آیه اذن واعیة در حدیث - تاریخچهٔ نسخه‌ها

فرقانی: /* آیه اذن واعیه در منابع اهل سنت */

2026-04-26T10:17:03Z

آیه اذن واعیه در منابع اهل سنت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۴۷
خط ۹۰:		خط ۹۰:

	«عبدالرحمان بن کثیر از [[امام صادق]]{{ع}} درباره این [[آیه]]: {{متن قرآن\|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} نقل کرده است که فرمود: [[گوش ]]امیرالمؤمنین{{ع}} آنچه که از جانب خداوند است را [[درک]] می‌کرد؛ اعم از آنچه که هست و آنچه که خواهد بود». <ref>برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت{{ع}}، ج۱۶، ص۵۲۲-۵۲۵.</ref>.		«عبدالرحمان بن کثیر از [[امام صادق]]{{ع}} درباره این [[آیه]]: {{متن قرآن\|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} نقل کرده است که فرمود: [[گوش ]]امیرالمؤمنین{{ع}} آنچه که از جانب خداوند است را [[درک]] می‌کرد؛ اعم از آنچه که هست و آنچه که خواهد بود». <ref>برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت{{ع}}، ج۱۶، ص۵۲۲-۵۲۵.</ref>.

	~~== آیه اذن واعیه در منابع اهل سنت ==~~
	[[سیوطی]] در [[الدرالمنثور (کتاب)\|الدرالمنثور]]، از شش طریق از [[بریده صحابی]] معروف، از [[رسول خدا]]{{صل}} نقل می‌کند که به علی{{ع}} فرمود: : «[[خداوند]] به من امر فرموده که تو را به خود نزدیک سازم و دور نکنم، و تو را [[تعلیم]] دهم، و تو نگهداری کنی، و [[شایسته]] تو است که چنین باشی، در این هنگام این آیه نازل شد: {{متن قرآن\|وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ}}<ref>{{متن حدیث\|إِنَّ اَللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أُدْنِيَكَ وَ لاَ أُقْصِيَكَ، وَ أُعَلِّمَكَ لِتَعِيَ وَ أُنْزِلَتْ عَلَيَّ هَذِهِ اَلْآيَةُ:{{متن قرآن\|وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ}}}}؛ الدرالمنثور، ج۶، ص۲۶۰.</ref>.

	در همان کتاب از [[ابونعیم اصفهانی]] در [[حلیة الاولیاء (کتاب)\|حلیة الاولیاء]] از علی{{ع}} نقل می‌کند که [[پیامبر]]{{صل}} به او این چنین فرمود. (سپس همان مضمون [[حدیث]] [[بریده]] را ذکر می‌کند و در پایان آن می‌افزاید: «تو گوش‌های [[نگهدارنده]] [[علم]] و [[دانش]] منی»<ref> {{متن حدیث\|فَأَنْتَ أُذُنٌ وَاعِيَةٌ لِعِلْمِي}}؛ الدرالمنثور، ج۶، ص۲۶۰.</ref>.

	و باز در همان کتاب از پنج طریق از [[مکحول]] (یکی از [[خدمتکاران پیامبر]]{{صل}} نقل می‌‌کند، هنگامی که آیه {{متن قرآن\|وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}} نازل شد، پیامبر{{صل}} فرمود: «از پروردگارم تقاضا کرده ام که این گوش شنوا و نگهدارنده را گوش علی{{ع}} قرار دهد»، مکحول می‌گوید: پس از آن علی{{ع}} می‌فرمود: «سخنی از رسول خدا نشنیدم که آن را فراموش کنم»<ref>الدرالمنثور، ج۶، ص۲۶۰.</ref> و نیز [[زمخشری]] در کشّاف حدیث اخیر را نقل کرده، بی‌آنکه بر آن ایرادی بگیرد<ref>کشّاف، ج۴، ص۶۰۰.</ref>.

	جمعی دیگر از [[مفسّران]] مانند [[فخر رازی]] در [[تفسیر کبیر]]<ref>فخر رازی، ج۳۰، ص۱۰۷.</ref> و [[آلوسی]] در [[روح المعانی (کتاب)\|روح المعانی]]<ref>روح المعانی، ج۲۹، ص۴۳.</ref> و [[بروسوی]] در [[روح البیان (کتاب)\|روح البیان]]<ref>روح البیان، ج۱۰، ص۱۳۶.</ref> و [[قرطبی]] در [[تفسیر الجامع (کتاب)\|تفسیر جامع]]<ref>قرطبی، ج۱۰، ص۶۷۴۳.</ref> همگی ذیل [[آیه]] مورد بحث، [[حدیث]] اخیر را نقل کرده‌اند.

