آزادی تکوینی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari: /* منابع */

2025-09-29T07:23:13Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۳
خط ۶۹:		خط ۶۹:
	# [[پرونده: 1100733.jpg\|22px]] [[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|'''آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم''']]		# [[پرونده: 1100733.jpg\|22px]] [[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|'''آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم''']]
	# [[پرونده:3073589.jpg\|22px]] [[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''[[درس خارج فقه نظام فرهنگی اسلام]]'''		# [[پرونده:3073589.jpg\|22px]] [[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''[[درس خارج فقه نظام فرهنگی اسلام]]'''
			# [[پرونده:1368103.jpg\|22px]] [[محمد هادی معرفت\|معرفت، محمد هادی]]، [[حقوق متقابل مردم و حکومت (مقاله)\|مقاله «حقوق متقابل مردم و حکومت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|'''دانشنامه امام علی ج۵''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Jaafari: /* پرسش مستقیم */

2025-09-29T07:23:01Z

پرسش مستقیم

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۳
خط ۱۳:		خط ۱۳:

	در اینجا سخن از این نوع آزادی نیست، بلکه آزادی فلسفی [[عقیده]] در این بحث به‌عنوان اصل موضوع و پیش‌فرض مسلّم پذیرفته می‌شود؛ زیرا تنها در این صورت است که نوبت به [[حکم فقهی]] مربوط به [[عقاید]] و [[باورها]] می‌رسد، وگرنه بر مبنای نفی [[آزادی عقیده]] به معنای آزادی فلسفی یا [[تکوینی]] و بر اساس نظریات جبرگرایانه در حوزه عقاید و باور‌ها سخن از [[مسئولیت]] و [[تکلیف عقلی]] یا [[شرعی]] آدمی در حوزه عقاید و باورها جای ندارد<ref>[[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''درس خارج [[فقه نظام فرهنگی اسلام]]</ref>.		در اینجا سخن از این نوع آزادی نیست، بلکه آزادی فلسفی [[عقیده]] در این بحث به‌عنوان اصل موضوع و پیش‌فرض مسلّم پذیرفته می‌شود؛ زیرا تنها در این صورت است که نوبت به [[حکم فقهی]] مربوط به [[عقاید]] و [[باورها]] می‌رسد، وگرنه بر مبنای نفی [[آزادی عقیده]] به معنای آزادی فلسفی یا [[تکوینی]] و بر اساس نظریات جبرگرایانه در حوزه عقاید و باور‌ها سخن از [[مسئولیت]] و [[تکلیف عقلی]] یا [[شرعی]] آدمی در حوزه عقاید و باورها جای ندارد<ref>[[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''درس خارج [[فقه نظام فرهنگی اسلام]]</ref>.

			==آزادی فلسفی==
			این [[پرسش]] همواره [[اندیشه]] [[بشر]] را به خود مشغول کرده که آیا بشر واقعاً [[آزاد]] است یا زیر [[سلطه]] و تأثیر یک [[اراده]] بالاتر از خود با یک سلسله عوامل مادی، قرار دارد. این همان مسئله دیرین «[[جبر و اختیار]]» است که از دیرباز [[ذهن]] بشر را به جست‌وجوی پاسخ واداشته است. [[علم حقوق]] به ژرفای [[فلسفه]]، این دست مسائل را نمی‌کاود؛ بلکه تنها روابط افراد را با یکدیگر و با [[نظام حاکم]] بر می‌رسد. [[آزادی]] از منظر فلسفه این است که [[انسان]] اراده‌ای مستقل دارد و [[نیت‌ها]]، [[تصمیم‌ها]] و [[افعال]] او همگی برخاسته از اراده خود او است. اراده نیز ذاتی انسان است و او با تصور فایده و [[شوق]] مؤکد، اراده می‌کند و بعد تصمیم می‌گیرد و به خواسته خود [[جامه]] عمل می‌پوشاند.

			در واقع، خود انسان است که اراده می‌کند چه کاری انجام دهد و چه کاری انجام ندهد. او در درون خود [[احساس]] می‌کند که در [[تصمیم‌گیری]] آزاد و مختار است و تحمیلی بر او نیست. [[آدمی]] خود را [[قادر]] می‌بیند که با کمال [[اشتیاق]]، عملی را ترک کند. [[مسئولیت]] در قبال [[رفتار]] و [[کردار]]، ناشی از مختاربودن است؛ وگرنه آدمی معذور بود و هرگز به سبب افعال خویش، [[ستایش]] یا [[نکوهش]] نمی‌شد. عُقَلای [[جهان]]، همواره انسان را [[مسئول]] اعمال خویش می‌دانند: {{متن قرآن\|وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى}}<ref>«و هیچ باربرداری بار (گناه) دیگری را بر نمی‌دارد» سوره انعام، آیه ۱۶۴؛ سوره اسراء، آیه ۱۵؛ سوره فاطر، آیه ۱۸؛ سوره زمر، آیه ۷؛ سوره نجم، آیه ۳۸.</ref>. انسان به دلیل آن‌که موجودی مختار است، تمام پیامدهای [[زشت]] و زیبای اعمالش متوجه خود او است. به همین ترتیب، پیامدهای [[حقوقی]] و [[کیفری]] [[اجتماعی]] نیز مستقیماً بر عهده کسی است که باعث آن شده باشد.
			این، اصلی اصیل، و اساسی‌ترین پایه ساختار [[جامعه بشری]] است که از [[فطرت انسان]] برخاسته و هرگونه ساماندهی برای ساختن یک [[جامعه سالم]] بر آن [[استوار]] است. محیط سالم، زمینه مساعدی برای [[رشد]] و [[شکوفایی استعدادها]] است و در مقابل، محیط [[آلوده]] بستر مناسبی برای پرورش کج‌روی‌ها و [[ناهنجاری‌ها]]؛ ولی در عین حال، آن‌گونه نیست که [[انسان]] را از [[اختیار]] [[اصلح]] باز دارد.<ref>[[محمد هادی معرفت\|معرفت، محمد هادی]]، [[حقوق متقابل مردم و حکومت (مقاله)\|مقاله «حقوق متقابل مردم و حکومت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۵ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۵]] ص ۲۰۷.</ref>

