آیه اهل ذکر از دیدگاه اهل سنت - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۳۹

2025-05-04T07:39:55Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۰۹
خط ۲۱:		خط ۲۱:
	با‌ توجه به توضیح‌های بیان‌شده، [[فخر رازی]] [[معتقد]] است که منظور از «[[اهل‌الذکر]]»، [[یهود]] و [[نصارا]] هستند. البته مراجعه به یهود و نصارا به دلیل علم و [[آگاهی]] در این مورد است. کفار‌ مکه‌ نیز‌ به [[علم]] و آگاهی آنان، اعتقاد‌ داشتند‌. از‌ نظر وی، مخاطبان [[آیه]] منکران نبوت هستند.		با‌ توجه به توضیح‌های بیان‌شده، [[فخر رازی]] [[معتقد]] است که منظور از «[[اهل‌الذکر]]»، [[یهود]] و [[نصارا]] هستند. البته مراجعه به یهود و نصارا به دلیل علم و [[آگاهی]] در این مورد است. کفار‌ مکه‌ نیز‌ به [[علم]] و آگاهی آنان، اعتقاد‌ داشتند‌. از‌ نظر وی، مخاطبان [[آیه]] منکران نبوت هستند.

	[[ابن‌کثیر]] دراین‌باره می‌نویسد: منظور از «اهل‌الذکر» [[اهل کتاب]] است؛ یعنی از آنان بپرسید که‌ پیامبرانشان‌، از‌ افراد [[بشر]] بودند یا از [[فرشتگان الهی]]؟ اگر از‌ فرشتگان‌ بودند که منکر شوید ولی اگر از افراد بشر بودند، منکر [[رسالت]] محمد{{صل}} نشوید. از [[مجاهد]] و از [[ابن‌عباس]] نقل شده‌ که‌ مراد‌ از [[اهل ذکر]]، اهل کتاب هستند. عبدالرحمن بن زید گفته‌ است، منظور از «ذکر» [[قرآن]] است به دلیل آیه {{متن قرآن\|إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ}}<ref>«بی‌گمان ما خود قرآن را فرو فرستاده‌ایم و به یقین ما نگهبان آن خواهیم بود» سوره حجر، آیه ۹.</ref> البته‌ این‌ سخن‌ صحیح است ولی در اینجا، معنا ندارد؛ زیرا مخالفان رسالت، جهت‌ پاسخ‌ [[شبهه]] به قرآن مراجعه نمی‌کنند، اما سخن ابوجعفر [[باقر]]{{ع}} که گفته است: «ما اهل ذکر هستیم»، منظورش‌ این‌ است‌ که این [[امت]] اهل ذکر هستند و این قول صحیحی است؛ زیرا این‌ امت‌ از‌ بقیه [[امت‌ها]]، آگاه‌تر و داناتر است. [[دانشمندان]] [[اهل‌بیت]] [[رسول خدا]]{{صل}} از بهترین و [[برترین]] دانشمندان هستند، هنگامی‌ که بر‌ [[سنت]] [[واقعی]] قرار داشته باشند، مانند علی و ابن‌عباس و دو [[فرزند علی]]؛ یعنی حسن و حسین‌ و [[محمد‌ حنفیه]]، [[علی‌بن‌الحسین زین‌العابدین]] و [[علی بن عبدالله بن عباس]]، و ابوجعفر باقر و فرزندش جعفر‌ و افرادی‌ مانند‌ آنان که متمسک به حبل محکم [[الهی]] هستند و در [[صراط مستقیم]] گام برمی‌دارند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.		[[ابن‌کثیر]] دراین‌باره می‌نویسد: منظور از «اهل‌الذکر» [[اهل کتاب]] است؛ یعنی از آنان بپرسید که‌ پیامبرانشان‌، از‌ افراد [[بشر]] بودند یا از [[فرشتگان الهی]]؟ اگر از‌ فرشتگان‌ بودند که منکر شوید ولی اگر از افراد بشر بودند، منکر [[رسالت]] محمد{{صل}} نشوید. از [[مجاهد]] و از [[ابن‌عباس]] نقل شده‌ که‌ مراد‌ از [[اهل ذکر]]، اهل کتاب هستند. عبدالرحمن بن زید گفته‌ است، منظور از «ذکر» [[قرآن]] است به دلیل آیه {{متن قرآن\|إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ}}<ref>«بی‌گمان ما خود قرآن را فرو فرستاده‌ایم و به یقین ما نگهبان آن خواهیم بود» سوره حجر، آیه ۹.</ref> البته‌ این‌ سخن‌ صحیح است ولی در اینجا، معنا ندارد؛ زیرا مخالفان رسالت، جهت‌ پاسخ‌ [[شبهه]] به قرآن مراجعه نمی‌کنند، اما سخن ابوجعفر [[باقر]]{{ع}} که گفته است: «ما اهل ذکر هستیم»، منظورش‌ این‌ است‌ که این [[امت]] اهل ذکر هستند و این قول صحیحی است؛ زیرا این‌ امت‌ از‌ بقیه [[امت‌ها]]، آگاه‌تر و داناتر است. دانشمندان [[اهل‌بیت]] [[رسول خدا]]{{صل}} از بهترین و [[برترین]] دانشمندان هستند، هنگامی‌ که بر‌ [[سنت]] واقعی قرار داشته باشند، مانند علی و ابن‌عباس و دو [[فرزند علی]]؛ یعنی حسن و حسین‌ و [[محمد‌ حنفیه]]، [[علی‌بن‌الحسین زین‌العابدین]] و [[علی بن عبدالله بن عباس]]، و ابوجعفر باقر و فرزندش جعفر‌ و افرادی‌ مانند‌ آنان که متمسک به حبل محکم [[الهی]] هستند و در [[صراط مستقیم]] گام برمی‌دارند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.