	[[طبری]] نیز در [[تفسیر]] خود، این حدیث و بعضی از [[احادیث]] دیگر را در این زمینه آورده است<ref>تفسیر جامع طبری، ج۲۹، ص۶۷۴۳.</ref>.

	[[حاکم حسکانی]] در [[شواهد التنزیل (کتاب)\|شواهد التنزیل]] سیزده حدیث در ذیل این آیه ذکر کرده است که از راویان مختلف نقل شده، و سلسله سند آنها به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} منتهی می‌‌شود، تعدادی از این احادیث از مکحول [[خدمت]] گزار [[پیامبر]]، و بعضی از بریده و بعضی از شخص [[علی بن ابیطالب]]{{ع}} و بعضی از [[جابر بن عبدالله انصاری]] است، که نمونه‌های آنها را در ذیل مطالعه می‌‌فرمائید.

	در [[حدیثی]] از [[ابوالدنیا]] به نقل از علی{{ع}} می‌خوانیم: هنگامی که آیه: {{متن قرآن\|وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}} نازل شد، پیامبر اکرم{{صل}} به من فرمود: «ای علی! من از [[خدا]] تقاضا کردم که مصداق آن را گوش تو قرار دهد (آنچه را می‌شنوی، [[حفظ]] کنی و به کار بندی و منتشر سازی)»<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱.</ref>.

	در حدیث دیگری از مکحول می‌خوانیم هنگامی که پیامبر{{صل}} آیه: {{متن قرآن\|وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}} را [[تلاوت]] فرمود رو به سوی علی{{ع}} کرد و گفت: «از خدا خواسته‌ام که این گوش‌های [[نگهدارنده]] را گوش‌های تو قرار دهد»<ref>{{متن حدیث\| سَأَلْتُ اَللَّهَ أَنْ يَجْعَلَهَا أُذُنَكَ}}.</ref>، پس از آن علی{{ع}} می‌گوید: «بعد از آن هر چه از پیامبر{{صل}} شنیدم هرگز فراموش نکردم»<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱، ص۲۷۷ (ح ۱۰۱۵).</ref>.

	در حدیث دیگری از [[بریده اسلمی]] مضمون حدیثی را که در آغاز نقل کردیم عیناً آورده است<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱، ص۲۸۲ (ح ۱۰۲۲).</ref> و بالاخره از جابر بن عبدالله انصاری، نقل می‌کند هنگامی که آیه فوق نازل شد پیامبر از خدا تقاضا کرد که (مصداق اتم آن را) گوش‌های علی{{ع}} قرار دهد و این خواسته پیامبر انجام شد<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱، ص۲۸۰ (ح ۱۰۱۹).</ref>.

	نویسنده کتاب [[فضائل الخمسه (کتاب)\|فضائل الخمسه]] این [[حدیث]] را علاوه بر آنچه گفته شد از [[کنزالعمال (کتاب)\|کنزالعمال]] و [[نورالابصار (کتاب)\|نورالابصار]] و [[مجمع الزوائد الهیثمی (کتاب)\|مجمع الزوائد الهیثمی]]، و [[اسباب نزول القرآن (کتاب)\|اسباب النزول]] [[واحدی نیشابوری]] نیز نقل کرده است<ref>فضائل الخمسه، ج۱، ص۳۲۰ و ۳۲۱.</ref>.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی\|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[پیام قرآن ج۹ (کتاب)\|پیام قرآن ج۹]]، ص۳۳۶.</ref>

	== حدیث اذن واعیه در منابع حدیثی اهل سنت ==		== حدیث اذن واعیه در منابع حدیثی اهل سنت ==

فرقانی: صفحه‌ای تازه حاوی «{{در دست ویرایش ۲|ماه=اردیبهشت|روز=1|سال=1405|کاربر=فرقانی}} {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = - آیه اذن واعیة - آیه اذن واعیة در تفسیر و علوم قرآنی - آیه اذن واعیة از دیدگاه اهل سنت | پرسش مرتبط =...» ایجاد کرد