	== پرسش مستقیم ==		== پرسش مستقیم ==

Bahmani در ‏۲۸ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۲۲

2023-03-28T07:22:02Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۸ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۵۲
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]\| پرسش مرتبط = آزادی (پرسش)}}		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = آزادی \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]\| پرسش مرتبط = آزادی (پرسش)}}

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	[[آزادی]] گاهی مقابل [[جبر]] است و مقصود از آن اینکه [[انسان]] فاعلی [[آزاد]] و مختار است و کس یا شیئی او را مجبور به اعمالش نمی‌کند؛ به عبارت دیگر، انسان از جهت [[خلقت]] و [[تکوین]]، موجودی آزاد است<ref>در فلسفه و کلام برای آزادی فلسفی تعاریف مختلفی ارائه شده است که این جا تنها به عناوین آن بسنده می‌کنیم: استقلال و عدم اجبار خارجی؛ خودانگیختگی؛ خود مجبورسازی؛ ضرورت دینی؛ ارادی بودن؛ فقدان مانع؛ قوه و قدرت؛ صدفه و علت‌ناگرایی؛ پیش‌ناپذیر؛ علم و رضایت کامل؛ حکم عقل و روح؛ اتحاد مجبر و مجبور. (برای توضیح بیشتر، ر. ک: محمد حسن قدردان قراملکی، انسان و اختیار).</ref>.		[[آزادی]] گاهی مقابل [[جبر]] است و مقصود از آن اینکه [[انسان]] فاعلی [[آزاد]] و مختار است و کس یا شیئی او را مجبور به اعمالش نمی‌کند؛ به عبارت دیگر، انسان از جهت [[خلقت]] و [[تکوین]]، موجودی آزاد است<ref>در فلسفه و کلام برای آزادی فلسفی تعاریف مختلفی ارائه شده است که این جا تنها به عناوین آن بسنده می‌کنیم: استقلال و عدم اجبار خارجی؛ خودانگیختگی؛ خود مجبورسازی؛ ضرورت دینی؛ ارادی بودن؛ فقدان مانع؛ قوه و قدرت؛ صدفه و علت‌ناگرایی؛ پیش‌ناپذیر؛ علم و رضایت کامل؛ حکم عقل و روح؛ اتحاد مجبر و مجبور. (برای توضیح بیشتر، ر.ک: محمد حسن قدردان قراملکی، انسان و اختیار).</ref>.

	این تعریف از [[آزادی]]، "آزادی تکوینی" یا "آزادی [[فلسفی]] - کلامی" است که در [[فلسفه]] و [[کلام]] به کار می‌رود؛ اما در این که آیا [[انسان]] حقیقتاً فاعل [[آزاد]] و مختار است، بین [[فلاسفه]] و [[متکلمان]] [[اختلاف]] نظر وجود دارد و در سده‌های اخیر از موضوعات پیچیده و جنجالی در [[غرب]] بوده است، به طوری که [[عالمان]] [[تجربی]] مانند فیزیک‌دانان و [[روان‌شناسان]] را نیز به چالش فراخوانده است»<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آزادی در فقه و حدود آن (کتاب)\|آزادی در فقه و حدود آن]]، ص ۲۳.</ref>		این تعریف از [[آزادی]]، "آزادی تکوینی" یا "آزادی [[فلسفی]] - کلامی" است که در [[فلسفه]] و [[کلام]] به کار می‌رود؛ اما در این که آیا [[انسان]] حقیقتاً فاعل [[آزاد]] و مختار است، بین [[فلاسفه]] و [[متکلمان]] [[اختلاف]] نظر وجود دارد و در سده‌های اخیر از موضوعات پیچیده و جنجالی در [[غرب]] بوده است، به طوری که [[عالمان]] [[تجربی]] مانند فیزیک‌دانان و [[روان‌شناسان]] را نیز به چالش فراخوانده است»<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آزادی در فقه و حدود آن (کتاب)\|آزادی در فقه و حدود آن]]، ص ۲۳.</ref>

