/ref&gt; است. همچنین از [[حضرت زهرا]]{{س}} وقف‌هایی گزارش شده است&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ۷/۴۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ۴۳/۲۳۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> [[فقها]] از آغاز عصر تدوین [[فقه]] در کتاب‌های فتوایی و استدلالی خود به بحث از وقف پرداخته‌اند. [[شیخ صدوق]] با تقسیم وقف، به وقف برای [[حج]] و برای [[امام]]{{ع}} و وقف تا ابد، از نخستین کسانی است که بحث وقف را مطرح کرده است&lt;ref&gt;صدوق، الهدایة، ۳۲۳.&lt;/ref&gt;. پس از وی تا [[زمان]] [[محقق حلی]]، بحث از وقف با عنوان «وقوف و [[صدقات]]» یا «صدقات» به صورت فشرده و مختصر می‌آمد و در آن به نقل متن [[روایات]] و فروعِ مطرح در آنها بسنده می‌شد؛ امّا محقق حلی با طرحی نو، به بحث‌های وقف، [[نظم]] منطقی داد و با ذکر مسائل و فروع جدید، به آن غنا بخشید&lt;ref&gt;امام خمینی، صحیفه، ۲/۱۶۵–۱۷۵.&lt;/ref&gt;. به نظر می‌رسد بحث از [[خرید و فروش]] [[موقوفات]] در [[بیع]] از زمان محقق حلی آغاز شده باشد؛ زیرا وی نخستین بار شرط طلق‌بودن (آزادبودن) مبیع را مطرح کرده است.&lt;ref&gt;امام خمینی، صحیفه، ۲/۱۱.&lt;/ref&gt; در دوران معاصر، فقها در آثار فتوایی و استدلالی، در عرصه وقف به مسائل جدید نیز توجه کرده‌اند&lt;ref&gt;[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷؛ [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۲۳-۴۲۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == [[پیامبر]]{{صل}} و [[تشویق]] [[اصحاب]] به انجام وقف ==<br /> [[رسول اکرم]]{{صل}} علاوه بر پیش قدم بودن در امر وقف، دیگر [[مسلمانان]] را نیز به این امر خیر تشویق می‌کرد. [[جابر بن عبدالله انصاری]] نقل کرده است، همچنین از [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} کسی نبود که توانی [[مالی]] داشته باشد و چیزی را وقف نکند.<br /> <br /> از [[پیامبر خدا]]{{صل}} درباره وقف چنین [[روایت]] شده است: &quot;هرگاه [[انسان]] بمیرد، رشته عمل او در [[دنیا]] قطع می‌شود؛ مگر از سه چیز: [[صدقه]] [[جاریه]] (وقف) یا [[علمی]] که از آن سود برده شود و یا فرزند صالحی که برای او [[دعا]] کند&quot;&lt;ref&gt;{{متن حدیث|إِذَا مَاتَ‌ ابْنُ‌ آدَمَ‌ انْقَطَعَ‌ عَمَلُهُ‌ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ}}؛ حسن بن أبی الحسن دیلمی، ارشاد القلوب، ج ۱، ص۱۴ و تاج الدین شعیری، جامع الاخبار، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> در [[صحیح بخاری]] از [[انس بن مالک]] روایت شده است، [[ابوطلحه]] توانگرترین فرد [[انصار]] بود و از همه [[اموال]] خود، باغ بیرحاء را که در سمت [[قبله]] [[مسجد]] [[نبوی]] قرار داشت، بیشتر [[دوست]] می‌داشت. [[پیغمبر]]{{صل}} گاه به این باغ داخل می‌شد و از آب گوارای چاه آن می‌نوشید. انس بن مالک، خادم آن حضرت می‌گوید: &quot;وقتی [[آیه]] ۹۲ [[آل عمران]]: {{متن قرآن|لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ}}&lt;ref&gt;«هرگز به نیکی دست نخواهید یافت مگر از آنچه دوست دارید (به دیگران) ببخشید و هر چیزی ببخشید بی‌گمان خداوند آن را می‌داند» سوره آل عمران، آیه ۹۲.&lt;/ref&gt;، نازل شد؛ ابوطلحه برخاست و گفت: ای [[رسول خدا]]{{صل}}! محبوب‌ترین اموال من &quot;بیرحاء&quot; است و آن را در [[راه خدا]] صدقه می‌دهم و امیدوارم [[ثواب]] آن ذخیره آخرتم باشد؛ آن را در هر راهی که [[خدا]] تو را بدان [[راهنمایی]] می‌کند، [[مصرف]] کن!&quot;‌. [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: &quot; آن‌چه گفتی، شنیدم؛ چه [[مال]] سودمندی؛ نظر من آن است که آن را برای [[نزدیکان]] خود وقف کنی&quot;؛ ‌ [[ابوطلحه]] گفت: &quot;ای [[رسول خدا]]{{صل}} همین کار را می‌کنم &quot;. پس آن را برای پسرعموها و نزدیکان خود وقف کرد&quot;&lt;ref&gt;بخاری، صحیح، ج ۵، ص۱۶۹ - ۱۷۰؛ احمد بن حنبل، مسند احمد، ج ۳، ص۱۴۱ و ابن حبان، صحیح، ج ۸، ص۱۲۹ - ۱۳۰.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۲۶ ـ ۴۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقسام وقف ==<br /> از نظر گروهی از [[فقها]] [[مالی]] که به ملکیت عده‌ای درآید تا اینکه عین [[مال]] نزد آنها [[حبس]] شده و ثابت بماند و از منافعش بهره‌مند شوند، «وقف تملیکی» است و اگر عین مال در [[ملک]] کسی درنیاید و تنها [[اجازه]] بهره‌مند شدن از منافع آن در جهت خاصی داده شود، مانند وقف [[زمین]] برای [[مسجد]]، به آن «وقف تحریری» گفته می‌شود&lt;ref&gt;حلی، علامه، قواعد الاحکام، ۲/۳۹۴؛ عاملی، مفتاح الکرامة، ۲۳/۶۷۱.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> وقف به اعتبار کسانی که برای آنها وقف شده (موقوف‌علیهم) به دو قسم خاص و عام تقسیم شده است. [[وقف خاص]] اختصاص به شخص یا اشخاص معین دارد؛ اما در [[وقف عام]] یا جهت و [[مصلحت عمومی]] لحاظ می‌شود مانند وقف مسجد و [[مدرسه]] یا عنوان کلی مانند [[فقرا]] و [[علما]].&lt;ref&gt;شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱/۲۱۱؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۷.&lt;/ref&gt; در وقف خاص وجود مصداق موقوف‌علیه در هنگام وقف، لازم است؛ بنابراین وقف بر معدوم یا آنان که بعداً می‌آیند، اگر به صورت مستقل باشد صحیح نیست&lt;ref&gt;امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۷–۶۸.&lt;/ref&gt;؛ اما در وقف عام، وجود مصداق آن در همه زمان‌ها شرط نیست&lt;ref&gt;امام خمینی، صحیفه، ۲/۶۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === وقف عام ===<br /> وقف جزو اموالی است که جمعی از آن بهره می‌برند. وقف گاهی عام است، مانند اینکه کسانی [[مالی]] را برای راه‌های خیر وقف کنند؛ مانند ساختن پل، حمام، [[مدرسه]] و برای [[عزاداری امام حسین]]{{ع}} و گاهی وقف خاص است، مانند وقف بر [[اولاد]] یا وقف برای جمعی خاص مانند مریض‌های صعب‌العلاج. این دسته از [[اموال]] را هم می‌توان جزو [[درآمدهای عمومی]] دانسته که جمعی با شرایط خاص از آن بهره می‌برند؛ مانند [[زکات]] که مصارف مشخصی دارد. تولیت [[اوقاف]] اگر متولی مشخص نداشته باشد، با [[حاکم اسلامی]] است. [[کلینی]] بابی درباره وقف، هبه و [[تصدق]] دارد&lt;ref&gt;محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۷، ص‌۳۰.&lt;/ref&gt; و [[روایات]] متعددی دراین‌باره آورده که [[شیعیان]] در آنها پرسش‌های خود را از [[امامان]] می‌پرسند.<br /> <br /> امیرالمؤمنین علی{{ع}} اموالی را وقف عام کرد و آنها را بر [[فقرا]]&lt;ref&gt;قاضی نعمان، دعائم الإسلام، ج‌۲، ص‌۳۴۰؛ میرزاحسین نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‌۱، ص‌۱۲۴.&lt;/ref&gt; و حجاج [[بیت‌الله الحرام]] وقف نمود&lt;ref&gt;قاضی نعمان، دعائم الإسلام، ج‌۲، ص‌۳۴۱.&lt;/ref&gt;. [[امام صادق]]{{ع}} فرمود: [[پیامبر]]{{صل}} فیء را تقسیم می‌کرد، به علی{{ع}} زمینی رسید. در آن چشمه‌ای کند. آب از آن بیرون زد مانند گردن شتر؛ آن را [[ینبع]] نامید. بشارت‌دهنده‌ای به حضرت [[بشارت]] داد. فرمود: [[وارث]] را بشارت ده؛ این [[صدقه]] و وقف [[قطعی]] است در راه [[حاجیان]] [[خانه خدا]] و کسانی که از اینجا بگذرند؛ نه فروخته می‌شود و نه هبه می‌شود و نه به [[ارث]] برده می‌شود. هر کس آن را بفروشد یا ببخشد، [[لعنت خدا]]، [[فرشتگان]] و تمام [[مردم]] بر او باد. [[خداوند]] از او (چنین) چیزی و مشابه آن را نمی‌پذیرد&lt;ref&gt;محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۷، ص‌۵۵‌.&lt;/ref&gt;. امام صادق{{ع}} نقل می‌کند امیرالمؤمنین علی{{ع}} خانه‌ای را که در [[مدینه]] در محله بنی‌زُرَیق داشت، وقف کرد اول برای خاله‌های خود تا زمانی که زنده باشند، بعد برای بازماندگان آنها؛ سپس در صورت انقراض آنان، برای [[نیازمندان]] از [[مسلمانان]]&lt;ref&gt;شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج‌۹، ص‌۱۳۱.&lt;/ref&gt;. امام صادق{{ع}} وقف‌نامه مشابهی برای شخصی نوشته که در پایان، آن [[ملک]] وقف نیازمندان از مسلمانان شده است&lt;ref&gt;شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج‌۹، ص‌۱۳۱.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> این دسته [[اوقاف]] جزو [[اموال عمومی]] با مصارف خاص است که در [[اختیار]] [[حاکم اسلامی]] قرار دارد و [[حاکم]] بر آن [[نظارت]] می‌کند که طبق وقف‌نامه عمل شود. به نظر [[فقها]] متولی اوقاف عام حاکم اسلامی است و بدون [[اجازه]] وی نمی‌توان در آن تصرف کرد&lt;ref&gt;شهید ثانی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، ج‌۵، ص‌۳۲۶.&lt;/ref&gt;؛ حتی [[حاکمان]] وقت در [[زمان]] [[معصومان]] [[مسئولان]] اوقاف خاص را نیز تعیین می‌کردند؛ به همین جهت حاکمان وقت تولیت اوقاف علی{{ع}} را در زمان [[امام باقر]]{{ع}} به بنی‌الحسن دادند&lt;ref&gt;شمس‌الدین محمد بن احمد ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۷، ص۸۵.