	از نظر ایشان مخاطب آیه عرب‌ها هستند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.		از نظر ایشان مخاطب آیه عرب‌ها هستند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.
خط ۲۹:		خط ۲۹:

	این اقوال مختلف را می‌توان‌ در‌ چهار‌ قول خلاصه و بررسی‌ کرد‌: اهل قرآن، [[اهل بیت]]{{عم}}، اهل‌ کتاب و [[عالمان]] و دانشمندان:		این اقوال مختلف را می‌توان‌ در‌ چهار‌ قول خلاصه و بررسی‌ کرد‌: اهل قرآن، [[اهل بیت]]{{عم}}، اهل‌ کتاب و [[عالمان]] و دانشمندان:
	# [[مفسران]] [[اهل تسنن]] بر پایه اساس سیاق آیه و روایاتی که از‌ ابن‌عباس‌ نقل شده، این اقوال را بیان‌ کرده‌اند‌. البته اکثر‌ قریب‌ به‌ اتفاق آنان معتقدند که‌ منظور از «[[اهل‌الذکر]]» [[اهل کتاب]] هستند. مبدأ این قول سیاق آیه است. کسانی که «بالبینات‌ و الزبر‌» را متعلق به «ارسلنا» یا «نوحی‌» گرفته‌اند‌، نتیجه‌ می‌گیرند‌ که‌ [[سیاق آیه]] دلالت‌ بر‌ این دارد که «[[اهل‌الذکر]]» همان [[اهل کتاب]] هستند.		# [[مفسران]] [[اهل تسنن]] بر پایه اساس سیاق آیه و روایاتی که از‌ ابن‌عباس‌ نقل شده، این اقوال را بیان‌ کرده‌اند‌. البته اکثر‌ قریب‌ به‌ اتفاق آنان معتقدند که‌ منظور از «[[اهل‌الذکر]]» [[اهل کتاب]] هستند. مبدأ این قول سیاق آیه است. کسانی که «بالبینات‌ و الزبر‌» را متعلق به «ارسلنا» یا «نوحی‌» گرفته‌اند‌، نتیجه‌ می‌گیرند‌ که‌ سیاق آیه دلالت‌ بر‌ این دارد که «[[اهل‌الذکر]]» همان [[اهل کتاب]] هستند.
	# در مقابل [[روایات]] مصادیق مختلفی را برای «اهل‌الذکر‌» معرفی‌ می‌کند‌. [[ابن‌کثیر]] سخن [[امام باقر]]{{ع}} را که فرمود‌: «ما‌ اهل‌ ذکر‌ هستیم‌» را‌ به [[امت]] معنا کرد، ولی معیار [[اهل ذکر]] را برتری در علم و [[آگاهی]] بیان کرد. سخن ابن‌کثیر هماهنگ با قاعده عقلایی «لزوم رجوع جاهل به عالم» است‌.		# در مقابل [[روایات]] مصادیق مختلفی را برای «اهل‌الذکر‌» معرفی‌ می‌کند‌. [[ابن‌کثیر]] سخن [[امام باقر]]{{ع}} را که فرمود‌: «ما‌ اهل‌ ذکر‌ هستیم‌» را‌ به [[امت]] معنا کرد، ولی معیار [[اهل ذکر]] را برتری در علم و [[آگاهی]] بیان کرد. سخن ابن‌کثیر هماهنگ با قاعده عقلایی «لزوم رجوع جاهل به عالم» است‌.