	== آزادی تکوینی ==		== آزادی تکوینی ==
	در آزادی تکوینی که به آن آزادی فلسفی نیز می‌گویند، بحث از آزادبودن [[آدمی]] در اصل [[خلقت]] و [[آفرینش]] است. آزادی تکوینی به این معناست که [[انسان]] در انجام هیچ کاری بی‌اختیار و ناچار نیست؛ [[انتخاب]] [[راه]] و [[عقیده]]، اجبارپذیر نیست<ref>عبدالله جوادی آملی، فلسفه حقوق بشر، ص۱۹۵.</ref> و اینکه نوع انسان، [[بنده]] هیچ کس غیر از [[خداوند]] نیست، انسان در [[سرشت]] و بنیادش، [[آزاد]] [[آفریده]] شده است، انسان در [[فطرت]] خویش، دارای آزادی و [[حق]] انتخاب است و چیزی بر او [[تحمیل]] نمی‌شود. این امر در [[قرآن کریم]] نیز تصریح شده است، خداوند می‌فرماید: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ}}<ref>«و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند» سوره کهف، آیه ۲۹.</ref><ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم]] ص ۴۱.</ref>		در آزادی تکوینی که به آن آزادی فلسفی نیز می‌گویند، بحث از آزادبودن [[آدمی]] در اصل [[خلقت]] و [[آفرینش]] است. آزادی تکوینی به این معناست که [[انسان]] در انجام هیچ کاری بی‌اختیار و ناچار نیست؛ [[انتخاب]] [[راه]] و [[عقیده]]، اجبارپذیر نیست<ref>عبدالله جوادی آملی، فلسفه حقوق بشر، ص۱۹۵.</ref> و اینکه نوع انسان، [[بنده]] هیچ کس غیر از [[خداوند]] نیست، انسان در [[سرشت]] و بنیادش، [[آزاد]] [[آفریده]] شده است، انسان در [[فطرت]] خویش، دارای آزادی و [[حق]] انتخاب است و چیزی بر او [[تحمیل]] نمی‌شود. این امر در [[قرآن کریم]] نیز تصریح شده است، خداوند می‌فرماید: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ}}<ref>«و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند» سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>.<ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم]] ص ۴۱.</ref>

	== آزادی فلسفی ==		== آزادی فلسفی ==
	در زبان [[معارف اسلامی]] از این [[آزادی]] به ~~'''~~آزادی تکوینی~~'''~~ تعبیر می‌شود، این نوع آزادی از نظر [[معرفت شناختی]] در حوزه مدرکات [[عقل نظری]] یعنی [[عقل]] [[مدرک]] «هست» ‌ها جای می‌گیرد. این نوع آزادی به معنای [[اختیار]] و نقطه مقابل [[جبر]] است. جبر به معنای آن است که [[انسان]] در [[رفتار]] خویش محکوم عامل یا عوامل فوقانی [[برتری]] است که طبق [[قانون]] تخلف‌ناپذیر جبری رفتار [[آدمی]] را بر او [[تحمیل]] می‌کنند، بنابر جبری بودن، [[رفتار انسان]] تنها ابزاری است که به وسیله عوامل جبری بالاتر به [[جنبش]] و حرکت درآمده و رفتار معیّنی از او سر می‌زند. نظریاتی که [[معتقد]] به جبر [[اقتصادی]] یا جبر [[اجتماعی]] هستند یا عواملی همچون عقده‌های [[روانی]] شکل‌گرفته در [[دوران کودکی]] و امثال آن را عامل جبری تعیین کننده خواسته‌های انسان می‌دانند و نفس آدمی را در برابر آن عواملِ جبری تنها به‌عنوان پذیرنده منفعلی قلمداد می‌کنند که نقشی در تعیین رفتار خود به جز پذیرش آنچه از سوی آن عوامل جبری دیکته می‌شود ندارد. این‌ گونه نظریات اجتماعی یا [[فلسفی]] بر جبر فلسفی و [[نفی]] مطلق آزادی تکوینی انسان استوارند و نقشی برای آزادی آدمی در تعیین [[شخصیت]] و [[هویت فردی]] و اجتماعی و سرانجام [[سرنوشت]] خویش قائل نیستند.		در زبان [[معارف اسلامی]] از این [[آزادی]] به آزادی تکوینی تعبیر می‌شود، این نوع آزادی از نظر [[معرفت شناختی]] در حوزه مدرکات [[عقل نظری]] یعنی [[عقل]] [[مدرک]] «هست» ‌ها جای می‌گیرد. این نوع آزادی به معنای [[اختیار]] و نقطه مقابل [[جبر]] است. جبر به معنای آن است که [[انسان]] در [[رفتار]] خویش محکوم عامل یا عوامل فوقانی [[برتری]] است که طبق [[قانون]] تخلف‌ناپذیر جبری رفتار [[آدمی]] را بر او [[تحمیل]] می‌کنند، بنابر جبری بودن، [[رفتار انسان]] تنها ابزاری است که به وسیله عوامل جبری بالاتر به [[جنبش]] و حرکت درآمده و رفتار معیّنی از او سر می‌زند. نظریاتی که [[معتقد]] به جبر [[اقتصادی]] یا جبر [[اجتماعی]] هستند یا عواملی همچون عقده‌های [[روانی]] شکل‌گرفته در [[دوران کودکی]] و امثال آن را عامل جبری تعیین کننده خواسته‌های انسان می‌دانند و نفس آدمی را در برابر آن عواملِ جبری تنها به‌عنوان پذیرنده منفعلی قلمداد می‌کنند که نقشی در تعیین رفتار خود به جز پذیرش آنچه از سوی آن عوامل جبری دیکته می‌شود ندارد. این‌ گونه نظریات اجتماعی یا [[فلسفی]] بر جبر فلسفی و [[نفی]] مطلق آزادی تکوینی انسان استوارند و نقشی برای آزادی آدمی در تعیین [[شخصیت]] و [[هویت فردی]] و اجتماعی و سرانجام [[سرنوشت]] خویش قائل نیستند.