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه (کتاب)|سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه]]، ص ۲۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شرایط وقف ==<br /> مهم‌ترین شرایط وقف عبارت است از: خواندن صیغه‌ای که دلالت بر مفهوم وقف داشته باشد، [[قصد قربت]] داشتن، دائمی بودن، قبول موقوفه از سوی کسانی که از وقف بهره می‌برند، مشروط نبودن وقف به شرطی یا صفتی در [[آینده]] و اینکه عین [[مال]] را تنها برای خود یا خودش به انضمام دیگری وقف نکند&lt;ref&gt;امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۰–۶۶.&lt;/ref&gt;. همچنین باید مال موقوفه در [[اختیار]] موقوف‌علیهم قرار گیرد&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ۲۸/۸.&lt;/ref&gt; زیرا در غیر این صورت وقف لازم نمی‌شود و واقف می‌تواند وقف را فسخ کند؛ حتی اگر پیش از اقباض بمیرد، وقف [[باطل]] می‌شود&lt;ref&gt;امام خمینی، صحیفه، ۲۸/۹؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۲.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> همچنین واقف باید اهلیت وقف‌کردن را داشته باشد. مراد از اهلیت برخورداری از [[عقل]]، [[بلوغ]] و اختیار است و اینکه به واسطه اموری چون ورشکستگی و سفیه‌بودن، از تصرف در [[مال]] خود ممنوع نشده باشد.<br /> <br /> در [[وقف خاص]] لازم است کسانی که واقف، منافع مال را برای آنان قرار می‌دهد، موجود باشند و معین گردند؛ از این‌رو وقف برای اشخاصی که مرده‌اند یا در شکم مادر یا غیر معین‌اند، صحیح نیست؛ زیرا هیچ‌ کدام به صورت مستقل قابلیت مالک‌شدن را ندارند&lt;ref&gt;امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۷–۶۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> #[[پرونده:152259.jpg|22px]] [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|'''فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم''']]<br /> #[[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]<br /> # [[پرونده:1100517.jpg|22px]] [[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه (کتاب)|'''سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه''']]<br /> # [[پرونده:IM009957.jpg|22px]] [[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۱۰''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]<br /> [[رده:اصطلاحات فقهی]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%AC&diff=1377268 2026-06-17T12:13:16Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = منابع بیت المال| عنوان مدخل = خراج| مداخل مرتبط = [[خراج در لغت]] - [[خراج در فقه اسلامی]] - [[خراج در فقه سیاسی]] - [[خراج در تاریخ اسلامی]] - [[خراج در معارف و سیره علوی]] | پرسش مرتبط = }}<br /> <br /> '''خراج''' به معنای نفع یا درآمدی است که از [[ملک]] حاصل می‌شود و در اصطلاح، مالیاتی است که [[حکومت]] از [[اراضی]] و [[اموال]] و غیر آنها به صورت سالیانه دریافت می‌کند. خراج در [[زمان]] حضور و مبسوط الید بودن [[معصوم]]{{ع}} یا [[نایب]] خاصّ وی، باید به او پرداخت گردد و در شرایط [[تقیّه]] و [[حاکمیت طاغوت]]، پرداخت آن به [[حاکم جائر]]، جایز و موجب [[برائت]] ذمّه پرداخت کننده است.<br /> <br /> == معناشناسی ==<br /> === معنای لغوی ===<br /> {{اصلی|خراج در لغت}}<br /> خراج در لغت به معنای نفع یا درآمدی است که از [[ملک]] حاصل می‌شود&lt;ref&gt;ابن اثیر، النهایه، ج۲، ص۱۹، ماده خرج.&lt;/ref&gt;. همچنین به‌معنای باج گرفتن نیز آمده است&lt;ref&gt;لغت‌نامه دهخدا، ج۷، ص۹۶۲۷.&lt;/ref&gt;. گاهی به معنای [[مالیات]]، [[جزیه]] و اجرت نیز به کار رفته است&lt;ref&gt;ابن منظور، لسان العرب، ج۲، ص۲۵۲، ماده خرج.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید رضا حسینی|حسینی، سید رضا]]، [[بیت المال (مقاله)| مقاله «بیت المال»]]، [[دانشنامه امام علی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۷]]، ص ۴۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === معنای اصطلاحی ===<br /> خراج در اصطلاح، مالیاتی است که [[حکومت]] از [[اراضی]]&lt;ref&gt;حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۲۷۸.&lt;/ref&gt; و [[اموال]] و غیر آنها به صورت سالیانه&lt;ref&gt;ابن‌منظور، لسان العرب، ج۲، ص۲۵۱.&lt;/ref&gt; دریافت می‌کند&lt;ref&gt;[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۲۵۰.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> «خراج» که به معنای [[مال]] الاجاره [[زمین]] است عبارت از درآمدهایی است که [[دولت]] با واگذاری [[زمین‌ها]] و منابع طبیعی و ثروت‌های عمومی در [[اختیار]] اشخاص از طریق [[قرارداد]] خاص، به دست می‌آورد. به عبارت دیگر زمین‌هایی که توسط دولت در اختیار بخش خصوصی قرار دارد و براساس قرارداد عادلانه بخشی از درآمد آن به دولت تعلق دارد خراج نامیده می‌شود. خراج در [[حقیقت]] نوعی [[مالیات]] بر زمین است که از [[درآمدهای عمومی]] [[دولت اسلامی]] به شمار می‌آید&lt;ref&gt;جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۹۹؛ الاحکام‌السلطانیه، ص۱۴۶-۱۴۸؛ الاموال، ص۸۲؛ الخراج، ص۴۹.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی]]، ص ۷۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پیشینه تاریخی ==<br /> درباره پیشینه خراج و منشأ آن، نکاتی آورده‌اند: [[جرجی زیدان]] در اصل پیدایش خراج گوید: علت ایجاد خراج آن بود که در [[روزگار]] پیشین، زمین را [[ملک]] [[پادشاه]] می‌دانستند و مردم از محصول آن بهره‌مند شده و سهمی به نام مالیات به [[دولت]] می‌دادند و این رسم بین ژرمن‌های قدیم و [[رومیان]] و [[ایرانیان]] رواج داشت و برای گردآوری و [[مصرف]] آن دیوان‌هایی تشکیل داده بودند&lt;ref&gt;تاریخ تمدن اسلام، ص۱۷۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> برابر نقل قلقشندی، انوشیروان پادشاه ساسانی، اولین فردی بود که خراج مقاسمه را برداشت. وی در مسیر راه خویش مشاهده کرد که زنی به بچه خود [[اجازه]] ورود به مزرعه را نمی‌دهد و علت آن را [[حق]] [[سلطان]] در درآمد مزرعه یاد نموده و می‌گوید: ما از [[رضایت]] وی [[آگاه]] نیستیم. انوشیروان برای اینکه افراد بتوانند در همه زمین تصرف نمایند، خراج مقاسمه را برداشت و آن را ممنوع نمود و تنها خراج زمین را دریافت می‌کرد. همو می‌نویسد: اولین کسی که خراج [[مقاسمه]] را در [[اسلام]] برقرار کرد، [[ابو جعفر منصور]] [[خلیفه عباسی]] بود&lt;ref&gt;صبح الأعشی، ج۱، ص۴۸۲، ماوردی، أحکام السلطانیه، ص۱۷۰.&lt;/ref&gt;. بر پایه این نقل در دوران [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} تا نیمه دوم قرن دوم هجری، خراج مقاسمه مطرح نبوده است و در نتیجه، خراجی که در این مقطع بوده، خراج موظّف بوده است.<br /> <br /> البته [[رسول گرامی اسلام]]، پس از [[فتح خیبر]] با [[مردم]] ساکن [[خیبر]] [[مصالحه]] کرد که در زمین‌های خیبر به کشت و زرع بپردازند و نیمی از محصول آن برای [[مسلمانان]] باشد: «با آنها قرار بست که نیمی از میوه و غله آن برای مسلمانان باشد»&lt;ref&gt;{{عربی|و عاملهم على الشطر من الثمر و الحب}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این [[قرارداد]] تا دوران عمر ادامه داشت. وی [[یهود]] را از خیبر بیرون کرد و [[زمین‌ها]] را میان مسلمانان تقسیم نمود&lt;ref&gt;فتوح البلدان، ص۳۶.&lt;/ref&gt;، پس از گشوده شدن [[ایران]] در [[خلافت عمر]] واژه خراج به عنوان [[مالیات]] بر [[زمین]] وارد حوزه مسلمانان گردید. علت این که علمای شیعه یکی از [[مطاعن]] [[عمر]] را عدم تقسیم [[عراق]] قرار داده‌اند، [[مخالفت]] وی با [[سیره]] [[نبی گرامی اسلام]] است&lt;ref&gt;صراط المستقیم، ج۳، ص۲۶؛ بحار الأنوار، ج۳۱، ص۱۵؛ اربعین، ص۵۶۲.&lt;/ref&gt;؛ اما روایتی که می‌گوید این کار به پیشنهاد امیرالمؤمنین علی{{ع}} انجام گرفته در [[اختیار]] آنها نبوده است&lt;ref&gt;[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)| سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۳۱۱ - ۳۱۳.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == انواع و گونه‌ها ==<br /> {{اصلی|خراج در فقه سیاسی}}<br /> انواع [[خراج]] به شرح ذیل تقسیم می‌گردید:<br /> # '''[[خراج]] موظف:''' ([[وظیفه]] یا مواظفه) مقدار معینی از نقود و زراعت که طبق نظر [[حاکم]] و [[خلیفه]] تعیین می‌گردید؛ چنانکه [[عمر]]، بر [[اراضی سواد]] ([[عراق]]) نسبت به هر جریب، صاعی از گندم و جو و یک [[درهم]] معین کرد&lt;ref&gt;صبح الاعشی، ج۱، ص۴۲۴؛ مفتاح الکرامه، ج۱۳، ص۶۵؛ ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص۱۶۵.&lt;/ref&gt;.<br /> # '''[[خراج]] الرأس:''' ([[خراج]] سرانه) پولی که در سرشماری از رعایا می‌گرفتند&lt;ref&gt;[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۸۹.