آداب سیر و سلوک - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۳۳

2026-04-13T09:33:22Z

Bahmani: /* پانویس */

2026-04-13T09:21:23Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۵۱
خط ۳۵۰:		خط ۳۵۰:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~سیر و سلوک~~]]		[[رده:عرفان]]

Bahmani در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۲۱

2026-04-13T09:21:00Z

نمایش تغییرات

Jaafari: /* پانزده ادب سائر الی الله */

2026-04-09T08:03:03Z

پانزده ادب سائر الی الله

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۳۳
خط ۲۸۰:		خط ۲۸۰:
	آخرین مطلبی که در اینجا می‌توانیم به آن اشاره کنیم، تأکید بر دعا و ذکر جمعی است. یکی از فضیلت‌های حلقه ذکر و مجتمع دعا و [[نماز جماعت]] این است: هر [[انسانی]] یک صفت یا بیشتر از اوصاف خوب و [[کمالات انسانی]] را دارد؛ پس انسان‌های گردآمده در [[ذکر و دعا]] و [[نماز]] مثال یک انسان کامل را تشکیل می‌دهند که مجتمع [[نزول]] [[برکات]] خواهد بود<ref>حسن حسن‌زاده آملی، رساله نور على نور در ذکر و ذاکر و مذکور، ص۱۰۷.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۴۱۲.</ref>		آخرین مطلبی که در اینجا می‌توانیم به آن اشاره کنیم، تأکید بر دعا و ذکر جمعی است. یکی از فضیلت‌های حلقه ذکر و مجتمع دعا و [[نماز جماعت]] این است: هر [[انسانی]] یک صفت یا بیشتر از اوصاف خوب و [[کمالات انسانی]] را دارد؛ پس انسان‌های گردآمده در [[ذکر و دعا]] و [[نماز]] مثال یک انسان کامل را تشکیل می‌دهند که مجتمع [[نزول]] [[برکات]] خواهد بود<ref>حسن حسن‌زاده آملی، رساله نور على نور در ذکر و ذاکر و مذکور، ص۱۰۷.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۴۱۲.</ref>

	==پانزده [[ادب]] سائر الی [[الله]]==		==پانزده ادب سائر الی الله==
	تا بدین‌جا آنچه درباره [[آداب]] سیروسلوک آوردیم، مطالب پراکنده‌ای بود که از جای‌جای آثار [[علامه حسن‌زاده]] گرد آمد و [[منظم]] گشت؛ اکنون پانزده [[ادبی]] را بیان می‌کنیم که علامه حسن‌زاده با عنوان «آداب سائر الى الله» برشمرده‌اند<ref>مطالب این بخش خلاصه‌ای است از صفحات ۲۶ الی ۲۹ کتاب نامه‌ها بر نامه‌ها که به بیان پانزده مرحله مذكور اختصاص یافته؛ این مطالب عیناً در صفحات ۴۱۲ الی ۴۱۶ کتاب هزارویک کلمه نیز نقل شده‌اند. ناگفته نماند که از آثار دیگر علامه حسن‌زاده نیز مطالب اندکی را برای تکمیل این پانزده ادب سائر الى الله افزوده‌ایم.</ref>. هر چند این آداب خلاصه‌ای از مطالب گذشته است، اما همین خلاصه بودن می‌تواند برای برخی خوشایند و مفید باشد.		تا بدین‌جا آنچه درباره [[آداب]] سیروسلوک آوردیم، مطالب پراکنده‌ای بود که از جای‌جای آثار [[علامه حسن‌زاده]] گرد آمد و [[منظم]] گشت؛ اکنون پانزده [[ادبی]] را بیان می‌کنیم که علامه حسن‌زاده با عنوان «آداب سائر الى الله» برشمرده‌اند<ref>مطالب این بخش خلاصه‌ای است از صفحات ۲۶ الی ۲۹ کتاب نامه‌ها بر نامه‌ها که به بیان پانزده مرحله مذكور اختصاص یافته؛ این مطالب عیناً در صفحات ۴۱۲ الی ۴۱۶ کتاب هزارویک کلمه نیز نقل شده‌اند. ناگفته نماند که از آثار دیگر علامه حسن‌زاده نیز مطالب اندکی را برای تکمیل این پانزده ادب سائر الى الله افزوده‌ایم.</ref>. هر چند این آداب خلاصه‌ای از مطالب گذشته است، اما همین خلاصه بودن می‌تواند برای برخی خوشایند و مفید باشد.
	# [[قرآن]] که صورت کتبی [[انسان کامل]] - یعنی [[حقیقت محمدی]] - است، به اندازه‌ای که از آن بهره بریم به [[حقیقت]] خاتم{{صل}} [[تقرّب]] می‌یابیم.		# [[قرآن]] که صورت کتبی [[انسان کامل]] - یعنی [[حقیقت محمدی]] - است، به اندازه‌ای که از آن بهره بریم به [[حقیقت]] خاتم{{صل}} [[تقرّب]] می‌یابیم.