	# اگر نظر [[مفسران]] [[اهل تسنن]] را بپذیریم که منظور از «اهل‌الذکر» همان اهل کتاب است، نهایت امر این است که اهل کتاب یکی از مصادیق آغازین اهل ذکر هستند. شامل‌ موارد‌ دیگر و زمان‌های دیگر نمی‌شود؛ زیرا مخاطب [[آیه]] مشرکانند نه [[مسلمانان]] و بعد از اینکه به آنها ثابت شد که [[انسان]] هم می‌تواند، [[پیامبر]] شود با توجه به اینکه [[اخبار]] پیامبر‌ در‌ کتاب‌های [[یهود]] و [[نصارا]] هست، دیگر دلیلی برای ارجاع به آنها وجود ندارد. بسیاری از مفسران [[قرآن]] بر آن هستند که مقصود از «اهل‌ ذِکر‌» در این آیه، دانشمندان یهود‌ و مسیحیت‌اند‌؛ چراکه آیه از [[مشرکان]] می‌خواهد که اگر در مورد [[بشر]] بودن [[پیامبران]] قبلی تردید دارید، به دانشمندان اهل کتاب مراجعه کنید. آنان منبع خوبی‌ برای‌ مشرکان به‌‌شمار می‌آمدند؛ چون‌ هم‌ در مخالفت با پیامبر [[اسلام]]{{صل}} با مشرکان هم‌عقیده بودند و هم افراد مطلعی بودند. البته این [[تفسیر]] نوعی بیان مصداق آیه در [[زمان]] نزول آن است و گرنه مفهوم آیه عام است و شامل‌ ‌همه‌ متخصصان و آگاهان در هر عصر می‌‌شود<ref>رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۱، ص۲۵۳.</ref>.		# اگر نظر [[مفسران]] [[اهل تسنن]] را بپذیریم که منظور از «اهل‌الذکر» همان اهل کتاب است، نهایت امر این است که اهل کتاب یکی از مصادیق آغازین اهل ذکر هستند. شامل‌ موارد‌ دیگر و زمان‌های دیگر نمی‌شود؛ زیرا مخاطب [[آیه]] مشرکانند نه [[مسلمانان]] و بعد از اینکه به آنها ثابت شد که [[انسان]] هم می‌تواند، [[پیامبر]] شود با توجه به اینکه [[اخبار]] پیامبر‌ در‌ کتاب‌های [[یهود]] و [[نصارا]] هست، دیگر دلیلی برای ارجاع به آنها وجود ندارد. بسیاری از مفسران [[قرآن]] بر آن هستند که مقصود از «اهل‌ ذِکر‌» در این آیه، دانشمندان یهود‌ و مسیحیت‌اند‌؛ چراکه آیه از [[مشرکان]] می‌خواهد که اگر در مورد [[بشر]] بودن [[پیامبران]] قبلی تردید دارید، به دانشمندان اهل کتاب مراجعه کنید. آنان منبع خوبی‌ برای‌ مشرکان به‌‌شمار می‌آمدند؛ چون‌ هم‌ در مخالفت با پیامبر [[اسلام]]{{صل}} با مشرکان هم‌عقیده بودند و هم افراد مطلعی بودند. البته این [[تفسیر]] نوعی بیان مصداق آیه در [[زمان]] نزول آن است و گرنه مفهوم آیه عام است و شامل‌ ‌همه‌ متخصصان و آگاهان در هر عصر می‌‌شود<ref>رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۱، ص۲۵۳.</ref>.

Bahmani در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۲۶

2025-05-04T06:26:12Z

نمایش تغییرات

Wasity در ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۱۸

2025-05-01T06:18:16Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۸
خط ۲۰:		خط ۲۰:

	[[ابن‌کثیر]] دراین‌باره می‌نویسد:		[[ابن‌کثیر]] دراین‌باره می‌نویسد:
	منظور از «اهل‌الذکر» [[اهل کتاب]] است؛ یعنی از آنان بپرسید که‌ پیامبرانشان‌، از‌ افراد [[بشر]] بودند یا از [[فرشتگان الهی]]؟ اگر از‌ فرشتگان‌ بودند که منکر شوید ولی اگر از افراد بشر بودند، منکر [[رسالت]] محمد{{صل}} نشوید. از [[مجاهد]] و از [[ابن‌عباس]] نقل شده‌ که‌ مراد‌ از [[اهل ذکر]]، اهل کتاب هستند. عبدالرحمن بن زید گفته‌ است، منظور از «ذکر» [[قرآن]] است به دلیل آیه {{متن قرآن\|إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ}}<ref>«بی‌گمان ما خود قرآن را فرو فرستاده‌ایم و به یقین ما نگهبان آن خواهیم بود» سوره حجر، آیه ۹.</ref> البته‌ این‌ سخن‌ صحیح است ولی در اینجا، معنا ندارد؛ زیرا مخالفان رسالت، جهت‌ پاسخ‌ [[شبهه]] به قرآن مراجعه نمی‌کنند، اما سخن ابوجعفر [[باقر]]{{ع}} که گفته است: «ما اهل ذکر هستیم»، منظورش‌ این‌ است‌ که این [[امت]] اهل ذکر هستند و این قول صحیحی است؛ زیرا این‌ امت‌ از‌ بقیه [[امت‌ها]]، آگاه‌تر و داناتر است. [[دانشمندان]] [[اهل‌بیت]] [[رسول خدا]]{{صل}} از بهترین و [[برترین]] دانشمندان هستند، هنگامی‌ که بر‌ [[سنت]] [[واقعی]] قرار داشته باشند، مانند علی و ابن‌عباس و دو [[فرزند علی]]؛ یعنی حسن و حسین‌ و [[محمد‌ ~~بن حنیفه~~]]، [[علی‌بن‌الحسین زین‌العابدین]] و [[علی بن عبدالله بن عباس]]، و ابوجعفر باقر و فرزندش جعفر‌ و افرادی‌ مانند‌ آنان که متمسک به حبل محکم [[الهی]] هستند و در [[صراط مستقیم]] گام برمی‌دارند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.		منظور از «اهل‌الذکر» [[اهل کتاب]] است؛ یعنی از آنان بپرسید که‌ پیامبرانشان‌، از‌ افراد [[بشر]] بودند یا از [[فرشتگان الهی]]؟ اگر از‌ فرشتگان‌ بودند که منکر شوید ولی اگر از افراد بشر بودند، منکر [[رسالت]] محمد{{صل}} نشوید. از [[مجاهد]] و از [[ابن‌عباس]] نقل شده‌ که‌ مراد‌ از [[اهل ذکر]]، اهل کتاب هستند. عبدالرحمن بن زید گفته‌ است، منظور از «ذکر» [[قرآن]] است به دلیل آیه {{متن قرآن\|إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ}}<ref>«بی‌گمان ما خود قرآن را فرو فرستاده‌ایم و به یقین ما نگهبان آن خواهیم بود» سوره حجر، آیه ۹.</ref> البته‌ این‌ سخن‌ صحیح است ولی در اینجا، معنا ندارد؛ زیرا مخالفان رسالت، جهت‌ پاسخ‌ [[شبهه]] به قرآن مراجعه نمی‌کنند، اما سخن ابوجعفر [[باقر]]{{ع}} که گفته است: «ما اهل ذکر هستیم»، منظورش‌ این‌ است‌ که این [[امت]] اهل ذکر هستند و این قول صحیحی است؛ زیرا این‌ امت‌ از‌ بقیه [[امت‌ها]]، آگاه‌تر و داناتر است. [[دانشمندان]] [[اهل‌بیت]] [[رسول خدا]]{{صل}} از بهترین و [[برترین]] دانشمندان هستند، هنگامی‌ که بر‌ [[سنت]] [[واقعی]] قرار داشته باشند، مانند علی و ابن‌عباس و دو [[فرزند علی]]؛ یعنی حسن و حسین‌ و [[محمد‌ حنفیه]]، [[علی‌بن‌الحسین زین‌العابدین]] و [[علی بن عبدالله بن عباس]]، و ابوجعفر باقر و فرزندش جعفر‌ و افرادی‌ مانند‌ آنان که متمسک به حبل محکم [[الهی]] هستند و در [[صراط مستقیم]] گام برمی‌دارند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.