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == احکام شرعی ==<br /> {{اصلی|خراج در فقه اسلامی}}<br /> خراج در [[زمان]] حضور و مبسوط الید بودن [[معصوم]]{{ع}} یا [[نایب]] خاصّ وی، باید به او پرداخت گردد و در شرایط [[تقیّه]] و [[حاکمیت طاغوت]]؛ اعمّ از عصر حضور و [[غیبت]]، پرداخت آن به [[حاکم جائر]]، جایز و موجب [[برائت]] ذمّه پرداخت کننده است؛ هرچند بر [[جائر]] [[حرام]] است در آن تصرف کند. در فرض عدم تقیّه، آن را به [[فقیه]] جامع الشّرایط در عصر غیبت می‌پردازد&lt;ref&gt;جواهرالکلام، ج ۲۲، ص۱۹۶ ـ ۱۹۹.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> خریدن [[اموال]] خراجی از حاکم جائر و نیز دیگر معاملات و معاوضات با آن، همچنین قبول آن به عنوان هبه و جایزه برای [[شیعیان]] جایز است&lt;ref&gt;تحریر الوسیلة، ج ۱، ص۵۰۴.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> خراج مقدار معیّنی ندارد و اندازه آن بستگی به نظر [[ولیّ امر]] [[مسلمانان]] دارد که به اقتضای [[مصلحت]] تعیین می‌کند&lt;ref&gt;رسائل المحقق الکرکی، ج ۱، ص۲۶۷؛ جواهر الکلام، ج ۲۲، ص۱۹۹.&lt;/ref&gt; و مصرف آن نیازهای عمومی مسلمانان، اعم از [[فرهنگی]]، [[اقتصادی]] و [[اجتماعی]] است، مانند حراست از مرزها، [[حقوق]] [[کارگزاران دولت]]، ساختن [[مدرسه]]، بیمارستان، پل و مانند آنها&lt;ref&gt;جواهر الکلام، ج ۲۲، ص۲۰۰ ـ ۲۰۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۳، ص ۴۴۰- ۴۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> {{مدخل وابسته}}<br /> * [[زکات]]<br /> * [[بیت المال]]<br /> * [[ارتزاق از بیت المال]]<br /> * [[مالیات]] ([[ضرائب]])<br /> * [[جبایة الخراج]]<br /> * [[مقاسمه]]<br /> * [[خمس]]<br /> * [[عُشر]]<br /> * [[عشور]]<br /> * [[فیء]]<br /> * [[توفیر الفیء]]<br /> * [[انفال]]<br /> * [[مباحات اصلی]]<br /> * [[مجهول المالک]]<br /> {{پایان مدخل‌ وابسته}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:1368945.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت''']]<br /> # [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]<br /> # [[پرونده: 1100830.jpg|22px]] [[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|'''سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳''']]<br /> # [[پرونده: 1100699.jpg|22px]] [[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه فقه سیاسی ج۱''']]<br /> # [[پرونده:1368105.jpg|22px]] [[سید رضا حسینی|حسینی، سید رضا]]، [[بیت المال (مقاله)| مقاله «بیت المال»]]، [[دانشنامه امام علی ج۷ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۷''']]<br /> # [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژه‌نامه فقه سیاسی''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:اقتصاد]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87&diff=1377267 2026-06-17T12:12:53Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = منابع بیت المال| عنوان مدخل = جزیه| مداخل مرتبط = [[جزیه در لغت]] - [[جزیه در قرآن]] - [[جزیه در فقه سیاسی]] - [[جزیه در معارف مهدویت]] - [[جزیه در معارف و سیره علوی]] - [[جزیه در تاریخ اسلامی]] - [[جزیه در فقه اسلامی]]| پرسش مرتبط = }}<br /> <br /> '''جزیه''' عبارت از [[مالی]] است که از سوی [[اهل کتاب]] به [[امام]] و یا [[جانشین]] وی، به عنوان نوعی از [[مالیات]] سرانه، پرداخت می‌گردید و در مقابل، [[اهل کتاب]] از مزایای [[حکومت اسلامی]] نظیر تأمین جانی، مالی و مانند آن بهرمند می‌شدند. [[گرفتن جزیه]] نه تنها [[مشروع]]، بلکه [[واجب]] است و در زمان رسول خدا{{صل}} و پس از آن حضرت از اهل کتاب دریافت می‌شد.<br /> <br /> == معناشناسی ==<br /> {{اصلی|جزیه در لغت}}<br /> جزیه در لغت به معنای کفایت است&lt;ref&gt;المنجد، ص۹۰؛ مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.&lt;/ref&gt; و در اصطلاح بر [[مالی]] اطلاق می‌شود که از سوی [[اهل کتاب]]، به [[امام]] و یا [[جانشین]] وی، به عنوان نوعی از [[مالیات]] سرانه، پرداخت می‌گردید و در مقابل، [[اهل کتاب]] از مزایای [[حکومت اسلامی]] نظیر تأمین جانی، مالی و مانند آن بهرمند می‌شدند&lt;ref&gt;ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص۱۵۴؛ حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۹۳.&lt;/ref&gt;. نامگذاری جزیه یا از این جهت است که [[مال]] مزبور جزای بر کفرشان بوده؛ چراکه در حال خواری از آنان گرفته می‌شد و یا [[پاداش]] از امان دادن [[مسلمانان]] به آنان بوده است&lt;ref&gt;مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> [[اهل ذمّه]] افرادی از [[اهل کتاب]] هستند که نه با [[مسلمانان]] می‌جنگند و نه [[اسلام]] می‌آورند و با محترم شمردن [[اسلام]] و آزار نرساندن به [[مسلمانان]]، در برابر حمایت [[دولت اسلامی]] از آنان و [[حقوق]] اجتماعی‌شان، مالیاتی از آنها دریافت می‌شود&lt;ref&gt;[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۲۱۰؛ [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص۷۲؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳]]، ص ۸۴-۸۷؛ [[نورالله علیدوست خراسانی|علیدوست خراسانی، نورالله]]، [[منابع مالی اهل بیت (کتاب)|منابع مالی اهل بیت]]، ص۲۴۸.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == تشریع جزیه ==<br /> {{اصلی|جزیه در قرآن}}<br /> [[قانون]] [[قرارداد]] جزیه، با نزول آیۀ {{متن قرآن|قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}}&lt;ref&gt;«با آن دسته از اهل کتاب که به خداوند و به روز بازپسین ایمان نمی‌آورند و آنچه را خداوند و پیامبرش حرام کرده‌اند حرام نمی‌دانند و به دین حق نمی‌گروند جنگ کنید تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.&lt;/ref&gt;، در سال هشتم (و به قولی نهم) هجری [[تشریع]] و برای نخستین بار، دربارۀ [[مردم]] &quot;[[نجران]]&quot; به اجرا در آمده بود&lt;ref&gt;[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص۷۲؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۲۱۰.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> [[گرفتن جزیه]] نه تنها [[مشروع]]، بلکه [[واجب]] است و در زمان رسول خدا{{صل}} و پس از آن حضرت از اهل کتاب دریافت می‌شد. آنان در قلمرو حکومت اسلامی بین سه امر مخیّر بودند: پذیرش اسلام، [[جنگ]] و [[التزام]] به شرایط ذمّه. با پذیرش امر سوم، موظّف به پرداخت جزیه بودند&lt;ref&gt;[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳]]، ص ۸۴-۸۷.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == پیشینه جزیه ==<br /> {{اصلی|جزیه در تاریخ اسلامی}}<br /> دریافت جزیه از [[زمان]] قدیم در میان [[ملل]] [[متمدن]] معمول بوده و دو ابرقدرت [[ایران]] و [[روم]] آن را دریافت می‌کردند؛ از این رو آن را «گزیت» فارسی دانسته‌اند. در [[تاریخ]] [[تمدن]] آمده است: جزیه از قدیم میان ملل متمدن معمول بوده است. همین که [[مردم]] آتن به کرانه آسیای صغیر رسیدند و آن نواحی را گشودند، مالیاتی بر اهالی آن نواحی تعیین کردند تا آنها را از هجوم فنیقی‌ها محفوظ بدارند و همین که [[رومیان]]، [[کشور]] گل (فرانسه) را [[تسخیر]] کردند برای هر یک از اهالی، سالی نُه تا پانزده لیره معین کردند که هفت برابر جزیه مسلمانان میشد. [[ایرانیان]] نیز از رعایای خود جزیه می‌گرفتند.<br /> <br /> انوشیروان بر [[مردم ایران]] پرداخت جزیه مقرر داشت. این جزیه، دوازده، هشت، شش و چهار بود و به استثنای کارمندان دولتی، مرزبانان، نویسندگان، اشراف و سپاهیان، سایر مردم آن را می‌پرداختند&lt;ref&gt;تاریخ تمدن اسلام، ص۱۷۳.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> مالیات سرانه (سرگزیت: جزیه در ایران) از کسانی گرفته می‌‌شد که مالک [[زمین]] نبودند و نیز از [[یهود]]، مسیحی‌ها و آنچه از صنعتگران که مالک زمین نبودند و در [[شهرها]] و بادیه‌ها به صنعت و [[حرفه]] [[اشتغال]] داشتند دریافت می‌‌شد به وسیله رؤسای اصناف آنها توزیع و جمع‌آوری می‌‌شد چنان که [[مالیات]] [[زمین]] هم به وسیله دهقانان گردآوری میشد&lt;ref&gt;تاریخ مردم ایران قبل از اسلام، ص۵۰۴.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> بر اساس همین سابقه [[تاریخی]] آن است که [[مسیحیان نجران]] در قضیه [[مباهله]] پیشنهاد پرداخت جزیه را مطرح ساختند؛ زیرا آنها از منطقه [[یمن]] بودند که مدتی زیر [[سلطه]] [[ایرانیان]] بوده است&lt;ref&gt;[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۲۹۱ - ۲۹۲.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == انواع جزیه ==<br /> {{اصلی|جزیه در فقه اسلامی}}<br /> برای جزیه انواع گوناگونی یاد کرده‌اند. این تقسیم در کتاب‌های [[فقهی]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]] آمده است. [[ابن رشد]] در بحث جزیه می‌نویسد: جزیه برسه نوع است:<br /> # '''جزیه عنویّه:''' و این جزیه‌ای است که از آن سخن گفته شد؛ یعنی جزیه‌ای که بر [[اهل حرب]]، پس از [[غلبه]] بر آنها (بر پایه قرار داد [[ذمه]]) [[تحمیل]] می‌شود.