Jaafari: /* منابع */

2026-04-09T06:38:04Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari در ‏۸ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۳

2026-04-08T08:43:22Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۳
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = سیر و سلوک		\| موضوع مرتبط = سیر و سلوک
	\| عنوان مدخل =		\| عنوان مدخل =
	\| مداخل مرتبط =		\| مداخل مرتبط = [[آداب سیر و سلوک در عرفان اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Jaafari: /* منابع */

2026-04-08T08:42:50Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2026-04-08T08:40:56Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2026-04-08T08:32:58Z

منابع

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2026-04-08T08:27:14Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۵۷
خط ۱۶۸:		خط ۱۶۸:

	بهترین و مناسب‌ترین [[زمان]] برای تفکر، در [[تنهایی]] و در پاره‌ای از شب، مخصوصاً ثلث آخر شب است که حواس آرمیده و قال‌وقیل و سروصدا خفته و نهفته است و غذا هضم گشته<ref>انسان در دو حالت پرخوری سنگین و گرسنگی بیش از اندازه نمی‌تواند به باطن خودش توجه کند و به تفکر بپردازد. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۱۶۸)</ref> و قوا از [[خستگی]] به درآمده و هوا تلطیف شده است و همه زمینه‌ها برای [[فکر]] کردن مهیّاست و وقتْ [[وقت]] [[ملاقات]] و حضور است. در این زمان است که می‌توان در بودِ خود و بودِ دیگر هستی‌ها، در [[بَدو]] و ختم آنها و [[تدبیر]] و [[تعیّش]] و آمدوشد و [[حرکت]] و جنب‌وجوش آنها مقداری به فکر نشست که این نشستنْ تلنگر می‌زند و [[بیداری]] می‌دهد؛ این تفکر به راه می‌اندازد و سفرها می‌آورد و بهره‌ها می‌رساند.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۳۷۷.</ref>		بهترین و مناسب‌ترین [[زمان]] برای تفکر، در [[تنهایی]] و در پاره‌ای از شب، مخصوصاً ثلث آخر شب است که حواس آرمیده و قال‌وقیل و سروصدا خفته و نهفته است و غذا هضم گشته<ref>انسان در دو حالت پرخوری سنگین و گرسنگی بیش از اندازه نمی‌تواند به باطن خودش توجه کند و به تفکر بپردازد. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۱۶۸)</ref> و قوا از [[خستگی]] به درآمده و هوا تلطیف شده است و همه زمینه‌ها برای [[فکر]] کردن مهیّاست و وقتْ [[وقت]] [[ملاقات]] و حضور است. در این زمان است که می‌توان در بودِ خود و بودِ دیگر هستی‌ها، در [[بَدو]] و ختم آنها و [[تدبیر]] و [[تعیّش]] و آمدوشد و [[حرکت]] و جنب‌وجوش آنها مقداری به فکر نشست که این نشستنْ تلنگر می‌زند و [[بیداری]] می‌دهد؛ این تفکر به راه می‌اندازد و سفرها می‌آورد و بهره‌ها می‌رساند.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۳۷۷.</ref>