	در اینجا سخن از این نوع آزادی نیست، بلکه آزادی فلسفی [[عقیده]] در این بحث به‌عنوان اصل موضوع و پیش‌فرض مسلّم پذیرفته می‌شود؛ زیرا تنها در این صورت است که نوبت به [[حکم فقهی]] مربوط به [[عقاید]] و [[باورها]] می‌رسد، وگرنه بر مبنای نفی [[آزادی عقیده]] به معنای آزادی فلسفی یا [[تکوینی]] و بر اساس نظریات جبرگرایانه در حوزه عقاید و باور‌ها سخن از [[مسئولیت]] و [[تکلیف عقلی]] یا [[شرعی]] آدمی در حوزه عقاید و باورها جای ندارد<ref>[[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''درس خارج [[فقه نظام فرهنگی اسلام]]</ref>.		در اینجا سخن از این نوع آزادی نیست، بلکه آزادی فلسفی [[عقیده]] در این بحث به‌عنوان اصل موضوع و پیش‌فرض مسلّم پذیرفته می‌شود؛ زیرا تنها در این صورت است که نوبت به [[حکم فقهی]] مربوط به [[عقاید]] و [[باورها]] می‌رسد، وگرنه بر مبنای نفی [[آزادی عقیده]] به معنای آزادی فلسفی یا [[تکوینی]] و بر اساس نظریات جبرگرایانه در حوزه عقاید و باور‌ها سخن از [[مسئولیت]] و [[تکلیف عقلی]] یا [[شرعی]] آدمی در حوزه عقاید و باورها جای ندارد<ref>[[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''درس خارج [[فقه نظام فرهنگی اسلام]]</ref>.

Msadeq در ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۵۴

2023-01-04T11:54:46Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۵:۲۴
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = ~~[[آزادی تکوینی در قرآن]] - [[آزادی تکوینی در حدیث]] -~~ [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]\| پرسش مرتبط = آزادی (پرسش)}}		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]\| پرسش مرتبط = آزادی (پرسش)}}

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	[[آزادی]] گاهی مقابل [[جبر]] است و مقصود از آن اینکه [[انسان]] فاعلی [[آزاد]] و مختار است و کس یا شیئی او را مجبور به اعمالش نمی‌کند؛ به عبارت دیگر، انسان از جهت [[خلقت]] و [[تکوین]]، موجودی آزاد است<ref>در فلسفه و کلام برای آزادی فلسفی تعاریف مختلفی ارائه شده است که این جا تنها به عناوین آن بسنده می‌کنیم: استقلال و عدم اجبار خارجی؛ خودانگیختگی؛ خود مجبورسازی؛ ضرورت دینی؛ ارادی بودن؛ فقدان مانع؛ قوه و قدرت؛ صدفه و علت‌ناگرایی؛ پیش‌ناپذیر؛ علم و رضایت کامل؛ حکم عقل و روح؛ اتحاد مجبر و مجبور. (برای توضیح بیشتر، ر. ک: محمد حسن قدردان قراملکی، انسان و اختیار).</ref>.		[[آزادی]] گاهی مقابل [[جبر]] است و مقصود از آن اینکه [[انسان]] فاعلی [[آزاد]] و مختار است و کس یا شیئی او را مجبور به اعمالش نمی‌کند؛ به عبارت دیگر، انسان از جهت [[خلقت]] و [[تکوین]]، موجودی آزاد است<ref>در فلسفه و کلام برای آزادی فلسفی تعاریف مختلفی ارائه شده است که این جا تنها به عناوین آن بسنده می‌کنیم: استقلال و عدم اجبار خارجی؛ خودانگیختگی؛ خود مجبورسازی؛ ضرورت دینی؛ ارادی بودن؛ فقدان مانع؛ قوه و قدرت؛ صدفه و علت‌ناگرایی؛ پیش‌ناپذیر؛ علم و رضایت کامل؛ حکم عقل و روح؛ اتحاد مجبر و مجبور. (برای توضیح بیشتر، ر. ک: محمد حسن قدردان قراملکی، انسان و اختیار).</ref>.

	این تعریف از [[آزادی]]، "آزادی تکوینی" یا "آزادی [[فلسفی]] - کلامی" است که در [[فلسفه]] و [[کلام]] به کار می‌رود؛ اما در این که آیا [[انسان]] حقیقتاً فاعل [[آزاد]] و مختار است، بین [[فلاسفه]] و [[متکلمان]] [[اختلاف]] نظر وجود دارد و در سده‌های اخیر از موضوعات پیچیده و جنجالی در [[غرب]] بوده است، به طوری که [[عالمان]] [[تجربی]] مانند فیزیک‌دانان و [[روان‌شناسان]] را نیز به چالش فراخوانده است»<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آزادی در فقه و حدود آن (کتاب)\|آزادی در فقه و حدود آن]]، ص ۲۳.</ref>		این تعریف از [[آزادی]]، "آزادی تکوینی" یا "آزادی [[فلسفی]] - کلامی" است که در [[فلسفه]] و [[کلام]] به کار می‌رود؛ اما در این که آیا [[انسان]] حقیقتاً فاعل [[آزاد]] و مختار است، بین [[فلاسفه]] و [[متکلمان]] [[اختلاف]] نظر وجود دارد و در سده‌های اخیر از موضوعات پیچیده و جنجالی در [[غرب]] بوده است، به طوری که [[عالمان]] [[تجربی]] مانند فیزیک‌دانان و [[روان‌شناسان]] را نیز به چالش فراخوانده است»<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آزادی در فقه و حدود آن (کتاب)\|آزادی در فقه و حدود آن]]، ص ۲۳.</ref>