<br /> # '''جزیة صلحیّه:''' و این جزیه‌ای است که کفار به [[مسلمانان]] می‌پردازند که [[دولت اسلامی]] از آنها حمایت نماید... و این برابر توافقی است که میان مسلمانان و [[اهل]] [[صلح]] برگزار می‌شود.<br /> # '''جزیه عشریّه (۱/۱۰):''' آن جزیه‌ای است که دولت اسلامی از تاجران اهل دمه می‌گرفته است&lt;ref&gt;بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۲۵-۳۲۶.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۲۹۴ - ۲۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مقدار و زمان پرداخت جزیه ==<br /> مقدار جزیه، بر اساس [[روایات]]، متفاوت بود؛ به گونه‌ای که از طبقۀ [[فقیر]] ۱۲ درهم، از طبقۀ متوسّط ۲۴ درهم و از طبقۀ [[ثروتمند]] ۴۸ درهم دریافت می‌شد&lt;ref&gt;ابویعلی، احکام السلطانیه، ص۱۵۵؛ صبح الاعشی، ج۳، ص۴۵۸.&lt;/ref&gt;. جزیه سالی یک بار و فقط از مردان سالم و متمکن دریافت می‌شده و [[زنان]] و کودکان و [[بیماران]] و [[فقیران]] و پیران از کار افتاده از آن معاف بوده‌اند. البته به طور کلّی، تعیین مقدار جزیه با نظر امام [[مسلمین]] می‌باشد&lt;ref&gt;جواهرالکلام، ج ۲۱، ص۲۴۵؛ بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۱۹۱. همو، &quot;جزیه&quot;، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۱، ص۸۴۰.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> نسبت به زمان پرداخت، ظاهر فتاوای [[فقها]]، بلکه صریح کلمات بعضی، تکرار جزیه در هر سال است؛ لکن برخی گفته‌اند: زمام آن به دست امام{{ع}} است و او هرگونه [[صلاح]] ببیند برای آن، زمان تعیین می‌کند؛ هرسال، دو سال یک بار و یا بیشتر&lt;ref&gt;منهاج الصالحین (خویی)، ج ۱، ص۳۹۵ ـ ۳۹۶.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳]]، ص ۸۴-۸۷؛ [[نورالله علیدوست خراسانی|علیدوست خراسانی، نورالله]]، [[منابع مالی اهل بیت (کتاب)|منابع مالی اهل بیت]] ص ۲۴۸؛ [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص۷۲؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۲۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شرایط جزیه دهنده ==<br /> به [[اجماع]] [[فقها]] و [[علما]] جزیه بر [[کفّار]] و [[اهل کتاب]] که مرد، [[عاقل]] و بالغ باشند تعلق می‌گیرد و لذا بر کودکان، [[زنان]] و دیوانگان، جزیه تعلق نمی‌گیرد؛ یعنی آنها جزء [[اهل ذمّه]] و در پناه [[حکومت اسلامی]] [[زندگی]] می‌کنند لکن موظف به پرداخت جزیه نمی‌باشند. اگر زنی ذمیّه با [[اختیار]] خود خواست جزیه بپردازد، آن را به عنوان «هبه» می‌توان قبول کرد و نه به عنوان جزیه. اما در مورد دیوانگان ادواری (آنان که گاهی دیوانه می‌شوند و گاهی سالم و سر [[عقل]] هستند) آیا جزیه تعلق می‌گیرد یا نه؟ فقها گفته اند: صورت غالب را در نظر می‌گیریم؛ یعنی اگر اغلب اوقات سر عقل و هوش نیست جزء دیوانگان محسوب و در غیر این صورت، با او معامله عاقل می‌شود&lt;ref&gt;[[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۴۶۳.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == موارد مصرف جزیه ==<br /> [[علامه حلّی]] در تذکرة الفقهاء می‌فرماید: “مورد [[مصرف]] جزیه همان مصرف [[غنایم]] [[جنگی]] است، زیرا این نیز [[مالی]] است که با قهر و [[غلبه]] به دست می‌آید”&lt;ref&gt;فقه الامام جعفر الصادق {{ع}}، ج۲، ص۲۷۲.&lt;/ref&gt;. اما موارد مصرف غنایم چیست و کجاست؟ [[امام صادق]] {{ع}} در پاسخ این سؤال فرمود: «اگر [[غنیمت]]، در جنگی که با [[فرماندهی]] نماینده [[امام]] صورت گرفته به دست آمده باشد، ابتدا یک‌پنجم آن را برای امام [[مسلمین]] [[اخراج]] می‌کنند و بقیه را برای [[رزمندگان]] و [[مجاهدان]]، به نسبت سواره و پیاده، تقسیم می‌نمایند»&lt;ref&gt;فقه الامام جعفر الصادق {{ع}}، ج۲، ص۲۷۷.&lt;/ref&gt;. با توجه به مجموع منابع حدیثی و [[روایی]]، فتوای فقهای شیعه در مورد تقسیم و مصرف غنایم جنگی، به این صورت است که نقود، حیوانات و متاع‌های قابل نقل و انتقال در [[اختیار]] امام قرار داده می‌شود و آن‌گاه [[خمس]] (یک پنجم) آن، برای امام برداشت می‌گردد و سپس چهار قسمت باقی‌مانده برای [[ارتش]] و نیروهای [[رزمنده]] تقسیم می‌شود.<br /> <br /> اما [[اراضی]] و زمین‌های متعلق به عموم [[جامعه اسلامی]] است، چه آنها که در جبهه حضور داشته‌اند و چه آنها که حضور نداشته‌اند و چه نسل موجود و چه نسل [[آینده]]، فرق نمی‌کند. شایان ذکر است که امام مسلمین، خمس را در [[مصالح]] [[امت]] و جامعه اسلامی مصرف می‌کند و او نماینده و تجسّم تمام [[امّت]] می‌باشد&lt;ref&gt;[[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۴۶۶؛ [[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۳۰۴ - ۳۰۷.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> {{مدخل وابسته}}<br /> * [[اهل ذمه]]<br /> * [[بیت المال]]<br /> * [[ارتزاق از بیت المال]]<br /> * [[مالیات]] ([[ضرائب]])<br /> * [[خراج]]<br /> * [[جبایة الخراج]]<br /> * [[مقاسمه]]<br /> * [[خمس]]<br /> * [[عُشر]]<br /> * [[عشور]]<br /> * [[فیء]]<br /> * [[توفیر الفیء]]<br /> * [[انفال]]<br /> * [[زکات]]<br /> * [[مباحات اصلی]]<br /> * [[مجهول المالک]]<br /> {{پایان مدخل‌ وابسته}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]<br /> # [[پرونده: 1100830.jpg|22px]] [[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|'''سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳''']]<br /> # [[پرونده:IM010569.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳ (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳''']]<br /> # [[پرونده:IM010709.jpg|22px]] [[نورالله علیدوست خراسانی|علیدوست خراسانی، نورالله]]، [[منابع مالی اهل بیت (کتاب)|'''منابع مالی اهل بیت''']]<br /> # [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژه‌نامه فقه سیاسی''']]<br /> # [[پرونده:1100676.jpg|22px]] [[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|'''فقه سیاسی اسلام''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:اصطلاحات فقهی]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%AE%D9%85%D8%B3&diff=1377266 2026-06-17T12:12:26Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط| موضوع مرتبط = منابع بیت المال| عنوان مدخل = خمس| مداخل مرتبط = [[خمس در لغت]] - [[خمس در قرآن]] - [[خمس در حدیث]] - [[خمس در فقه اسلامی]] - [[خمس در فقه سیاسی]] - [[خمس در جامعه‌شناسی اسلامی]] - [[خمس در معارف و سیره معصوم]] - [[خمس در معارف و سیره نبوی]] - [[خمس در معارف و سیره علوی]] - [[خمس در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]| پرسش مرتبط = }}<br /> <br /> '''خمس''' یکی از مالیات‌های دینی است که بر درآمدهای [[مسلمانان]] قرار داده شده است و باید به [[پیامبر]] و [[امام]] و در عصر غیبت به [[ولیّ امر مسلمین]] و [[مرجع تقلید]] داد و در موارد خاصی مصرف می‌شود.<br /> <br /> == مقدمه ==<br /> «خمس» حقِ مالیِ مختص به [[بنی‌هاشم]] که عوض از [[زکات]] است و پس از [[غزوه بدر]] [[تشریع]] شد. خمس به هفت چیز تعلق می‌گیرد: [[غنایم جنگی]]، [[معادن]]، [[گنج]] (دفینه)، [[مال]] [[حلال]] مخلوط به [[حرام]]، سود ناشی از [[کسب و کار]] و جواهرهایی که با غواصی از دریا استخراج می‌شود. [[مصرف خمس]] برای شش مورد است: [[خدا]]، [[رسول]]{{صل}}، [[ذوی‌القربی]]، یتامی، [[مساکین]] و [[ابن‌سبیل]] که سه سهم اول به [[سهم امام]] و سه سهم دوم به سهم [[سادات]] معروف است&lt;ref&gt;[[محمد جواد ادرکنی|ادرکنی، محمد جواد]]، [[خمس - ادرکنی (مقاله)| مقاله «خمس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۵]]، ص۲۱۷ ـ ۲۲۴.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == معناشناسی ==<br /> {{اصلی|خمس در لغت}}<br /> خمس در لغت یک‌ پنجم از هر چیزی است&lt;ref&gt;ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۲، ص۲۱۷.&lt;/ref&gt; و یکی از مالیات‌های دینی است که بر درآمدهای [[مسلمانان]] قرار داده شده است. آنچه از راه [[کسب و کار]]، معدن، گنج، [[غنایم جنگی]] و... به دست می‌آید، بیست درصد آن را (که همان خمس است) باید به [[پیامبر]] و [[امام]] و در عصر غیبت به [[ولیّ امر مسلمین]] و [[مرجع تقلید]] داد. <br /> <br /> به خمس، &quot;وجوهات&quot; هم گفته می‌شود. خمس یکی از [[فروع دین]] و واجبات عملی اسلام است که در [[قرآن]] آمده: {{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى...}}&lt;ref&gt;بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و... است؛ سوره انفال، آیه ۴۱.&lt;/ref&gt; و از پشتوانه‌های [[اقتصادی]] [[حکومت اسلامی]] و [[بیت المال]] به حساب می‌آید&lt;ref&gt;[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۹۹.