			==[[استقامت]]==
			راه [[سلوک]] پر از حجاب‌ها و موانع و سختی‌هاست؛ ولی باید با ثبات‌قدم از موانع عبور کرد و طی مراحل کرد و در [[بندگی]] [[استوار]] و [[پایدار]] بود تا همه کارها و [[گفتارها]] [[نیایش]] و [[ستایش]] [[حق‌تعالی]] شود که بی‌رنج گنج به دست نمی‌آید<ref>حسن حسن‌زاده آملی، نامه‌ها بر نامه‌ها، ص۵۴.</ref>.
			سالک می‌خواهد هرچه زودتر صاحب [[کشف]] و واقعه<ref>برای اهل خلوت گاهی در اثنای ذکر و استغراقِ در آن، حالتی اتفاق می‌افتد که از محسوسات غایب می‌شوند و بعضی حقایق امور غیبی برایشان ظاهر می‌شود- چنان‌که برای نایم در حالت نوم- متصوفه آن را واقعه می‌گویند و گاهی در حال حضور بی‌آن‌که غایب شوند، این معنی دست می‌دهد که آن را مکاشفه می‌گویند. (عزالدین محمود کاشانی، مصباح الهدایه، ص۱۷۱) علامه حسن‌زاده بیست‌وسه واقعه را که خود تجربه کردند، در کتاب انسان در عرف عرفان مرقوم فرمودند که به دو مورد از آنها اشاره می‌کنیم. در یکی از این واقعه‌ها تجربه عذابی برزخی بازگو می‌گردد؛ علامه حسن‌زاده در شرح واقعه‌ای دیگر می‌گوید که در بعدازظهر جمعه هشتم ذوالحجه ۱۳۸۷، در حالتی بودم که صدای اذان به گوشم می‌رسید و تنم می‌لرزید و مؤذن در پهلوی راست من ایستاده بود؛ ولی من جمال مبارکش را به نحو کامل زیارت نکردم؛ فقط شبح حضرتش گاه‌گاهی جلوه می‌کرد و پنهان می‌شد؛ از شخص دیگری که او را دیدم و نشناختم، پرسیدم این موذن کیست که بدین شیوایی و دلربایی اذان می‌گوید؟ گفت این جناب پیغمبر خاتم محمد بن عبد الله{{صل}} است؛ از شنیدن این بشارت چنان گریه بر من مستولی شد که از آن حال باز آمدم. (حسن حسن‌زاده آملی، انسان در عرف عرفان، ص۳۱)</ref> گردد؛ ولی با [[صبر]] و [[تأنی]] است که می‌تواند به این مقصود برسد<ref>شمس الدین احمد افلاکی، مناقب العارفين، ج۱، ص۵۴۰.</ref>؛ او باید در سیروسلوکش [[استقامت]] و [[همت]] داشته باشد و در گرفتنْ [[تعجیل]] نکند تا کم‌کم ظرفیت پیدا کند؛ زودِ زود نمی‌دهند؛ اما شاید لحظه‌ای بعد برسد و بیابد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، مُمِدّ الهمم در شرح فُصوص الحِکَم، ص۱۰۳؛ همو، شرح مصباح الانس، ص۱۵۵.</ref>. کسانی که گاهی [[اصحاب]] حال می‌شوند، ارباب [[مکاشفه]] نمی‌گردند؛ مثلاً به پیشامد حادثه‌ای - چون زیارت [[اهل قبور]] رفتن یا [[مرگ]] کسی را دیدن یا در مجلس [[خطابه]] نشستن و یا [[بیمار]] شدن و از این دست امور- ممکن است شخص تا مدتی حالی و سوزوگداز و التهاب و اضطرابی داشته باشد؛ اما کم‌کم آن حال از او گرفته می‌شود؛ این‌چنین افراد به [[مکاشفات]] نائل نمی‌گردند؛ مکاشفات روزی کسانی می‌شود که صاحب همت‌اند و دوام و [[استقامت]] در [[طریقت]] دارند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۳، ص۶، ۷.</ref>. [[شهود]] طلعتِ [[سعادت]] و ارتقای به [[جنت]] [[قرب]] و لقا و مکاشفات [[انسانی]] مختص [[اهل]] [[همت]] و استقامت است، نه برای اهل الان و اکنون و صاحبِ حالِ موقت.