2026-04-26T10:16:25Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{در دست ویرایش ۲|ماه=اردیبهشت|روز=1|سال=1405|کاربر=فرقانی}} {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = - آیه اذن واعیة - آیه اذن واعیة در تفسیر و علوم قرآنی - آیه اذن واعیة از دیدگاه اهل سنت | پرسش مرتبط =...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[اردیبهشت]]|روز=[[1]]|سال=[[1405]]|کاربر=فرقانی}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط = - [[آیه اذن واعیة]] - [[آیه اذن واعیة در تفسیر و علوم قرآنی]] - [[آیه اذن واعیة از دیدگاه اهل سنت]]
| پرسش مرتبط =
}}
{{جعبه اطلاعات آیات نامدار
| نام آیه = آیه أُذُنٌ وَاعِيَةٌ
| نام تصویر =
| توضیح تصویر =
| متن آیه = لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ
| معنی آیه = «تا آن را وسیله تذکّری برای شما قرار دهیم و گوش‌های شنوا آن را دریابد و بفهمد»
| شماره آیه = 12
| نام سوره = حاقّة
| شماره جزء =
| نام‌های دیگر =
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| مصداق آیه = امیرالمؤمنین {{ع}}
| دلالت آیه = {{فهرست جعبه | دلالت بر افضلیت [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} | دلالت بر امامت امیرالمومنین{{ع}} | }}
| نتایج آیه =
}}
== مقدمه ==
آیه '''اُذُن واعیة'''، {{متن قرآن|لِنَجْعَلَهَا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}<ref>«تا آن را وسیله تذکّری برای شما قرار دهیم و گوش‌های شنوا آن را دریابد و بفهمد» سوره حاقه، آیه ۱۲.</ref>، از جمله آیاتی است که بر اساس برخی نصوص روایی صحیح در منابع معتبر فریقین، در شأن امیرالمومنین{{ع}} نازل شده و بر این اساس بر افضلیت و امامت آن حضرت دلالت دارد.

[[خداوند سبحان]] در این آیه، از گوش شنوایی سخن گفته است که [[تعالیم وحیانی]] و [[معارف دینی]] را با هوشیاری می‌شنود، به خاطر می‌سپارد و حفظ می‌کند. مراد از آن گوش شنوای هوشیار، [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} است. چرا که بر اساس [[حدیث]] صحیحی که در منابع معتبر و مقبول فریقین، وارد شده، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از [[خداوند]] درخواست کرد که گوش [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} را ظرف دریافت [[حقایق]] [[وحیانی]] قرار دهد و خداوند نیز دعای پیامبرش را [[اجابت]] فرموده است.

== معناشناسی مفردات ==
=== معناشناسی {{متن قرآن|أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} ===
«أُذُنٌ وَاعِیَةٌ»؛ یعنی گوش‌هایى که ظرفیت و قابلیت [[حفظ]] و نگاهدارى پیام‌های الهی را داشته باشد و این صلاحیت و قابلیت، اختصاص به [[معصوم]] دارد که [[سهو]] و [[اشتباه]] و نسیان و [[جهل]] و عدم [[درک]] در او راه نداشته باشد و گرنه واعیه نیست<ref>أطیب البیان، ج ‏۱۳، ص۱۶۳</ref>.

== شأن نزول آیه ==
در بسیاری از کتب معروف [[اسلامی]] اعم از [[تفسیر]] و [[حدیث]] آمده است که [[پیغمبر گرامی اسلام]] به هنگام [[نزول]] این [[آیه]] فرمود: {{متن حدیث|سَألتُ رَبِّی أَن یَجعَلَها أُذُنُ عَلِیّ}}: من از [[خدا]] خواستم که گوش علی را از گوش‌های شنوا و نگه دارنده [[حقایق]] قرار دهد»، و به دنبال آن علی{{ع}} می‌فرمود: {{متن حدیث|مَا سَمِعتُ مِن رسولِ الله{{صل}} شَیئا قَطُّ فَنَسِیته، اِلاّ وَ حَفِظته}}: من هیچ سخنی بعد از آن از [[رسول خدا]]{{صل}} نشنیدم که آن را فراموش کنم، بلکه همیشه آن را به خاطر داشتم».

در [[غایة المرام]] شانزده حدیث در این زمینه از [[طرق شیعه]] و [[اهل سنت]] نقل شده است و [[محدث]] [[بحرانی]] در [[تفسیر البرهان]] از [[محمد بن عباس]] نقل می‌کند که در این باره سی حدیث از طرق [[عامه]] و [[خاصه]] نقل شده است.<ref>بحرانی، هاشم بن سلیمان،البرهان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۴۷۰</ref> و این فضیلتی است بزرگ برای امیرالمومین{{ع}} بود و به همین دلیل بعد از او در مشکلاتی که برای [[جامعه اسلامی]] در مسائل [[علمی]] پیش می‌آمد موافقان و مخالفان بهآن حضرت پناه برده و حل مشکل را از ایشان مطلب می‌کردند.<ref>نک: مکارم شیرازی، ناصر،تفسیر نمونه، ج۲۴، ص۴۴۳؛ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۱۰، ص۹۸؛ همو، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، ج۱۰، ص۵۱۹؛ طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج۱۹، ص۳۹۴؛ فخر رازی، التفسیرالکبیر، ج۳۰، ص۶۲۴؛ حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، ج۵، ص۴۰۲.</ref>.<ref>فرهنگ نامه فارسی علوم قرآنی، برگرفته از مقاله«آیه گوش».</ref>.