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> فقهای گذشته به سبب وضوح مفهوم خمس، به جای تعریف آن، به بیان [[حکم]] آن پرداخته‌اند&lt;ref&gt;حلبی، الکافی فی الفقه، ۱۷۰؛ طوسی، المبسوط، ۱/۲۳۶؛ حلی، محقق، المعتبر، ۲/۶۱۹.&lt;/ref&gt;. تنها از [[زمان]] [[شهید اول]] است که خمس به حقِ مالیِ مختص به بنی‌هاشم تعریف شده که عوض از زکات است&lt;ref&gt;شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱/۲۵۸.&lt;/ref&gt; و فقهای بعدی اجمالاً این تعریف را پذیرفته‌اند&lt;ref&gt;فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱/۲۴۸؛ عاملی، مدارک الاحکام، ۵/۳۵۹؛ یزدی طباطبایی، العروة الوثقی، ۴/۲۳۰.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[محمد جواد ادرکنی|ادرکنی، محمد جواد]]، [[خمس - ادرکنی (مقاله)| مقاله «خمس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۵]]، ص۲۱۷ ـ ۲۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آیه خمس ==<br /> {{اصلی|خمس در قرآن}}<br /> به دلیل آنکه واژه خمس یا خُمُس تنها در [[آیه]] {{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ ...}}&lt;ref&gt;«بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او ...» سوره انفال، آیه ۴۱.&lt;/ref&gt; به کار رفته و موارد مصرف آن را نیز مشخص نموده است، آن را &quot;آیه خمس&quot; نامیده‌اند. {{متن قرآن|غَنِمْتُمْ}} از ریشه &quot;غ ن م&quot; و در لغت به دست آوردن چیزی بدون زحمت و [[مشقت]] معنا شده است.<br /> <br /> در این [[آیه]] اختصاص سهمی‌از خمس [[غنائم]] به [[حضرت محمد]] {{صل}} مطرح شده و اینکه [[ایمان]] به [[آیات]] نازل شده بر [[پیامبر]] منشأ پرداخت خمس ذکر گردیده است: {{متن قرآن|فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ}}&lt;ref&gt;[[محمود سرمدی|سرمدی، محمود]]، [[آیه خمس (مقاله)|مقاله «آیه خمس»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]؛ [[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)| فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱]]، ص ۴۹۸.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == پیشینه ==<br /> در میان [[ادیان پیشین]] پرداخت مال به صورت عملی [[عبادی]] برای مصرف‌های خاص گزارش شده است&lt;ref&gt;کتاب مقدس، سفر اعداد، ب۱۸، ۸–۲۹، انجیل متی، ب۲۳، ۲۴.&lt;/ref&gt; و برخی از [[روایات]]، [[تشریع]] خمس را به [[زمان]] [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} می‌رسانند&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، ۱۲/۵۷.&lt;/ref&gt;. [[سنت]] [[عبدالمطلب]] در [[پرداخت خمس]] گنج نیز گزارش شده است&lt;ref&gt;صدوق، من لایحضر، ۴/۳۶۵.&lt;/ref&gt;. برخی گزارش‌های [[تاریخی]] از وجود قانونی در [[دوران جاهلیت]] خبر می‌دهد که طبق آن برای امیر سپاه از غنیمت‌های [[جنگی]] سهمی معادل یک‌چهارم بوده است&lt;ref&gt;زبیدی، تاج العروس، ۸/۲۶۴.&lt;/ref&gt;. در [[اسلام]] در [[سال دوم هجری]] پس از [[غزوه بدر]]، [[آیه]] تشریع خمس&lt;ref&gt;انفال، ۴۱.&lt;/ref&gt; نازل شد&lt;ref&gt;فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱/۲۴۹ و ۲۵۵؛ جرجانی، تفسیر شاهی، ۱/۳۱۶.&lt;/ref&gt;. در زمان [[خلفا]] پرداخت خمس [[غنایم جنگی]] رواج داشت و بر همین اساس میان [[صحابه]] در پنج یک کردن [[اراضی]] مفتوحه [[ایران]] و [[عراق]] [[اختلاف]] به وجود آمد&lt;ref&gt;قطان، تاریخ التشریع الاسلامی، ۱۱۸.&lt;/ref&gt;. در منابع حدیثی شیعه&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ۹/۴۸۳–۵۲۳.&lt;/ref&gt; و [[اهل سنت]]&lt;ref&gt;بخاری، صحیح البخاری، ۲/۱۳۶–۱۳۷.&lt;/ref&gt; روایات فراوانی درباره خمس و [[احکام]] آن یافت می‌شود.<br /> <br /> در میان آثار [[فقهی]] از زمان فقیهانی مانند [[ابن‌ ابی‌ عقیل عمانی]] که [[غیبت صغری]] را [[درک]] کرده‌اند&lt;ref&gt; حلی، محقق، المعتبر، ۲/۶۲۳.&lt;/ref&gt; تا دوره‌های بعد از آن، [[احکام]] خمس ضمن مسائل یا باب خاصی&lt;ref&gt;صدوق، المقنع، ۱۷۱؛ مفید، المقنعه، ۲۷۶؛ سید مرتضی، الانتصار، ۲۲۵.&lt;/ref&gt; یا ضمن کتابی مستقل&lt;ref&gt; نجفی، جواهر الکلام، ۱۶/۲–۱۸۰؛ یزدی طباطبایی، العروة الوثقی، ۴/۲۳۰–۳۱۶.&lt;/ref&gt; بررسی شده‌ است&lt;ref&gt;[[محمد جواد ادرکنی|ادرکنی، محمد جواد]]، [[خمس - ادرکنی (مقاله)| مقاله «خمس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۵]]، ص۲۱۷ ـ ۲۲۴.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == تشریع خمس و علت آن ==<br /> {{اصلی|خمس در فقه سیاسی}}<br /> خمس، در سال دوم [[هجرت]] با نزول [[آیه]] {{متن قرآن|وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِن كُنتُمْ آمَنتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}&lt;ref&gt;«و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.&lt;/ref&gt;، بر [[مسلمانان]] [[واجب]] گشت. در [[شأن نزول]] آیۀ مربوط به خمس می‌گویند: &quot;[[عبدالله بن جحش]]&quot; ـ [[صحابی پیامبر]] {{صل}} ـ در [[نبرد]] با [[مشرکان]] در [[جنگ بدر]]، غنائمی به‌دست آورد و این امر باعث رنجش دیگر جنگ‌جویان گردید. از این‌رو، [[عبدالله بن جحش]]، در نزدیکی [[مدینه]]، یک پنجم از آن [[غنایم]] را به [[رسول الله]] تحویل داد و [[پیامبر]] {{صل}} نیز تمامی آن را میان [[رزمندگان]] [[اسلام]] تقسیم کرد که [[آیه خمس]] در همین زمینه نازل شده بود&lt;ref&gt;سیره حلبی، ج۳، ص۱۵۷.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> با دقت در [[آیات]] و [[روایات]] مربوط به خمس، می‌توان علت [[تشریع]] آن را دو امر دانست:<br /> # تأمین بودجه برای [[حکومت اسلامی]]؛<br /> # خمس از آنِ [[حکومت]] بوده لکن به منظور جلوگیری از هر گونه [[سوء ظن]] نسبت به حیف و میل [[اموال عمومی]] نظیر [[زکات]]، فقرای [[خاندان پیامبر]] {{صل}} از این درآمد تأمین می‌شدند&lt;ref&gt;وسایل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶؛ کتاب الخمس، ص۳۰؛ وسایل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶، باب ۲ من ابواب الانفال، حدیث ۶؛ المستدرک، ج۱، باب ۵ من ابواب الانفال، حدیث ۲؛ الکافی، ج۱، ص۴۰۹؛ راجع به موارد وجوب خمس و چگونگی توزیع آن، ر. ک: کتاب الخمس، ص۱۵؛ شرح لمعه، ج۲، ص۶۴.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اهمیت و جایگاه خمس ==<br /> خمس از جمله فرایض اسلامی و عبادت‌های [[مالی]] است که [[قرآن کریم]] در بیان اهمیت آن، [[ایمان]] را با آن پیوند زده و آن را در کنار جهاد قرار داده است: {{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ}}&lt;ref&gt;«و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.&lt;/ref&gt; و عدم پرداخت آن از نگاه [[فقهی]] موجب تصرف غاصبانه خواهد بود&lt;ref&gt;یزدی طباطبایی، العروة الوثقی، ۲/۳۳۳؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱/۳۳۱.&lt;/ref&gt; که مانع از قبولی [[نماز]] می‌شود&lt;ref&gt;امام خمینی، توضیح المسائل، ۱۱۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> از ظاهر عبارات برخی از [[فقها]] بر می‌آید که خمس که به [[سهم امام]] و سهم [[سادات]] تقسیم می‌شود، [[ملک]] شخصی آنان است&lt;ref&gt; منتظری، کتاب الخمس، ۱۱–۱۲.&lt;/ref&gt;؛ هرچند میان [[عالمان]] پیشین [[شیعه]] می‌توان افرادی مانند [[کلینی]] را یافت که بحث خمس را در پایان مباحث امامت و [[حجت]] در [[کتاب کافی]] آورده‌اند&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ۱/۵۳۸.&lt;/ref&gt;. این امر نشانگر این است که [[کلینی]] خمس را از [[شئون امامت]] می‌دانسته‌ است&lt;ref&gt;منتظری، دراسات، ۳/۱۱۵.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[محمد جواد ادرکنی|ادرکنی، محمد جواد]]، [[خمس - ادرکنی (مقاله)| مقاله «خمس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۵]]، ص۲۱۷ ـ ۲۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == موارد [[وجوب خمس]] ==<br /> {{اصلی|خمس در فقه اسلامی}}<br /> اموالی که خمس به آنها تعلّق می‏‌گیرد هفت چیز است. انحصار متعلّق خمس در این هفت چیز بر حسب استقراء و تفحّص در ادّله [[شرعی]] است&lt;ref&gt;جواهر الکلام، ج۸، ص ۴۲۲ ـ ۴۲۳.&lt;/ref&gt;. البته عنوان &quot;[[غنیمت]]&quot; که در قرآن کریم متعلّق خمس قرار داده شده به لحاظ مفهومی شامل تمامی هفت چیز می‏‌شود؛ از این رو، گفته‌‏اند: همه هفت مورد مندرج در غنیمت است&lt;ref&gt;البیان، ص ۳۴۱.&lt;/ref&gt;. این هفت عنوان عبارت‌اند از:<br /> # '''[[غنایم]] [[جنگی]]:''' غنایم جنگیِ به دست آمده از [[کافر حربی]] در صورتی که [[جنگ]] با اذن امام یا [[نایب خاص]] ایشان رخ داده باشد، متعلّق خمس است و پس از [[اخراج]] خمس آن، باقی مانده بین [[رزمندگان]] تقسیم می‏‌شود و اگر جنگ بدون اذن امام باشد، همه غنایم از آنِ [[امام]] {{ع}} است. در [[وجوب]] خمس غنایم تفاوتی بین اموال منقول و غیر منقول نیست&lt;ref&gt;جواهر الکلام، ج۱۶، ص۵ ـ ۱۱.&lt;/ref&gt;.<br /> # '''معدن:''' خمس آنچه از معدن استخراج می‏‌شود پس از کسر هزینه‏‌های استخراج، واجب است.