Wasity: /* منابع */

2023-01-04T09:48:21Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۱۸
خط ۶۱:		خط ۶۱:
	# [[پرونده:1100721.jpg\|22px]] [[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آزادی در فقه و حدود آن (کتاب)\|'''آزادی در فقه و حدود آن''']]		# [[پرونده:1100721.jpg\|22px]] [[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آزادی در فقه و حدود آن (کتاب)\|'''آزادی در فقه و حدود آن''']]
	# [[پرونده: 1100733.jpg\|22px]] [[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|'''آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم''']]		# [[پرونده: 1100733.jpg\|22px]] [[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|'''آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم''']]
	# ~~[[پرونده:3073589.jpg\|22px]]~~ [[پرونده:3073589.jpg\|22px]] [[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''[[درس خارج فقه نظام فرهنگی اسلام]]'''		# [[پرونده:3073589.jpg\|22px]] [[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''[[درس خارج فقه نظام فرهنگی اسلام]]'''
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵

2022-08-24T06:48:27Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۱۸
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[آزادی تکوینی در قرآن]] - [[آزادی تکوینی در حدیث]] - [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]\| پرسش مرتبط = آزادی (پرسش)}}		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[آزادی تکوینی در قرآن]] - [[آزادی تکوینی در حدیث]] - [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]\| پرسش مرتبط = آزادی (پرسش)}}

	==مقدمه==		== مقدمه ==
	[[آزادی]] گاهی مقابل [[جبر]] است و مقصود از آن اینکه [[انسان]] فاعلی [[آزاد]] و مختار است و کس یا شیئی او را مجبور به اعمالش نمی‌کند؛ به عبارت دیگر، انسان از جهت [[خلقت]] و [[تکوین]]، موجودی آزاد است<ref>در فلسفه و کلام برای آزادی فلسفی تعاریف مختلفی ارائه شده است که این جا تنها به عناوین آن بسنده می‌کنیم: استقلال و عدم اجبار خارجی؛ خودانگیختگی؛ خود مجبورسازی؛ ضرورت دینی؛ ارادی بودن؛ فقدان مانع؛ قوه و قدرت؛ صدفه و علت‌ناگرایی؛ پیش‌ناپذیر؛ علم و رضایت کامل؛ حکم عقل و روح؛ اتحاد مجبر و مجبور. (برای توضیح بیشتر، ر.ک: محمد حسن قدردان قراملکی، انسان و اختیار).</ref>.		[[آزادی]] گاهی مقابل [[جبر]] است و مقصود از آن اینکه [[انسان]] فاعلی [[آزاد]] و مختار است و کس یا شیئی او را مجبور به اعمالش نمی‌کند؛ به عبارت دیگر، انسان از جهت [[خلقت]] و [[تکوین]]، موجودی آزاد است<ref>در فلسفه و کلام برای آزادی فلسفی تعاریف مختلفی ارائه شده است که این جا تنها به عناوین آن بسنده می‌کنیم: استقلال و عدم اجبار خارجی؛ خودانگیختگی؛ خود مجبورسازی؛ ضرورت دینی؛ ارادی بودن؛ فقدان مانع؛ قوه و قدرت؛ صدفه و علت‌ناگرایی؛ پیش‌ناپذیر؛ علم و رضایت کامل؛ حکم عقل و روح؛ اتحاد مجبر و مجبور. (برای توضیح بیشتر، ر. ک: محمد حسن قدردان قراملکی، انسان و اختیار).</ref>.
	این تعریف از [[آزادی]]، "آزادی تکوینی" یا "آزادی [[فلسفی]] - کلامی" است که در [[فلسفه]] و [[کلام]] به کار می‌رود؛ اما در این که آیا [[انسان]] حقیقتاً فاعل [[آزاد]] و مختار است، بین [[فلاسفه]] و [[متکلمان]] [[اختلاف]] نظر وجود دارد و در سده‌های اخیر از موضوعات پیچیده و جنجالی در [[غرب]] بوده است، به طوری که [[عالمان]] [[تجربی]] مانند فیزیک‌دانان و [[روان‌شناسان]] را نیز به چالش فراخوانده است»<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آزادی در فقه و حدود آن (کتاب)\|آزادی در فقه و حدود آن]]، ص ۲۳.</ref>		این تعریف از [[آزادی]]، "آزادی تکوینی" یا "آزادی [[فلسفی]] - کلامی" است که در [[فلسفه]] و [[کلام]] به کار می‌رود؛ اما در این که آیا [[انسان]] حقیقتاً فاعل [[آزاد]] و مختار است، بین [[فلاسفه]] و [[متکلمان]] [[اختلاف]] نظر وجود دارد و در سده‌های اخیر از موضوعات پیچیده و جنجالی در [[غرب]] بوده است، به طوری که [[عالمان]] [[تجربی]] مانند فیزیک‌دانان و [[روان‌شناسان]] را نیز به چالش فراخوانده است»<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آزادی در فقه و حدود آن (کتاب)\|آزادی در فقه و حدود آن]]، ص ۲۳.</ref>