== احادیث مرتبط با آیه ==
=== حدیث اول ===
{{متن حدیث|عن الصادق{{ع}} قال: لَمَّا نَزَلَتْ: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، قَالَ رَسُولُ الله{{صل}}: هِيَ أُذُنُكَ يَا عَلَى.}}<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۱، ص۴۲۳؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۳۵، ص۳۲۶ و ص۳۳۰؛ مجموعه ورام، ج۲، ص۲۶۹.</ref>.

«از [[امام صادق]]{{ع}} نقل شده که فرمود: هنگامی که [[آیه]]: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} نازل شد،، [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: «ای علی، منظور، گوش تو است».

=== حدیث دوم ===
{{متن حدیث|عن الباقر{{ع}} انه قال: جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} إِلَى عَلَى{{ع}} وَ هُوَ فِي مَنْزِلِهِ، فَقَالَ{{صل}}: يَا عَلِى، نَزَلَتْ عَلَىَّ اللَّيْلَةَ هَذِهِ الْآيَةُ: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} وَ إِنِّي سَأَلْتُ رَبِّي أَنْ يَجْعَلَهَا أُذُنُكَ اللَّهُمَّ اجْعَلُهَا أَذُنَ عَلَىّ اللَّهُمَّ اجْعَلُهَا أَذُنَ عَلَىّ. فَفَعَل.}}<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۳۵، ص۳۲۹؛ تأویل الآیات الظاهرة، ص۶۹۰.</ref>.

«[[امام باقر]]{{ع}} نقل می‌کند که [[رسول خدا]]{{صل}} به [[منزل]] على{{ع}} رفت و فرمود: «ای علی! امشب این آیه بر من نازل شد: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، و من از [[خداوند]] خواستم که آن گوش، گوش تو باشد و عرض کردم: «خداوندا! این گوش را، گوش علی قرار ده»، و [[خدای عزوجل]] این کار را تحقق بخشید».

=== حدیث سوم ===
{{متن حدیث|عن النبی{{صل}} انه قال: لَمَّا نَزَلَتْ: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، قُلْتَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا أَذُنَ عَلىّ{{ع}}، فَمَا سَمِعَ شَيْئًا بَعْدَهُ إِلَّا حَفِظَهُ.}}<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۳۵، ص۳۲۷؛ ابن شهر آشوب، المناقب، ج۳، ص۷۸.</ref>.

«[[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌فرمایند: هنگامی که این آیه: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، نازل شد، گفتم: «خداوندا این گوش را، گوش علی قرار بده. از آن پس علی هر چه را می‌شنید، [[حفظ]] می‌کرد».

=== حدیث چهارم ===
{{متن حدیث|عَنِ الثعْلَبِي فِي تَفْسِيرِهِ يَرْفَعُهُ بِسَنَدِهِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} لِعَلِى{{ع}}: سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَهَا أَذْنَكَ يَا عَلَى. قَالَ عَلَىّ{{ع}}: فَمَا نَسِيتُ شَيْئاً بَعْدَ ذَلِكَ وَ مَا كَانَ لِى أَنْ أَنْسَى.}}<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۳۵، ص۳۲۸.</ref>.

«[[ثعلبی]] در تفسیرش گوید: چون آیه: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، نازل شد، رسول خدا{{صل}} به على{{ع}} فرمود: [[یا علی]]، از [[خدا]] خواستم این گوش را گوش تو قرار دهد. علی{{ع}} گوید: از آن پس هرگز چیزی را فراموش نکرده‌ام».

=== حدیث پنجم ===
{{متن حدیث|عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} لَعَلِي بن أبيطالب{{ع}}: يَا عَلَىّ، إِنَّ اللَّهَ أمَرَنِي أَنْ أُدْنِيكَ وَ لَا أُقْصِيَكَ وَ أَنْ أُحِبَّكَ وَأَحِبَّ مَنْ يُحِبُّكَ وَ أَنْ أُعَلِّمَكَ وَتَعِيَ وَ حَقّ عَلَى اللَّهِ أَنْ تَعِيَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}: سَأَلْتُ رَبِّي أَنْ يَجْعَلَهَا أَذُنَكَ يَا عَلِیّ. قَالَ عَلَى{{ع}}: فَمُنْذُ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، مَا سَمِعَتْ أَذُنَاى شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ وَالْعِلْمِ وَالْقُرْآنِ إِلّا وَعَيْتُهُ وَ حَفِظْتُهُ.}}<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۷۷.</ref>.

«[[ابن عباس]] گوید: [[پیامبر خدا]]{{صل}} به [[علی بن ابیطالب]]{{ع}} فرمود: «یا على، خداوند به من امر کرده که به تو نزدیک شوم و از تو دور نباشم و تو و کسانی را که تو را [[دوست]] دارند، دوست داشته باشم و به تو یاد بدهم و تو گوش فرا دهی و شایسته است بر خدا که تو گوش فرا دهی، پس خداوند نازل کرد: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}. پيامبر فرمود: یا علی از پروردگارم خواستم که گوش تو را چنین کند. علی می‌گفت: از وقتی که این آیه نازل شد، گوش من چیزی را از خیر و [[علم]] و [[قرآن]] نشنیده مگر اینکه آن را فهمیده و حفظ کرده‌ام».