<br /> # '''گنج:''' گنج عبارت است از [[مال]] منقولی که در [[دل]] [[زمین]] یا [[کوه]] یا دیوار و یا درخت پنهان می‏‌کنند و در عرف به آن گنج می‏‌گویند. وجوب خمس در گنج منوط به رسیدن آن به حدّ نصاب است. نصاب آن در طلا بیست دینار و در نقره دویست درهم و در غیر آن دو، معادل ارزشی یکی از دو نصاب یاد شده است&lt;ref&gt;الحدائق الناضرة، ج۱۲، ص۳۳۲؛ جواهر الکلام، ج۱۶، ص ۲۶ ـ ۲۷.&lt;/ref&gt;.<br /> # '''غوص:''' جواهری که به طور معمول با غواصی از دریا استحصال می‏‌شود، مانند لؤلؤ، مرجان و مروارید، چنانچه به حدّ نصاب برسد، واجب است خمس آن پرداخت گردد. نصاب آن بنابر مشهور یک [[دینار]] است. قول مقابل مشهور بیست دینار است&lt;ref&gt;الحدائق الناضرة، ج۱۲، ص۳۴۳ ـ ۳۴۴؛ جواهر الکلام، ج۱۶، ص۳۹ ـ ۴۱.&lt;/ref&gt;.<br /> # '''سود کسب:''' درآمد حاصل از کسب و [[تجارت]]، پس از کسر مئونه، یعنی هزینه‌‏های مصرفی و جاری خود و [[خانواده]] در طول سال، متعلّق خمس است. در تعلّق خمس به سود کسب، تفاوتی بین انواع کسب همچون تجارت، زراعت و صنعت و نیز اجاره اعیان و [[اموال]] نیست.<br /> # '''زمینی که [[ذمّی]] از [[مسلمان]] می‌‏خرد:''' بر [[وجوب]] پرداخت خمس زمینی که [[کافر]] ذمّی از مسلمان می‌‏خرد ادعای [[اجماع]] شده است؛ لکن نقل شده که گروهی از قدما این قسم را در شمار آنچه خمس به آنها تعلّق می‏‌گیرد ذکر نکرده‏‌اند&lt;ref&gt;الحدائق الناضرة، ج۱۲، ص۳۵۹؛ جواهر الکلام، ج۱۶، ص۶۵.&lt;/ref&gt;.<br /> # '''[[مال]] [[حلال]] آمیخته به [[حرام]]:''' بنابر مشهور، [[اخراج]] خمس مال حلالی که با حرام آمیخته شده، در صورتی که صاحبش ناشناخته و مقدار حرام نامعلوم باشد، به جهت حلال شدن تصرّف در آن [[واجب]] است و در صورت عدم اخراج خمس، تصرّف در آن حرام است&lt;ref&gt;الحدائق الناضرة، ج۱۲، ص۳۶۳ ـ ۳۶۴؛ جواهر الکلام، ج۱۶، ص۶۹ ـ ۷۲.&lt;/ref&gt;. در صورت معلوم بودن صاحب مال حرام و نیز مقدار مال، خمس، ساقط و دفع مال به صاحبش واجب است&lt;ref&gt;جواهر الکلام، ج۱۶، ص۷۲ ـ ۷۳.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۳، ص ۴۹۵-۵۰۰؛ [[محمد جواد ادرکنی|ادرکنی، محمد جواد]]، [[خمس - ادرکنی (مقاله)| مقاله «خمس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۵]]، ص۲۱۷ ـ ۲۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == موارد مصرف خمس ==<br /> براساس مشهور دیدگاه [[شیعه]]، خمس، شش سهم دارد؛ سه سهم آن مربوط به [[خداوند]]، [[رسول]] و [[خاندان]] اوست که این سهم به شخص [[رسول اکرم]] {{صل}} و پس از آن به [[امام]] {{ع}} تعلق می‌گیرد و سه سهم دیگر نیز عبارت است از فقرای سیّد، [[نیازمندان]]، کارهای عامّ المنفعه و آنچه که در راه [[تبلیغ]] و گسترش اسلام باشد و توسّط [[حاکم شرع]] و [[فقیه]]، یا به [[اذن]] او [[خرج]] شود. این نظر چنان مشهور است که برخی ادعای [[اجماع]] کرده‌اند&lt;ref&gt;حمزة بن علی بن زهره حلبی، غنية النزوع، ص۱۳۰.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت (کتاب)|بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت]]، ص۲۸۷؛ [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۹۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> {{مدخل وابسته}}<br /> * [[زکات]]<br /> * [[بیت المال]]<br /> * [[ارتزاق از بیت المال]]<br /> * [[مالیات]] ([[ضرائب]])<br /> * [[خراج]]<br /> * [[جبایة الخراج]]<br /> * [[مقاسمه]]<br /> * [[عُشر]]<br /> * [[عشور]]<br /> * [[فیء]]<br /> * [[توفیر الفیء]]<br /> * [[انفال]]<br /> * [[مباحات اصلی]]<br /> * [[مجهول المالک]]<br /> {{پایان مدخل‌ وابسته}}<br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:1368945.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت''']]<br /> # [[پرونده:457575.jpeg|22px]] [[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت (کتاب)|'''بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت''']]<br /> # [[پرونده:IM009850.jpg|22px]] [[محمد جواد ادرکنی|ادرکنی، محمد جواد]]، [[خمس - ادرکنی (مقاله)| مقاله «خمس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۵''']]<br /> # [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژه‌نامه فقه سیاسی''']]<br /> # [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم''']]<br /> # [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمود سرمدی|سرمدی، محمود]]، [[آیه خمس (مقاله)|مقاله «آیه خمس»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]<br /> # [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{اسلام}}<br /> {{فروع دین}}<br /> <br /> [[رده:انفاق واجب]]<br /> [[رده:شئون امامت]]</div>

Wasity https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%A7%D9%84&diff=1377265 2026-06-17T12:11:51Z

<p>Wasity: </p> <hr /> <div>{{مدخل مرتبط| موضوع مرتبط = منابع بیت المال| عنوان مدخل = انفال| مداخل مرتبط = [[انفال در لغت]] - [[انفال در قرآن]] - [[انفال در علوم قرآنی]] - [[انفال در فقه اسلامی]] - [[انفال در فقه سیاسی]] - [[انفال در معارف و سیره علوی]] - [[انفال در معارف و سیره رضوی]] - [[انفال در معارف و سیره معصوم]] - [[انفال در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]| پرسش مرتبط = }}<br /> <br /> '''انفال''' به‌معنای [[غنیمت]]، یا زیاده بر اصل به اموالی که [[مالک]] خصوصی ندارد و به [[امام]] و [[حاکم اسلامی]] تعلق دارد اطلاق می‌شود. این واژه برگرفته از [[آیه]] اول [[سوره انفال]] است و مصادیق مختلفی برای آن بیان شده است مانند: زمین‌های موات، جنگل‌ها و... . <br /> <br /> == معناشناسی ==<br /> {{اصلی|انفال در لغت}}<br /> انفال در لغت به‌معنای [[غنیمت]]، [[بخشش]]&lt;ref&gt;لسان‌العرب، ج۱۴، ص۲۴۴؛ القاموس‌المحیط، ج‌۴، ص‌۷۹، «نفل».&lt;/ref&gt;، افزون بر مقدار [[واجب]]&lt;ref&gt;مفردات، ص‌۸۲۰‌؛ لسان العرب، ج‌۱۴، ص‌۲۴۵، «نفل».&lt;/ref&gt; یا زیاده بر اصل&lt;ref&gt;التبیان، ج۵‌، ص‌۷۲؛ لسان‌العرب، ج۱۴، ص‌۲۴۵، «نفل».&lt;/ref&gt; است، لذا به نمازهای مستحبی «[[نافله]]» گفته‌اند&lt;ref&gt;مجمع‌البحرین، ج۳، ص۱۸۱۹؛ المصباح، ص۶۱۹‌، «نفل».&lt;/ref&gt; و در اصطلاح [[فقه]] [[امامیه]] نیز به [[اموال]] خاص [[معصوم]]&lt;ref&gt;شرایع‌الاسلام، ج‌۱، ص‌۱۸۳؛ جواهر الکلام، ج‌۱۶، ص‌۱۱۵‌ـ‌۱۱۶.&lt;/ref&gt; و به تعبیری دیگر اموالی که مالک خصوصی ندارد و به [[امام]] و [[حاکم اسلامی]] تعلق دارد&lt;ref&gt;دراسات فی ولایة الفقیه، ج‌۱، ص‌۱۰۳‌ـ‌۱۰۴؛ انفال و آثار آن در اسلام، ص‌۴۰.&lt;/ref&gt; انفال اطلاق می‌شود&lt;ref&gt;القاموس‌الفقهی، ص‌۳۵۸؛ الفقه الاسلامی، ج‌۸‌، ص‌۵۸۹۱‌.&lt;/ref&gt;. وجه نامگذاری به انفال آن است که این [[اموال]] اضافه بر شرکت [[پیامبر]] و [[امام]] در [[خمس]]، هدیه خداوند به آنان است&lt;ref&gt;جواهرالکلام، ج‌۱۶، ص‌۱۱۶؛ الخمس والانفال، ص‌۳۲۹.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt; [[سید رضا حسینی|حسینی]]، [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[انفال - صادقی فدکی و حسینی (مقاله)| انفال]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]]، ص۱۵ ـ ۲۳؛ [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۳۶؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۱ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۱]]، ص ۷۳۳-۷۳۵؛ [[دایرة المعارف بزرگ اسلامی (کتاب)|دایرة المعارف بزرگ اسلامی]]؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۱۲۷؛ [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پیشینه ==<br /> از دیرباز بهره‌برداری و تملک منابع طبیعی اهمیت داشته؛ زیرا انسان‌های نخستین برای ادامه [[حیات]] خود به [[کشاورزی]] و پرورش چارپایان می‌پرداختند. به همین دلیل به مناطقی می‌رفتند که حاصل‌خیز، سرسبز و پرآب باشد&lt;ref&gt;ابن‌خلدون، تاریخ ابن‌خلدون، ۱/۱۵۱.&lt;/ref&gt;. در [[اعراب جاهلی]] این مناطق به شکل‌های گوناگون، مانند منطقه اختصاصی به نام حِما (قرق‌گاه) برای رئیس قبیله وجود داشته است&lt;ref&gt;ماوردی، الاحکام السلطانیة و الولایات الدینیه، ۱۸۶.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> آغاز [[حکومت اسلامی]] در [[مدینه]] با بروز [[جنگ‌ها]]، موضوع [[غنایم]] و تقسیم و مصارف آن مورد توجه [[جامعه اسلامی]] قرار گرفت. نخستین بار در [[تاریخ]] شبه جزیره [[حجاز]]، غنایم سَریه نَخله بر پایه [[خمس]] میان [[رزمندگان]] [[اسلام]] توزیع شد&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ۱/۱۷.&lt;/ref&gt;. اندکی بعد در [[جنگ بدر]]، [[مسلمانان]] در تقسیم غنایم، دچار [[اختلاف]] شدند. در همین باره [[آیه]] نخست [[سوره انفال]] نازل شد که در آن برای نخستین بار از [[غنایم جنگی]] با نام انفال یاد شد و همه آن به [[خدا]] و [[پیامبر]]{{صل}}، اختصاص یافت.