			پس عمل مهم در [[سلوک الی الله]] تعالى استقامت است. تا استقامت نباشد، هیچ سالکی از [[قوه]] به فعل نمی‌رسد. [[نزول]] بركات و فیوض [[الهی]] بر اثر استقامت است<ref>{{متن قرآن\|إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ}} «فرشتگان بر آنان که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری کردند، فرود می‌آیند که نهراسید و اندوهناک نباشید و شما را به بهشتی که وعده می‌دادند مژده باد!» سوره فصلت، آیه ۳۰.</ref>؛ [[خداوند سبحان]] در [[قرآن]] فرمود: {{متن قرآن\|وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}}<ref>«و اینکه (به من وحی شده است) اگر بر راه (حقّ) پایداری ورزند آنان را از آبی (و رفاهی) فراوان سیراب می‌کنیم» سوره جن، آیه ۱۶.</ref>؛ [[امام صادق]]{{ع}} «[[ماء]] غدق» را به [[علم]] كثير [[تفسیر]] فرمود<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۳، ص۵، ۶.</ref>. در [[آیه کریمه]] دیگری آمده است: {{متن قرآن\|إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ}}<ref>«فرشتگان بر آنان که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری کردند، فرود می‌آیند» سوره فصلت، آیه ۳۰.</ref>. [[انسان]] [[عزم]] و همت و [[اراده]] می‌خواهد. گاهی انسان تابوتی را می‌بیند و [[آه]] سردی می‌کشد؛ [[حیرت]] و [[افسوس]] و حسرتی او را فرا می‌گیرد؛ ولی همه اینها حال است؛ چند لحظه بعد از دست می‌رود؛ اینها اگر دوام داشته باشند، [[انسان]] به جایی می‌رسد. شخصی به [[پیغمبر اکرم]]{{صل}} گفت: ما تا در حضور شما هستیم خیلی حال [[خوشی]] داریم؛ اما از حضور شما که می‌رویم، آن حال را نداریم. جناب [[رسول الله]] فرمود که اگر این حال و این [[نعمت]] خدادادی‌تان را [[کفران]] نکنید و حفظش کنید و نگهداری نمایید، چنین و چنان می‌شود<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش اول، ص۱۱۳، ۱۱۴.</ref>.

			مرحوم [[خواجه نصیر]] [[طوسی]] در این باره مثالی ساده و خیلی شیرین و خوشی می‌زند و می‌فرماید: اگر زغالی که رطوبت دارد را [[پهلوی]] [[آتش]] بگذارید تا آتش بگیرد، اول باید بر اثر مجاورتْ رطوبت‌هایش برود و خشک شود و وقتی که خشک شد، یواش‌یواش آتش بر آن اثر بگذارد و آتش بگیرد و فروغ و [[نور]] و اثر آتش را در خودش پیاده کند؛ این کار [[مداومت]] و [[استقامت]] می‌خواهد، وگرنه اگر شما هر چند لحظه این زغال را پهلوی آتش بگذارید و تا خشک نشده آن را کنار بکشید، دوباره رطوبت می‌گیرد و هزار بار هم این نوسان را ادامه بدهید، این زغالِ مرطوب هرگز آتش نمی‌گیرد؛ [[انسان‌ها]] نیز این‌طورند؛ یک دو قدم پیش می‌آیند، قدری حرف می‌شنوند، اندکی قابلیت پیدا می‌کنند، استعدادی برایشان حاصل می‌گردد و کمی داغ می‌شوند، باز می‌بینید کنار می‌روند و برای [[ملکوتی]] شدن استقامت و [[پایداری]] ندارند؛ می‌آیند و زود برمی‌گردند؛ حالی موقت پیدا می‌کنند و آن را از دست می‌دهند؛ برای مثال گاهی می‌بینید نفوسی بر اثر وقایع و نشیب‌وفراز [[دنیا]]، مانند دیدن یک جنازه، رفتن به [[قبرستان]]، بروز یک [[زیان]] و یا [[بیماری]] و خلاصه بر اثر روبه‌رو شدن با یک حادثه‌ای متغیّر می‌شوند، سپس به حالت قبلی‌شان برمی‌گردند.
			به هر حال ممکن است این‌گونه حالات برای انسان پیش بیاید، ولی کافی نیست؛ باید استقامت کرد؛ با این آمدوشدهای جزئی که دوگام بیایی، سپس خودت را کنار بکشی و استقامت نداشته باشی، به [[مقامات]] شامخ و عالی نمی‌رسی. شیخ [[محیی الدین]] [[عربی]] در [[فتوحات مکیه]] می‌گوید: کسانی ارباب مکاشفه‌اند که صاحبان همم عالیه و [[اولوالعزم]] بوده و [[همت بلند]] و [[عزم راسخ]] دارند و گفتند: «[[خدا]]» و بر حرفشان [[ایستادگی]] کردند و در مسیر مستقیم قرار دارند.
			آری! کسانی که [[همت]]، [[عزم]]، [[اراده]] و [[نفس قوی]] دارند، به جایی می‌رسند، ارباب [[مکاشفه]] می‌شوند، کتل‌ها را می‌پیمایند، [[وادی‌ها]] را [[سیر]] کرده و منازل و مراحل را سپری می‌کنند؛ ولی آنهایی که چنین نیستند و چند گامی می‌آیند و دوباره برمی‌گردند، صاحبان همت نیستند و منتهایشان این است که ارباب حال باشند، نه [[ملکه]] و [[مقام]]؛ البته آدم‌های خوبی هستند، ولی [[مرد]] مکاشفه و آشنای به [[اسرار]] [[اسماء]] و صفات و [[بطون قرآن]] و مانند اینها نیستند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش اول، ص۵۶۴، ۵۶۵؛ همو، مجموعه مقالات، ص۱۲۲، ۱۲۳.</ref>.