=== حدیث ششم ===
{{متن حدیث|عَنْ عَلَى بن أبیطَالب{{ع}} قَالَ: قَالَ: رَسُولُ الله{{صل}} إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أُدْنِيَكَ وَ لَا أُقْصِيَكَ، وَأُعَلِّمَكَ لِتَعِيَ وَأَنْزَلَتْ عَلَىَّ هَذِهِ الْآيَةً: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} فَأَنْتَ [الْأَذُنُ] الْوَاعِيَةُ العلمِي يَا عَلىّ وَ أَنَا الْمَدِينَةُ وَأَنْتَ الْبَابِ وَلَا يُؤْتَى الْمَدِينَةُ إِلَّا مِنْ بَابِهَا.}}<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۶۳.</ref>.

«[[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید: رسول خدا{{صل}} فرمود: همانا خداوند به من دستور داده که به تو نزدیک باشم و از تو دور نشوم و تو را یاد بدهم تا بشنوی و این آیه بر من نازل شد: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}. تو يا على، همان گوش شنوای [[علم]] من هستی و من [[شهر]] هستم و تو دروازه‌ای و نمی‌توان به شهر وارد شد مگر از دروازه آن».

=== حدیث هفتم ===
{{متن حدیث|قال أمير المؤمنين{{ع}}: أنا الأذُنُ الْوَاعِيَةُ يَقُولُ اللَّهُ عَزَوَجَلٌ: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ.}}}}<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۳۵، ص۴۵ و ج۳۳، ص۲۸۲؛ بشارة المصطفی، ص۱۳، صدوق، معانی الاخبار، ج۵۸.</ref>.

«[[امیرالمؤمنین]]{{ع}} می‌فرماید: من همان [[گوش ]]شنوایی هستم که [[خداوند عزوجل]] می‌فرماید: وَ تَعِيهَا أَذن».

=== حدیث هشتم ===
{{متن حدیث|قال أميرالمؤمنين{{ع}}: وَ اللَّهِ إِنِّي أَنَا الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ فِيَّ {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} فَإِنَّا كَنَّا عِنْدَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} فَيُخْبِرَنَا بِالْوَحْيِ فَأَعِيهِ وَ يَفُوتُهُم.}}<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۴۰، ص۱۳۷؛ تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۴؛ بصائر الدرجات، ص۱۳۵.</ref>.

«[[امیرالمؤمنین]]{{ع}} می‌فرمایند: به [[خدا]] [[سوگند]] من کسی هستم که [[خداوند]] در مورد من نازل فرمود: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، چون ما نزد [[رسول خدا]]{{صل}} بودیم که [[وحی]] را به ما خبر می‌داد و من آن را [[حفظ]] می‌کردم و از دست آنها می‌رفت».

=== حدیث نهم ===
{{متن حدیث|قال الامام الباقر{{ع}}: الْأَذُنُ الْوَاعِيَّةُ، أَذُنُ عَلَىّ{{ع}}.}}<ref>تاویل الآیات الظاهرة، ص۶۹۰؛ تفسیر الفرات الکوفی، ص۴۹۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۰، ص۱۸۹؛ مازندرانی، المناقب، ج۳، ص۷۸.</ref>.

«[[امام باقر]]{{ع}} می‌فرمایند: گوش شنوا، گوش على{{ع}} است».

=== حدیث دهم ===
{{متن حدیث|عن ابن عباس قال: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، عَلِى بْن أَبِيطَالب {{ع}}.}}<ref>روضة الواعظین، ج۱، ص۱۰۵.</ref>.

«[[ابن عباس]] می‌گوید: مصداق كامل آيه: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، على{{ع}} است».

=== حدیث یازدهم ===
{{متن حدیث|عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِير عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ{{ع}} فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}، قَالَ: وَعَتْ أَذُنُ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ{{ع}} مَا كَانَ وَ مَا يَكُونُ}}<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۳۵، ص۳۲۶؛ و ج۴۶، ص۳۰۸؛ دلائل الامامة، ص۱۰۵.</ref>.

«عبدالرحمان بن کثیر از [[امام صادق]]{{ع}} درباره این [[آیه]]: {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} نقل کرده است که فرمود: [[گوش ]]امیرالمؤمنین{{ع}} آنچه که از جانب خداوند است را [[درک]] می‌کرد؛ اعم از آنچه که هست و آنچه که خواهد بود». <ref>برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت{{ع}}، ج۱۶، ص۵۲۲-۵۲۵.</ref>.