<br /> <br /> به‌ تدریج با گسترش [[حکومت اسلامی]]، علاوه بر غنایم، اموال غیرمنقول نیز بر آن افزوده شد. نخستین نمونه از این دست، [[زمین‌ها]] و اموال غیرمنقول [[بنی‌نضیر]] بود که بدون [[جنگ]] و [[خونریزی]] به دست آمد&lt;ref&gt;طوسی، التبیان، ۹/۵۶۲.&lt;/ref&gt; و [[قرآن کریم]] از آنها با نام «فیء» یاد کرد&lt;ref&gt;سوره حشر، آیه ۶.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> عالمان اهل سنت، انفال را از محدوده غنایم جنگی خارج نمی‌دانستند&lt;ref&gt;قرطبی، بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، ۱/۳۱۷–۳۲۲؛ وزارة الاوقاف، ۷/۱۹.&lt;/ref&gt; به همین سبب انفال به عنوان موضوعی جدا از خمس و [[غنیمت جنگی]] مورد توجه آنها قرار نگرفت؛ ولی در میان [[امامیه]] [[احادیث]] فراوانی در زمینه [[تفسیر آیه]] انفال، قلمرو، [[مالکیت]] و مصارفش وجود دارد&lt;ref&gt;حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۹/۵۲۳–۵۳۷ و ۵۴۳ به بعد.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[احمد مهدی‌زاده آری|مهدی‌زاده آری، احمد]]، [[انفال - مهدی‌زاده آری (مقاله)|مقاله «انفال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۲ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۲]]، ص ۳۹۶ ـ ۴۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==دیدگاه قرآنی==<br /> {{اصلی|انفال در قرآن}}<br /> === [[آیه انفال]] ===<br /> پس از [[پیروزی]] [[مسلمانان]] در [[جنگ بدر]] میان آنان بر سر تقسیم [[غنایم]] [[اختلاف]] به‌وجود آمد، از [[رسول خدا]] در این باره پرسیدند&lt;ref&gt;جامع البیان، مج‌۶‌، ج‌۹، ص‌۲۲۸؛ مجمع البیان، ج‌۴، ص‌۷۹۶؛ تفسیر قرطبی، ج‌۷، ص‌۲۲۹.&lt;/ref&gt; و [[آیه]] نخست [[سوره انفال]] نازل شد و [[قانون]] انفال را [[تشریع]] کرد: {{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنفَالِ قُلِ الأَنفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَصْلِحُواْ ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُواْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}}&lt;ref&gt; از تو از انفال می‌پرسند بگو: انفال از آن خداوند و پیامبر است پس، از خداوند پروا کنید و میانه خود را سازش دهید و اگر مؤمنید از خداوند و پیامبرش فرمان برید؛ سوره انفال، آیه۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید رضا حسینی|حسینی]]، [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[انفال - صادقی فدکی و حسینی (مقاله)| انفال]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]]، ص۱۵ - ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === دلالت آیه ===<br /> در اینکه مقصود از انفال در [[آیه]] چیست نظرات گوناگونی بین [[مفسران]] و [[فقیهان]] مطرح است؛ [[مفسران]] و [[فقیهان]] [[اهل سنت]] بیشتر مصداق انفال در [[آیه]] فوق را [[غنایم]] [[جنگی]] و آنچه مرتبط با آن است دانسته‌اند&lt;ref&gt;جامع البیان، مج‌۶‌، ج‌۹، ص‌۲۲۴‌ـ‌۲۲۷؛ مجمع البیان، ج‌۴، ص‌۷۹۵‌ـ‌۷۹۶.&lt;/ref&gt;. اما [[مفسران]] و [[فقیهان]] [[امامیه]] با استناد به [[روایات]] [[اهل‌ بیت]] {{عم}}&lt;ref&gt;تهذیب الاحکام، ج‌۳، ص‌۱۱۶‌ـ‌۱۱۸؛ الکافی، ج‌۱، ص‌۶۲۱‌؛ الحدائق، ج‌۱۲، ص‌۴۷۱‌ـ‌۴۷۴.&lt;/ref&gt; مراد از انفال را فراتر از موارد گفته شده دانسته و گفته‌اند: همه سرزمین‌ها و [[اموال]] زاید بر [[ملک]] خصوصی مصداق انفال است؛ از آن جمله زمین‌های موات، زمین‌ها و اموالی که بدون [[جنگ]] از [[کافران]] گرفته می‌شود (فئ)، آبادی‌های بدون مالک، جنگل‌ها، قله کوه‌ها و وسط دره‌ها، [[اموال]] منقول و غیر منقول اختصاصی [[پادشاهان]] [[کفر]] &quot;صفایا و [[قطایع]] الملوک&quot;، [[ارث]] بی‌وارث، غنایمی که [[مجاهدان]] بدون اذن امام از [[کافران]] به دست می‌آورند، [[برگزیده]] غنایمی که در [[جنگ]] از [[دشمن]] به دست می‌آید&lt;ref&gt;مصباح الفقیه، ج‌۱۴، ص‌۲۳۷‌ـ‌۲۵۴؛ النهایه، ص‌۱۹۹‌ـ‌۲۰۰؛ تذکرة الفقها، ج‌۵‌، ص‌۴۳۸‌ـ‌۴۴۰.&lt;/ref&gt;، دریاها و سواحل آن، رودخانه‌ها&lt;ref&gt;جواهر الکلام، ج‌۱۶، ص‌۱۳۱؛ المقنعه، ص‌۲۷۸.&lt;/ref&gt;، هوا و فضای اطراف کره [[زمین]]&lt;ref&gt;کتاب البیع، ج‌۳، ص‌۲۵‌ـ‌۲۶؛ مصطلحات الفقه، ص‌۹۵.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید رضا حسینی|حسینی]]، [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[انفال - صادقی فدکی و حسینی (مقاله)| انفال]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]]، ص۱۵ ـ ۲۳؛ [[دایرة المعارف بزرگ اسلامی (کتاب)|دایرة المعارف بزرگ اسلامی]].&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == [[حکم]] تصرف در انفال ==<br /> {{اصلی|انفال در فقه اسلامی}}<br /> انفال ملک [[رسول خدا]] {{صل}} و پس از آن حضرت، ملک [[ائمه]] {{عم}} است. از این رو، هر گونه تصرف در آن، بدون [[اذن]] آنان جایز نیست؛ لکن در [[زمان غیبت]]، تصرف در انفال و تملّک آن، برای [[شیعه]] بنابر قول مشهور [[مباح]] است؛ هرچند در قلمرو آن [[اختلاف]] است که تمامی انواع انفال است یا آنچه که به مناکح ([[نکاح]] کنیزهای به [[اسارت]] گرفته شده در جنگ بدون اذن امام)، مساکن (منازل واقع در زمین‌های [[امام]]) و متاجر ([[خرید و فروش]] [[غنائم جنگی]] که جنگ بدون اذن امام صورت گرفته و نیز [[داد و ستد]] یا اجاره [[زمین‌ها]] و درختان متعلّق به امام) مرتبط می‌‏شود. همچنین در اینکه مراد از مناکح، مساکن و متاجر چیست و اینکه مباح از آنها، تنها انفال است یا [[خمس]] و یا هر دو، اختلاف وجود دارد&lt;ref&gt;جواهر الکلام ج۱۶، ص۱۳۳.&lt;/ref&gt;. اقوال دیگری نیز در این مسئله مطرح است&lt;ref&gt;مدارک تحریر الوسیلة ج۳، ص۷۰۲ـ۷۰۳.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۱ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۱]]، ص۷۳۳-۷۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مصادیق انفال در فقه امامیه ==<br /> #'''اول: [[زمین]]:''' زمین یکی از بخش‌های مهم انفال نزد [[شیعه]] است و برای آن می‌‌توان انواع گوناگونی یاد نمود:<br /> ## زمین‌های موات: [[زمین]] موات، زمینی است که سابقه [[آبادانی]] ندارد و به جهاتی از آن بهره برداری نمی‌شده و با آباد کردن و احیا قابل استفاده می‌شود. این گونه زمین‌ها جزو انفال است.<br /> ## زمین‌های بی‌صاحب: زمین‌هایی که صاحب معینی ندارد، جزو انفال است.<br /> ## زمین‌های ویران و خراب: هر زمین خراب و ویرانی که مالک نداشته باشد، جزو انفال است. <br /> ## زمینی که بدون [[جنگ]] یا با [[صلح]] به دست آید: در [[روایات]] گوناگونی که در گذشته آمد یکی از موارد انفال، زمین‌هایی بود که بر آن اسب و شتری (خیل و رکاب) به کار نرفته است.<br /> # '''دوم: قله‌ها، دره‌ها و جنگل‌ها'''؛<br /> # '''سوم: [[معادن]]:''' معادن نیز جزو انفال است.<br /> # '''چهارم: صفایا و [[قطایع]]:''' «صفایا» جمع «صفی» است. صفی آن چیزی است که [[رئیس]] و فرمانده از [[غنائم]] [[انتخاب]] می‌کند و آن را برای خود پیش از تقسیم برمی‌گزیند؛ مانند: اسب برجسته، [[شمشیر]] و مانند آن&lt;ref&gt;لسان العرب، ج۷، ص۳۷۰.&lt;/ref&gt;.<br /> # '''پنجم: غنائم جنگ‌های بی‌اذن امام:''' غنائمی که [[جنگ]] آن بدون اجازه امام [[مسلمانان]] باشد، از انفال شمرده می‌شود؛ چه زمین‌های آباد باشد و چه اموال منقول.<br /> # '''ششم: بیابان‌ها، دریاها و ساحل‌ها:''' در [[روایات]]، این سه عنوان به گونه ویژه نیامده؛ ولی در [[کلام]] گروهی از علمای شیعه یاد شده است. مرحوم [[ثقه الاسلام کلینی]] اولین دانشمند [[شیعه]] است که دو عنوان اول (بیابان‌ها و دریاها) را جزو انفال دانسته است.<br /> # '''هفتم: [[مال]] بی‌وارث:''' [[میراث]] کسی که [[وارث]] ندارد به [[حاکم اسلامی]] می‌رسد و در [[اختیار]] اوست. با این تفاوت که [[شیعه]] بر این [[باور]] است که این مال جزو انفال است و اگر به [[بیت المال]] منتقل شود از آن [[امام]] [[مسلمانان]] است&lt;ref&gt;خلاف، ج۴، ص۲۲، مسئله ۱۴.&lt;/ref&gt;؛ ولی فقهای اهل سنت آن را فیء و برای جمیع مسلمانان می‌دانند&lt;ref&gt;[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۵۴۶ - ۵۶۹.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == [[مالکیت]] انفال ==<br /> انفال طبق آموزه‌های [[قرآن]] و [[حدیث]]، متعلّق به [[خدا]] و [[رسول]] و [[جانشین]] [[معصوم]] او ([[امام]]) یا در [[اختیار]] [[حکومت اسلامی]] در عصر غیبت است. [[اختیار]] این [[اموال]] و [[ثروت‌ها]] به دست [[پیشوای مسلمانان]] است و به عنوان پشتوانه [[حکومت]]، در جهت منافع عموم مورد استفاده قرار می‌گیرد: {{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنفَالِ قُلِ الأَنفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ}}&lt;ref&gt; از تو از انفال می‌پرسند بگو: انفال از آن خداوند و پیامبر است؛ سوره انفال، آیه۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۳۶؛ [[سید رضا حسینی|حسینی]]، [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[انفال - صادقی فدکی و حسینی (مقاله)| انفال]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]]، ص۱۵ ـ ۲۳؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۱۲۷؛ [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۵۳؛ [[احمد مهدی‌زاده آری|مهدی‌زاده آری، احمد]]، [[انفال - مهدی‌زاده آری (مقاله)|مقاله «انفال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۲ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۲]]، ص ۳۹۶ ـ ۴۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته این بحث مطرح است که آیا انفال [[ملک]] شخص [[رسول خدا]] {{صل}} و [[امام]] [[مسلمین]] است یا [[ملک]] منصب آنان؟ از اینکه در [[آیه انفال]] ملکیت [[رسول خدا]] در کنار ملکیت [[خداوند]] آمده و بر آن عطف شده به دست می‌آید که این [[مالکیت]]، [[ملک]] منصب است؛ نه شخص، زیرا ملکیت [[خداوند]] از نوع ملکیت اعتباری نیست، بلکه به نحو [[ولایت]] در تصرف است&lt;ref&gt;کتاب البیع، ج‌۳، ص‌۲۴؛ الخمس والانفال، ص‌۳۳۱.&lt;/ref&gt;. در [[روایات]] [[اهل‌ بیت]] {{عم}} نیز تعبیرهایی مانند: والی [[مسلمین]]، کسی که امور [[مسلمانان]] به او واگذار شده، [[اموال]] [[مسلمانان]]، [[اموال]] بیت‌ المال&lt;ref&gt; جامع أحادیث الشیعه، ج‌۱۰، ص‌۱۰۸‌ـ‌۱۱۴.&lt;/ref&gt; در مورد انفال و [[مالکیت]] آن آمده و حکایت از این دارد که این [[اموال]] [[ملک]] [[منصب امامت]] و [[حاکمیت]] [[اسلامی]] است؛ نه [[ملک]] شخص آنان&lt;ref&gt;فرهنگ جهاد، ش ۳۰، ص‌۱۵۸؛ دراسات فی ولایة الفقیه، ج‌۴، ص‌۲۰‌ـ‌۲۲.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> [[قرآن کریم]] در پایان [[آیه]] ۷ [[سوره حشر]] به راز تعلق انفال به [[رسول خدا]] و [[حاکم اسلامی]] اشاره کرده و علت این امر را انباشته نشدن [[ثروت]] در دست گروهی خاص و ثروتمند دانسته است: {{متن قرآن|كَيْ لا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الأَغْنِيَاء مِنكُمْ }}&lt;ref&gt;[[سید رضا حسینی|حسینی]]، [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[انفال - صادقی فدکی و حسینی (مقاله)| انفال]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]]، ص۱۵ - ۲۳.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == مصارف انفال ==<br /> پس از آنکه در [[آیه]] ۶ [[سوره حشر]] انفال متعلق به [[رسول خدا]] و [[حاکم اسلامی]] معرفی شده [[آیه]] بعد موارد [[مصرف]] این [[اموال]] را بیان می‌کند&lt;ref&gt;التبیان، ج‌۹، ص‌۵۶۴‌؛ التفسیر الکبیر، ج‌۱۹، ص‌۲۸۵؛ المیزان، ‌ج‌۱۹، ص‌۲۰۳.&lt;/ref&gt;: {{متن قرآن|وَمَا أَفَاء اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَن يَشَاء وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ مَّا أَفَاء اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ}}&lt;ref&gt;و آنچه خداوند به پیامبرش از (دارایی) آنان (به غنیمت) بازگرداند چیزی نبود که شما برای (به دست آوردن) آن، اسبان و شترانی دوانده باشید ولی خداوند پیامبرانش را بر هر کس بخواهد چیره می‌گرداند و خداوند بر هر کاری تواناست. آنچه خداوند از (دارایی‌های) اهل این شهرها بر پیامبرش (به غنیمت) بازگرداند از آن خداوند و پیامبر و خویشاوند و یتیمان و مستمندان و در راه مانده است.&lt;/ref&gt;:<br /> # سهم [[خداوند]] که بر پایه [[روایات]] به [[رسول خدا]] و [[حاکم اسلامی]] تعلق دارد و آنان در هر راهی که [[صلاح]] بدانند [[مصرف]] می‌کنند&lt;ref&gt;الکافی، ج‌۱، ص‌۶۲۳‌ـ‌۶۲۴‌؛ وسائل‌الشیعه، ج‌۹، ص‌۵۲۳ـ۵۳۴‌.&lt;/ref&gt;.<br /> # سهم [[رسول]] که [[رسول خدا]] و [[حاکم اسلامی]] می‌تواند در کنار سهم [[خداوند]] آن را در مصارف شخصی خود و دیگر مصارف [[حکومت اسلامی]] و [[نیازمندان]] هزینه کند&lt;ref&gt;کنز العمال، ج‌۴، ص‌۵۲۲‌ـ‌۵۲۳‌؛ المیزان، ج‌۱۹، ص‌۲۰۲.&lt;/ref&gt;.<br /> # سهم ذی‌القربی که مراد [[خویشاوندان]] [[پیامبر]] و [[بنی‌هاشم]] هستند&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۳۹۱؛ التفسیر الکبیر، ج‌۲۹، ص‌۲۸۵.&lt;/ref&gt; و در رأس آنان [[اهل‌ بیت]] {{عم}} قرار دارند&lt;ref&gt;الفرقان، ج‌۲۷‌ـ‌۲۸، ص‌۲۳۷.&lt;/ref&gt;.<br /> # [[یتیمان]]، [[مسکینان]] و در راه ماندگان&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۳۹۱؛ المیزان، ج‌۱۹، ص‌۲۰۳.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید رضا حسینی|حسینی سید رضا]]، [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]]، ص۱۵ - ۲۳؛ [[احمد مهدی‌زاده آری|مهدی‌زاده آری، احمد]]، [[انفال - مهدی‌زاده آری (مقاله)|مقاله «انفال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۲ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۲]]، ص ۳۹۶ ـ ۴۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == [[وظایف مسلمانان]] در برابر انفال ==<br /> پس از واگذاری [[مالکیت]] انفال به [[خدا]] و [[رسول]] در [[آیه انفال]]، [[قرآن کریم]] [[مسلمانان]] را به رعایت [[تقوای الهی]] و [[اطاعت از خدا]] و [[رسول]] فرا می‌خواند: {{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنفَالِ قُلِ الأَنفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَصْلِحُواْ ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُواْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ }}&lt;ref&gt; از تو از انفال می‌پرسند بگو: انفال از آن خداوند و پیامبر است پس، از خداوند پروا کنید و میانه خود را سازش دهید و اگر مؤمنید از خداوند و پیامبرش فرمان برید؛ سوره انفال، آیه ۱.&lt;/ref&gt;. توصیه [[مسلمانان]] به رعایت [[تقوا]] و هشدار به آنان در مورد [[کیفر]] شدید [[الهی]] پس از بیان [[مالکیت]] انفال و موارد [[مصرف]] آن می‌تواند به این مطلب اشاره داشته باشد که مسلمانان باید در مورد انفال نهایت دقت و [[مراقبت]] را داشته باشند و آنچه [[حکومت]] به آنان واگذار کرد بپذیرند و از آنچه آنان را [[نهی]] کرد بپرهیزند&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۳۹۲؛ روح المعانی، مج‌۱۵، ج‌۲۸، ص‌۷۱‌ـ‌۷۲؛ المیزان، ج‌۱۹، ص‌۲۰۴.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> در [[روایات]] [[اهل‌ بیت]] {{عم}} نیز بر عدم جواز تصرف در انفال بدون اذن امام تأکید شده است&lt;ref&gt;وسائل الشیعه، ج‌۹، ص‌۵۲۵‌ـ‌۵۲۶‌؛ مستدرک الوسائل، ج‌۷، ص‌۲۹۸‌ـ‌۳۰۱.&lt;/ref&gt;، ازاین‌رو فقهای [[اسلامی]] تصرف در انفال بدون اجازه [[امام]] یا [[حاکم اسلامی]] را غاصبانه و ناروا دانسته‌اند&lt;ref&gt;شرایع الاسلام، ج‌۱، ص‌۱۸۴؛ کتاب البیع، ج‌۳، ص‌۲۶؛ دراسات فی ولایة الفقیه، ج‌۴، ص‌۱۰۷.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[[سید رضا حسینی|حسینی]]، [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[انفال - صادقی فدکی و حسینی (مقاله)| انفال]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]]، ص۱۵ - ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> {{مدخل وابسته}}<br /> * [[زکات]]<br /> * [[بیت المال]]<br /> * [[ارتزاق از بیت المال]]<br /> * [[مالیات]] ([[ضرائب]])<br /> * [[خراج]]<br /> * [[جبایة الخراج]]<br /> * [[مقاسمه]]<br /> * [[خمس]]<br /> * [[عُشر]]<br /> * [[عشور]]<br /> * [[فیء]]<br /> * [[توفیر الفیء]]<br /> * [[اموال دولت اسلامی]]<br /> * [[منابع مالی دولت]]<br /> * [[غنایم]]<br /> * [[اموال دولتی]]<br /> * [[اموال امام]]<br /> * [[اموال عمومی]]<br /> * [[مباحات اصلی]]<br /> * [[مجهول المالک]]<br /> {{پایان مدخل‌ وابسته}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> # [[پرونده:1368945.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۱ (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۱''']]<br /> # [[پرونده:000056.jpg|22px]] [[سید رضا حسینی|حسینی]]، [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[انفال - صادقی فدکی و حسینی (مقاله)| انفال]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵''']]<br /> # [[پرونده: 1100830.jpg|22px]] [[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|'''سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳''']]<br /> # [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]<br /> # [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژه‌نامه فقه سیاسی''']]<br /> # [[پرونده:IM009734.jpg|22px]] [[احمد مهدی‌زاده آری|مهدی‌زاده آری، احمد]]، [[انفال - مهدی‌زاده آری (مقاله)|مقاله «انفال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۲ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۲''']]<br /> # [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]<br /> # [[پرونده:1368946.jpg|22px]] [[دایرة المعارف بزرگ اسلامی (کتاب)|'''دایرة المعارف بزرگ اسلامی''']]<br /> {{پایان منابع}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:حقوق امام]]</div>

Wasity