	==آزادی تکوینی==		== آزادی تکوینی ==
	در آزادی تکوینی که به آن آزادی فلسفی نیز می‌گویند، بحث از آزادبودن [[آدمی]] در اصل [[خلقت]] و [[آفرینش]] است. آزادی تکوینی به این معناست که [[انسان]] در انجام هیچ کاری بی‌اختیار و ناچار نیست؛ [[انتخاب]] [[راه]] و [[عقیده]]، اجبارپذیر نیست<ref>عبدالله جوادی آملی، فلسفه حقوق بشر، ص۱۹۵.</ref> و اینکه نوع انسان، [[بنده]] هیچ کس غیر از [[خداوند]] نیست، انسان در [[سرشت]] و بنیادش، [[آزاد]] [[آفریده]] شده است، انسان در [[فطرت]] خویش، دارای آزادی و [[حق]] انتخاب است و چیزی بر او [[تحمیل]] نمی‌شود. این امر در [[قرآن کریم]] نیز تصریح شده است، خداوند می‌فرماید: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ}}<ref>«و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند» سوره کهف، آیه ۲۹.</ref><ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم]] ص ۴۱.</ref>		در آزادی تکوینی که به آن آزادی فلسفی نیز می‌گویند، بحث از آزادبودن [[آدمی]] در اصل [[خلقت]] و [[آفرینش]] است. آزادی تکوینی به این معناست که [[انسان]] در انجام هیچ کاری بی‌اختیار و ناچار نیست؛ [[انتخاب]] [[راه]] و [[عقیده]]، اجبارپذیر نیست<ref>عبدالله جوادی آملی، فلسفه حقوق بشر، ص۱۹۵.</ref> و اینکه نوع انسان، [[بنده]] هیچ کس غیر از [[خداوند]] نیست، انسان در [[سرشت]] و بنیادش، [[آزاد]] [[آفریده]] شده است، انسان در [[فطرت]] خویش، دارای آزادی و [[حق]] انتخاب است و چیزی بر او [[تحمیل]] نمی‌شود. این امر در [[قرآن کریم]] نیز تصریح شده است، خداوند می‌فرماید: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ}}<ref>«و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند» سوره کهف، آیه ۲۹.</ref><ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم]] ص ۴۱.</ref>

	==آزادی فلسفی==		== آزادی فلسفی ==
	در زبان [[معارف اسلامی]] از این [[آزادی]] به '''آزادی تکوینی''' تعبیر می‌شود، این نوع آزادی از نظر [[معرفت شناختی]] در حوزه مدرکات [[عقل نظری]] یعنی [[عقل]] [[مدرک]] ~~«هست»‌ها~~ جای می‌گیرد. این نوع آزادی به معنای [[اختیار]] و نقطه مقابل [[جبر]] است. جبر به معنای آن است که [[انسان]] در [[رفتار]] خویش محکوم عامل یا عوامل فوقانی [[برتری]] است که طبق [[قانون]] تخلف‌ناپذیر جبری رفتار [[آدمی]] را بر او [[تحمیل]] می‌کنند، بنابر جبری بودن، [[رفتار انسان]] تنها ابزاری است که به وسیله عوامل جبری بالاتر به [[جنبش]] و حرکت درآمده و رفتار معیّنی از او سر می‌زند. نظریاتی که [[معتقد]] به جبر [[اقتصادی]] یا جبر [[اجتماعی]] هستند یا عواملی همچون عقده‌های [[روانی]] شکل‌گرفته در [[دوران کودکی]] و امثال آن را عامل جبری تعیین کننده خواسته‌های انسان می‌دانند و نفس آدمی را در برابر آن عواملِ جبری تنها به‌عنوان پذیرنده منفعلی قلمداد می‌کنند که نقشی در تعیین رفتار خود به جز پذیرش آنچه از سوی آن عوامل جبری دیکته می‌شود ندارد. این‌ گونه نظریات اجتماعی یا [[فلسفی]] بر جبر فلسفی و [[نفی]] مطلق آزادی تکوینی انسان استوارند و نقشی برای آزادی آدمی در تعیین [[شخصیت]] و [[هویت فردی]] و اجتماعی و سرانجام [[سرنوشت]] خویش قائل نیستند.		در زبان [[معارف اسلامی]] از این [[آزادی]] به '''آزادی تکوینی''' تعبیر می‌شود، این نوع آزادی از نظر [[معرفت شناختی]] در حوزه مدرکات [[عقل نظری]] یعنی [[عقل]] [[مدرک]] «هست» ‌ها جای می‌گیرد. این نوع آزادی به معنای [[اختیار]] و نقطه مقابل [[جبر]] است. جبر به معنای آن است که [[انسان]] در [[رفتار]] خویش محکوم عامل یا عوامل فوقانی [[برتری]] است که طبق [[قانون]] تخلف‌ناپذیر جبری رفتار [[آدمی]] را بر او [[تحمیل]] می‌کنند، بنابر جبری بودن، [[رفتار انسان]] تنها ابزاری است که به وسیله عوامل جبری بالاتر به [[جنبش]] و حرکت درآمده و رفتار معیّنی از او سر می‌زند. نظریاتی که [[معتقد]] به جبر [[اقتصادی]] یا جبر [[اجتماعی]] هستند یا عواملی همچون عقده‌های [[روانی]] شکل‌گرفته در [[دوران کودکی]] و امثال آن را عامل جبری تعیین کننده خواسته‌های انسان می‌دانند و نفس آدمی را در برابر آن عواملِ جبری تنها به‌عنوان پذیرنده منفعلی قلمداد می‌کنند که نقشی در تعیین رفتار خود به جز پذیرش آنچه از سوی آن عوامل جبری دیکته می‌شود ندارد. این‌ گونه نظریات اجتماعی یا [[فلسفی]] بر جبر فلسفی و [[نفی]] مطلق آزادی تکوینی انسان استوارند و نقشی برای آزادی آدمی در تعیین [[شخصیت]] و [[هویت فردی]] و اجتماعی و سرانجام [[سرنوشت]] خویش قائل نیستند.