== آیه اذن واعیه در منابع اهل سنت ==
[[سیوطی]] در [[الدرالمنثور (کتاب)|الدرالمنثور]]، از شش طریق از [[بریده صحابی]] معروف، از [[رسول خدا]]{{صل}} نقل می‌کند که به علی{{ع}} فرمود: : «[[خداوند]] به من امر فرموده که تو را به خود نزدیک سازم و دور نکنم، و تو را [[تعلیم]] دهم، و تو نگهداری کنی، و [[شایسته]] تو است که چنین باشی، در این هنگام این آیه نازل شد: {{متن قرآن|وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ}}<ref>{{متن حدیث|إِنَّ اَللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أُدْنِيَكَ وَ لاَ أُقْصِيَكَ، وَ أُعَلِّمَكَ لِتَعِيَ وَ أُنْزِلَتْ عَلَيَّ هَذِهِ اَلْآيَةُ:{{متن قرآن|وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ}}}}؛ الدرالمنثور، ج۶، ص۲۶۰.</ref>.

در همان کتاب از [[ابونعیم اصفهانی]] در [[حلیة الاولیاء (کتاب)|حلیة الاولیاء]] از علی{{ع}} نقل می‌کند که [[پیامبر]]{{صل}} به او این چنین فرمود. (سپس همان مضمون [[حدیث]] [[بریده]] را ذکر می‌کند و در پایان آن می‌افزاید: «تو گوش‌های [[نگهدارنده]] [[علم]] و [[دانش]] منی»<ref> {{متن حدیث|فَأَنْتَ أُذُنٌ وَاعِيَةٌ لِعِلْمِي}}؛ الدرالمنثور، ج۶، ص۲۶۰.</ref>.

و باز در همان کتاب از پنج طریق از [[مکحول]] (یکی از [[خدمتکاران پیامبر]]{{صل}} نقل می‌‌کند، هنگامی که آیه {{متن قرآن|وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}} نازل شد، پیامبر{{صل}} فرمود: «از پروردگارم تقاضا کرده ام که این گوش شنوا و نگهدارنده را گوش علی{{ع}} قرار دهد»، مکحول می‌گوید: پس از آن علی{{ع}} می‌فرمود: «سخنی از رسول خدا نشنیدم که آن را فراموش کنم»<ref>الدرالمنثور، ج۶، ص۲۶۰.</ref> و نیز [[زمخشری]] در کشّاف حدیث اخیر را نقل کرده، بی‌آنکه بر آن ایرادی بگیرد<ref>کشّاف، ج۴، ص۶۰۰.</ref>.

جمعی دیگر از [[مفسّران]] مانند [[فخر رازی]] در [[تفسیر کبیر]]<ref>فخر رازی، ج۳۰، ص۱۰۷.</ref> و [[آلوسی]] در [[روح المعانی (کتاب)|روح المعانی]]<ref>روح المعانی، ج۲۹، ص۴۳.</ref> و [[بروسوی]] در [[روح البیان (کتاب)|روح البیان]]<ref>روح البیان، ج۱۰، ص۱۳۶.</ref> و [[قرطبی]] در [[تفسیر الجامع (کتاب)|تفسیر جامع]]<ref>قرطبی، ج۱۰، ص۶۷۴۳.</ref> همگی ذیل [[آیه]] مورد بحث، [[حدیث]] اخیر را نقل کرده‌اند.

[[طبری]] نیز در [[تفسیر]] خود، این حدیث و بعضی از [[احادیث]] دیگر را در این زمینه آورده است<ref>تفسیر جامع طبری، ج۲۹، ص۶۷۴۳.</ref>.

[[حاکم حسکانی]] در [[شواهد التنزیل (کتاب)|شواهد التنزیل]] سیزده حدیث در ذیل این آیه ذکر کرده است که از راویان مختلف نقل شده، و سلسله سند آنها به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} منتهی می‌‌شود، تعدادی از این احادیث از مکحول [[خدمت]] گزار [[پیامبر]]، و بعضی از بریده و بعضی از شخص [[علی بن ابیطالب]]{{ع}} و بعضی از [[جابر بن عبدالله انصاری]] است، که نمونه‌های آنها را در ذیل مطالعه می‌‌فرمائید.

در [[حدیثی]] از [[ابوالدنیا]] به نقل از علی{{ع}} می‌خوانیم: هنگامی که آیه: {{متن قرآن|وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}} نازل شد، پیامبر اکرم{{صل}} به من فرمود: «ای علی! من از [[خدا]] تقاضا کردم که مصداق آن را گوش تو قرار دهد (آنچه را می‌شنوی، [[حفظ]] کنی و به کار بندی و منتشر سازی)»<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱.</ref>.