			[[ابوعلی سینا]] می‌فرماید: بعضی اشتها دارند و چیزی می‌شنوند و [[خیال]] می‌کنند که ساده است و با حلواحلوا گفتن دهان شیرین می‌شود؛ از این‌رو چند صباحی می‌آیند و به [[ریاضت]] می‌پردازند سپس از روی عجز ترک ریاضت می‌کنند؛ اینها آن همت، عزم، [[استقامت]] و اراده را ندارند؛ می‌پندارند که این [[مقامات]] و [[حقایق]] هم مثل یک قرص است که قورت بدهند! آیا {{متن قرآن\|نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}}<ref>«و این‌گونه ما گستره آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم می‌نمایانیم» سوره انعام، آیه ۷۵.</ref> درباره آنها صادق می‌آید؟! به این آسانی‌ها نیست!<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط هشتم/ البهجة و السعادة، ص۲۱۸.</ref>
			مسیر [[سلوک]] عارفانه از مو باریک‌تر و از [[شمشیر]] تیزتر است؛ در آن مُداقّه‌های [[عقلی]] و نظری از شمشیر تیز‌تر است و در [[مقام عمل]]، فرق بین [[افراط]] و [[تفریط]] و [[میانه‌روی]] از مو باریک‌تر. هیچ‌گاه [[تکلیف]] دست‌بردار نیست؛ با یک ریاضت، یک دستور، یک [[اربعین]] یا دو اربعین، یک سال یا دو سال درست نمی‌شود و این‌طور نیست که همین که زحمتی کشید، چیزی بدهند؛ تا لب [[گور]] تکلیف ادامه دارد و دست‌بردار نیست و کار خیلی مشکل و سنگینی است؛ این چنین نیست که بگوید: «من آمدم» و کار تمام شود و برسد!<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفين، ص۳۲۷. یکی از بزرگان عرفان در شرح حال خویش می‌نویسد که من در ریاضت در حال قبض بودم و حالت بسط به من روی نمی‌آورد. از خانه بیرون رفتم و پیرمردی را دیدم که با گاوآهن مشغول شخم‌زدن زمین است؛ اندکی سر به سرش گذاشتم تا برزگر به حرف آمد و گفت: ناراحت نشو! دیر شده است؛ ولی دروغ نمی‌شود؛ اگر به تو گفتند خداوند انباری دارد که هزار برابر این عالم است و در این انبار از دانه‌های کنجد پر است و گنجشکی هر روز یک دانه کنجد را از این انبار باید بگیرد تا انبار خالی شود و این انبار نیز باید هزاربار پر و خالی شود تا آن‌گاه به شما بدهند، باز هم خیلی زود است. عجله نکن! وعده الهی حق است و می‌دهند. (حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۴۳۴، ۴۳۵)</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۳۸۱.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==