	در اینجا سخن از این نوع آزادی نیست، بلکه آزادی فلسفی [[عقیده]] در این بحث به‌عنوان اصل موضوع و پیش‌فرض مسلّم پذیرفته می‌شود؛ زیرا تنها در این صورت است که نوبت به [[حکم فقهی]] مربوط به [[عقاید]] و [[باورها]] می‌رسد، وگرنه بر مبنای نفی [[آزادی عقیده]] به معنای آزادی فلسفی یا [[تکوینی]] و بر اساس نظریات جبرگرایانه در حوزه عقاید و باور‌ها سخن از [[مسئولیت]] و [[تکلیف عقلی]] یا [[شرعی]] آدمی در حوزه عقاید و باورها جای ندارد<ref>[[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''درس خارج [[فقه نظام فرهنگی اسلام]]</ref>.		در اینجا سخن از این نوع آزادی نیست، بلکه آزادی فلسفی [[عقیده]] در این بحث به‌عنوان اصل موضوع و پیش‌فرض مسلّم پذیرفته می‌شود؛ زیرا تنها در این صورت است که نوبت به [[حکم فقهی]] مربوط به [[عقاید]] و [[باورها]] می‌رسد، وگرنه بر مبنای نفی [[آزادی عقیده]] به معنای آزادی فلسفی یا [[تکوینی]] و بر اساس نظریات جبرگرایانه در حوزه عقاید و باور‌ها سخن از [[مسئولیت]] و [[تکلیف عقلی]] یا [[شرعی]] آدمی در حوزه عقاید و باورها جای ندارد<ref>[[محسن اراکی\|اراکی، محسن]]، '''درس خارج [[فقه نظام فرهنگی اسلام]]</ref>.

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵

2022-07-31T03:44:06Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۷:۱۴
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{امامت}}~~
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[آزادی تکوینی در قرآن]] - [[آزادی تکوینی در حدیث]] - [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]\| پرسش مرتبط = آزادی (پرسش)}}		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[آزادی تکوینی در قرآن]] - [[آزادی تکوینی در حدیث]] - [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]\| پرسش مرتبط = آزادی (پرسش)}}

خط ۷۱:		خط ۷۰:

	[[رده:آزادی]]		[[رده:آزادی]]
	~~[[رده:مدخل]]~~

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۲

2022-07-10T20:33:49Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۲

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۰:۰۳
خط ۷:		خط ۷:

	==آزادی تکوینی==		==آزادی تکوینی==
	در آزادی تکوینی که به آن آزادی فلسفی نیز می‌گویند، بحث از آزادبودن [[آدمی]] در اصل [[خلقت]] و [[آفرینش]] است. آزادی تکوینی به این معناست که [[انسان]] در انجام هیچ کاری بی‌اختیار و ناچار نیست؛ [[انتخاب]] [[راه]] و [[عقیده]]، اجبارپذیر نیست<ref>عبدالله جوادی آملی، فلسفه حقوق بشر، ص۱۹۵.</ref> و اینکه نوع انسان، [[بنده]] هیچ کس غیر از [[خداوند]] نیست، انسان در [[سرشت]] و بنیادش، [[آزاد]] [[آفریده]] شده است، انسان در [[فطرت]] خویش، دارای آزادی و [[حق]] انتخاب است و چیزی بر او [[تحمیل]] نمی‌شود. این امر در [[قرآن کریم]] نیز تصریح شده است، خداوند می‌فرماید: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ}}<ref>«و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند» سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>.<ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم]] ص ۴۱.</ref>		در آزادی تکوینی که به آن آزادی فلسفی نیز می‌گویند، بحث از آزادبودن [[آدمی]] در اصل [[خلقت]] و [[آفرینش]] است. آزادی تکوینی به این معناست که [[انسان]] در انجام هیچ کاری بی‌اختیار و ناچار نیست؛ [[انتخاب]] [[راه]] و [[عقیده]]، اجبارپذیر نیست<ref>عبدالله جوادی آملی، فلسفه حقوق بشر، ص۱۹۵.</ref> و اینکه نوع انسان، [[بنده]] هیچ کس غیر از [[خداوند]] نیست، انسان در [[سرشت]] و بنیادش، [[آزاد]] [[آفریده]] شده است، انسان در [[فطرت]] خویش، دارای آزادی و [[حق]] انتخاب است و چیزی بر او [[تحمیل]] نمی‌شود. این امر در [[قرآن کریم]] نیز تصریح شده است، خداوند می‌فرماید: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ}}<ref>«و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند» سوره کهف، آیه ۲۹.</ref><ref>[[سید کاظم سیدباقری\|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)\|آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم]] ص ۴۱.</ref>