در حدیث دیگری از مکحول می‌خوانیم هنگامی که پیامبر{{صل}} آیه: {{متن قرآن|وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}} را [[تلاوت]] فرمود رو به سوی علی{{ع}} کرد و گفت: «از خدا خواسته‌ام که این گوش‌های [[نگهدارنده]] را گوش‌های تو قرار دهد»<ref>{{متن حدیث| سَأَلْتُ اَللَّهَ أَنْ يَجْعَلَهَا أُذُنَكَ}}.</ref>، پس از آن علی{{ع}} می‌گوید: «بعد از آن هر چه از پیامبر{{صل}} شنیدم هرگز فراموش نکردم»<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱، ص۲۷۷ (ح ۱۰۱۵).</ref>.

در حدیث دیگری از [[بریده اسلمی]] مضمون حدیثی را که در آغاز نقل کردیم عیناً آورده است<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱، ص۲۸۲ (ح ۱۰۲۲).</ref> و بالاخره از جابر بن عبدالله انصاری، نقل می‌کند هنگامی که آیه فوق نازل شد پیامبر از خدا تقاضا کرد که (مصداق اتم آن را) گوش‌های علی{{ع}} قرار دهد و این خواسته پیامبر انجام شد<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱، ص۲۸۰ (ح ۱۰۱۹).</ref>.

نویسنده کتاب [[فضائل الخمسه (کتاب)|فضائل الخمسه]] این [[حدیث]] را علاوه بر آنچه گفته شد از [[کنزالعمال (کتاب)|کنزالعمال]] و [[نورالابصار (کتاب)|نورالابصار]] و [[مجمع الزوائد الهیثمی (کتاب)|مجمع الزوائد الهیثمی]]، و [[اسباب نزول القرآن (کتاب)|اسباب النزول]] [[واحدی نیشابوری]] نیز نقل کرده است<ref>فضائل الخمسه، ج۱، ص۳۲۰ و ۳۲۱.</ref>.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[پیام قرآن ج۹ (کتاب)|پیام قرآن ج۹]]، ص۳۳۶.</ref>

== حدیث اذن واعیه در منابع حدیثی اهل سنت ==
[[حاکم حسکانی]] در [[شواهد التنزیل (کتاب)|شواهد التنزیل]] سیزده حدیث در ذیل این آیه ذکر کرده است که از راویان مختلف نقل شده، و سلسله سند آنها به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} منتهی می‌‌شود، تعدادی از این احادیث از مکحول [[خدمت]] گزار [[پیامبر]]، و بعضی از بریده و بعضی از شخص [[علی بن ابیطالب]]{{ع}} و بعضی از [[جابر بن عبدالله انصاری]] است، که نمونه‌های آنها را در ذیل مطالعه می‌‌فرمائید.

در [[حدیثی]] از [[ابوالدنیا]] به نقل از علی{{ع}} می‌خوانیم: هنگامی که آیه: {{متن قرآن|وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}} نازل شد، پیامبر اکرم{{صل}} به من فرمود: «ای علی! من از [[خدا]] تقاضا کردم که مصداق آن را گوش تو قرار دهد (آنچه را می‌شنوی، [[حفظ]] کنی و به کار بندی و منتشر سازی)»<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱.</ref>.

در حدیث دیگری از مکحول می‌خوانیم هنگامی که پیامبر{{صل}} آیه: {{متن قرآن|وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}} را [[تلاوت]] فرمود رو به سوی علی{{ع}} کرد و گفت: «از خدا خواسته‌ام که این گوش‌های [[نگهدارنده]] را گوش‌های تو قرار دهد»<ref>{{متن حدیث| سَأَلْتُ اَللَّهَ أَنْ يَجْعَلَهَا أُذُنَكَ}}.</ref>، پس از آن علی{{ع}} می‌گوید: «بعد از آن هر چه از پیامبر{{صل}} شنیدم هرگز فراموش نکردم»<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱، ص۲۷۷ (ح ۱۰۱۵).</ref>.

در حدیث دیگری از [[بریده اسلمی]] مضمون حدیثی را که در آغاز نقل کردیم عیناً آورده است<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱، ص۲۸۲ (ح ۱۰۲۲).</ref> و بالاخره از جابر بن عبدالله انصاری، نقل می‌کند هنگامی که آیه فوق نازل شد پیامبر از خدا تقاضا کرد که (مصداق اتم آن را) گوش‌های علی{{ع}} قرار دهد و این خواسته پیامبر انجام شد<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۷۱، ص۲۸۰ (ح ۱۰۱۹).</ref>.

نویسنده کتاب [[فضائل الخمسه (کتاب)|فضائل الخمسه]] این [[حدیث]] را علاوه بر آنچه گفته شد از [[کنزالعمال (کتاب)|کنزالعمال]] و [[نورالابصار (کتاب)|نورالابصار]] و [[مجمع الزوائد الهیثمی (کتاب)|مجمع الزوائد الهیثمی]]، و [[اسباب نزول القرآن (کتاب)|اسباب النزول]] [[واحدی نیشابوری]] نیز نقل کرده است<ref>فضائل الخمسه، ج۱، ص۳۲۰ و ۳۲۱.</ref>.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[پیام قرآن ج۹ (کتاب)|پیام قرآن ج۹]]، ص۳۳۶.</ref>

== دلالت آیه ==
=== دلالت بر افضلیت و امامت امیرالمومنین{{ع}} ===
[[علّامۀ حلّی]] در کتاب [[منهاج الکرامة]]، می‌نویسد: در [[تفسیر ثعلبی]] [آمده است که] گفت: رسول خدا{{صل}} فرمود: «ای علی، از [[خدای عزوجل]] درخواست کردم که آن [گوش شنوای هوشیار] را گوش تو قرار دهد». از طریق [[ابونعیم]] [[[روایت]] شده که] گفت: رسول خدا{{صل}} فرمود: «ای علی، همانا خدای عزوجل به من امر فرمود که تو را به خود نزدیک سازم و [[علم]] بیاموزم تا آن را فرا گرفته و به خاطر بسپاری و این [[آیه]] نازل شد {{متن قرآن|أُذُنٌ واعِیَةٌ‌}}، پس تو گوشی هستی برای فراگیری و [[حفظ علم]]»<ref>{{عربی|البرهان العشرون قوله تعالی:: {{متن قرآن| وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}}‌. فی تفسیر الثعلبی، قال: قال [[رسول اللّه]]{{صل}}: سألت [[اللّه]] عزّ وجلّ أن یجعلها أذنک یا علیّ‌. و من طریق أبی نعیم، قال: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَا عَلِیُّ إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَنِی أَنْ أُدْنِیَکَ وَ أُعَلِّمَکَ لِتَعِیَ وَ أُنْزِلَتْ هَذِهِ اَلْآیَةُ {{متن قرآن|وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ}} فَأَنْتَ اَلْأُذُنُ اَلْوَاعِیَةُ}}. وهذه الفضیلة لم تحصل لغیره، فیکون هو الإمام}}، [[منهاج الکرامة]]، ص۱۳۱-۱۳۲.</ref> این فضیلتی است که برای غیر آن حضرت حاصل نشده است.

به عبارت دیگر بر اساس احادیثی که علامۀ حلّی در [[تفسیر]] این [[آیه]] از [[مفسران]] و [[محدثان]] مشهور [[سنی]] همچون [[ثعلبی]] و [[ابونعیم]] [[روایت]] کرده است، [[خداوند]] تنها [[گوش]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را گوش شنوای هوشیاری قرار داده که ظرف [[علم]] [[نبوی]] باشد و علم را از [[رسول خدا]]{{صل}} فراگیرد و [[حفظ]] کند. روشن است که براساس این [[حدیث]]، [[فضیلت]] برخورداری از گوش شنوا تنها به حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} اختصاص یافته است و هیچ یک از صحابۀ دیگر از چنین جایگاه و فضیلتی برخوردار نشده‌اند. در نتیجه، آیۀ [[شریف]] بیان‌گر [[افضلیت امیرالمؤمنین]]{{ع}} از سایر [[صحابه]] است.

این حدیث را جمع کثیری از [[پیشوایان]] [[حدیثی]] و [[تفسیری]] [[اهل سنت]] در ذیل آیه روایت کرده‌اند که از میان آنها می‌توان مشاهیر زیر را نام برد: [[بلاذری]]؛ [[سعید بن منصور]]؛ [[محمّد بن جریر طبری]]، [[ابن منذر]]، [[ابن أبی حاتم]]؛ ثعلبی؛ [[ابن مردویه]]؛ [[أبو نعیم]]، [[زمخشری]]؛ [[ماوردی]]؛ [[واحدی]]؛ [[رازی]]؛ [[قرطبی]]؛ [[نیشابوری]]؛ [[ابن کثیر]]؛ [[أبوحیّان]]؛ [[سیوطی]]؛ [[ابن عساکر]]؛ [[هیثمی]] و [[ضیاء مقدسی]].<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۱۲-۱۱۳.</ref>.

پس از اثبات افضلیت امیرالمومنین{{ع}}، به [[حکم]] [[قاعدۀ عقلی]] لزوم تقدیم شخص فاضل یا افضل بر مفضول یا [[قبح]] [[تقدم مفضول بر فاضل]]، به روشنی [[امامت]] و [[خلافت بلافصل امیرالمؤمنین]]{{ع}} قابل اثبات خواهد بود.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)| آیات ولایت در قرآن]]، ص۳۹۷ ـ ۴۰۶.</ref>.

== پانویس ==
{{پانویس}}

{{امام علی}}
{{فضائل اهل بیت}}

[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]