	==آزادی فلسفی==		==آزادی فلسفی==
خط ۱۵:		خط ۱۵:

	== پرسش مستقیم ==		== پرسش مستقیم ==
	* [[ آزادی تکوینی به چه معناست؟ (پرسش)]]		* [[آزادی تکوینی به چه معناست؟ (پرسش)]]

	== جستارهای وابسته ==		== جستارهای وابسته ==

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۱

2022-07-10T15:20:46Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۱

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۱۸:۵۰
خط ۱:		خط ۱:
	{{امامت}}		{{امامت}}
	~~<div style~~=~~"background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين~~ مدخل ~~از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>~~		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[آزادی تکوینی در قرآن]] - [[آزادی تکوینی در حدیث]] - [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]\| پرسش مرتبط = آزادی (پرسش)}}
	~~<div style~~=~~"background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">~~[[آزادی تکوینی در قرآن]] - [[آزادی تکوینی در حدیث]] - [[آزادی تکوینی در کلام اسلامی]] - [[آزادی تکوینی در فقه سیاسی]]~~</div>~~
	~~<div style~~="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[آزادی (پرسش)~~]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div>~~

	==مقدمه==		==مقدمه==

Heydari: جایگزینی متن - '* [' به '* ['

2022-04-27T18:48:19Z

جایگزینی متن - '* [' به '* ['

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۲۲:۱۸
خط ۱۷:		خط ۱۷:

	== پرسش مستقیم ==		== پرسش مستقیم ==
	* [[ آزادی تکوینی به چه معناست؟ (پرسش)]]		* [[ آزادی تکوینی به چه معناست؟ (پرسش)]]

	== جستارهای وابسته ==		== جستارهای وابسته ==
	{{مدخل وابسته}}		{{مدخل وابسته}}
	* [[آزادی]]		* [[آزادی]]
	* [[آزادی اجتماعی]]		* [[آزادی اجتماعی]]
	* [[آزادی اخلاقی]]		* [[آزادی اخلاقی]]
	* [[آزادی اسلامی]]		* [[آزادی اسلامی]]
	* [[آزادی اقتصادی]]		* [[آزادی اقتصادی]]
	* [[آزادی اندیشه]]		* [[آزادی اندیشه]]
	* [[آزادی انسانی]]		* [[آزادی انسانی]]
	* [[آزادی اپیکوری]]		* [[آزادی اپیکوری]]
	* [[آزادی بیان]]		* [[آزادی بیان]]
	* [[آزادی تبلیغات]]		* [[آزادی تبلیغات]]
	* [[آزادی تشریعی]]		* [[آزادی تشریعی]]
	* [[آزادی تصعید شده]]		* [[آزادی تصعید شده]]
	* [[آزادی تکوینی]]		* [[آزادی تکوینی]]
	* [[آزادی حیوانی]]		* [[آزادی حیوانی]]
	* [[آزادی خواهی]]		* [[آزادی خواهی]]
	* [[آزادی دینی]]		* [[آزادی دینی]]
	* [[آزادی سیاسی]]		* [[آزادی سیاسی]]
	* [[آزادی طبیعی محض]]		* [[آزادی طبیعی محض]]
	* [[آزادی طبیعی]]		* [[آزادی طبیعی]]
	* [[آزادی عقیده]]		* [[آزادی عقیده]]
	* [[آزادی غربی]]		* [[آزادی غربی]]
	* [[آزادی غیر معقول]]		* [[آزادی غیر معقول]]
	* [[آزادی فردی]]		* [[آزادی فردی]]
	* [[آزادی قلم]]		* [[آزادی قلم]]
	* [[آزادی مثبت]]		* [[آزادی مثبت]]
	* [[آزادی مذموم]]		* [[آزادی مذموم]]
	* [[آزادی مسئولانه]]		* [[آزادی مسئولانه]]
	* [[آزادی مشروع]]		* [[آزادی مشروع]]
	* [[آزادی مطبوعات]]		* [[آزادی مطبوعات]]
	* [[آزادی معقول]]		* [[آزادی معقول]]
	* [[آزادی معنوی]]		* [[آزادی معنوی]]
	* [[آزادی منفی]]		* [[آزادی منفی]]
	* [[آزادی نامعقول]]		* [[آزادی نامعقول]]
	* [[اباحه]]		* [[اباحه]]
	* [[اباحیگری]]		* [[اباحیگری]]
	* [[حدود آزادی]]		* [[حدود آزادی]]
	* [[حریت]]		* [[حریت]]
	{{پایان مدخل وابسته}}		{{پایان مدخل وابسته}}