	از نظر ایشان مخاطب آیه [[عربها]] هستند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.		از نظر ایشان مخاطب آیه [[عربها]] هستند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = آیه اهل ذکر | عنوان مدخل = آیه اهل ذکر | مداخل مرتبط = آیه اهل ذکر در تفسیر و علوم قرآنی - آیه اهل ذکر در حدیث - آیه اهل ذکر در کلام اسلامی - آیه اهل ذکر در فقه اسلامی - آیه اهل ذکر در معارف و سیره رضوی - آیه اهل ذک...» ایجاد کرد

2025-05-01T05:43:42Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = آیه اهل ذکر | عنوان مدخل = آیه اهل ذکر | مداخل مرتبط = آیه اهل ذکر در تفسیر و علوم قرآنی - آیه اهل ذکر در حدیث - آیه اهل ذکر در کلام اسلامی - آیه اهل ذکر در فقه اسلامی - آیه اهل ذکر در معارف و سیره رضوی - آیه اهل ذک...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = آیه اهل ذکر
| عنوان مدخل = آیه اهل ذکر
| مداخل مرتبط = [[آیه اهل ذکر در تفسیر و علوم قرآنی]] - [[آیه اهل ذکر در حدیث]] - [[آیه اهل ذکر در کلام اسلامی]] - [[آیه اهل ذکر در فقه اسلامی]] - [[آیه اهل ذکر در معارف و سیره رضوی]] - [[آیه اهل ذکر از دیدگاه اهل سنت]]
| پرسش مرتبط =
}}

==مصداق «[[اهل الذکر]]» از منظر [[مفسران]] [[اهل تسنن]]==
[[ابن‌عطیه]] [[معتقد]] است که اهل ذکر، [[یهود]] هستند. البته یهودیانی که مسلمان‌ شده‌اند. سپس‌ از قول ابن‌جبیر و [[ابن‌زید]] نقل می‌کند که گفته‌اند، منظور از اهل ذکر، [[اهل قرآن]] هستند. برخی نیز‌ گفته‌اند، منظور از اهل ذکر، یهودیانی هستند که [[مسلمان]] نشده‌اند<ref>ابن‌عطیه، عبدالحق، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج۳، ص۳۹۶‌.</ref>.
[[فخر رازی]] درباره [[آیه]] مورد بحث می‌نویسد:
[[شبهه]] [[کفار]] [[مکه]] این بود که می‌گفتند: [[خدای متعال]]، بالاتر ‌‌از‌ آن است که یکی از افراد [[بشر]] را به‌عنوان [[رسول]]، [[مبعوث]] نماید. خدای‌ متعال‌ اگر‌ می‌خواست رسولی به سوی بشر، بفرستد، یکی از [[فرشتگان]] را می‌فرستاد. {{متن قرآن|وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ}}<ref>«و گفتند: چرا بر او فرشته‌ای فرو فرستاده نشد؟» سوره انعام، آیه ۸.</ref> خدای متعال با این [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ}}<ref>«و ما پیش از تو جز مردانی را که به آنها وحی می‌کردیم نفرستادیم» سوره انبیاء، آیه ۷.</ref> در‌ واقع‌ پاسخ آنان را می‌دهد؛ یعنی [[سنت]] [[خدا]] از اول [[آفرینش]] و بیان [[تکلیف]] این بوده که همیشه یکی از افراد بشر را به‌عنوان رسول خود برای [[هدایت]] بشر، مبعوث می‌نموده است. البته‌ این ایراد و اشکال را امت‌های گذشته نیز بیان نموده‌اند.

ایشان در ادامه بیان می‌کند که درباره «[[اهل‌الذکر]]» چهار قول وجود دارد:
#منظور [[اهل تورات]] هستند. این قول [[ابن‌عباس]] است.
#منظور‌ [[اهل کتاب]] هستند. این قول [[زجاج]] است.
#منظور کسانی است که [[اخبار]] گذشتگان را می‌دانند.
#منظور [[اهل علم]] و تحقیق هستند. این قول دیگر زجاج است.
کفار مکه معتقد‌ بودند‌ که یهود و [[نصارا]] دارای کتاب هستند و [[علم]] و [[آگاهی]] دارند؛ لذا خدای متعال به آنان امر می‌کند که برای به‌دست آوردن [[پاسخ شبهه]]، به یهود و [[نصارا]] مراجعه کنند<ref>رازی، فخرالدین [[محمد بن عمر]]، ال[[تفسیر]] [[الکبیر]] / [[مفاتیح الغیب]]، ج۲، ص۲۱۱‌.</ref>.
با‌ توجه به توضیح‌های بیان‌شده، [[فخر رازی]] [[معتقد]] است که منظور از «[[اهل‌الذکر]]»، [[یهود]] و [[نصارا]] هستند. البته مراجعه به یهود و نصارا به [[دلیل علم]] و [[آگاهی]] در این مورد است. کفار‌ مکه‌ نیز‌ به [[علم]] و آگاهی آنان، اعتقاد‌ داشتند‌. از‌ نظر وی، مخاطبان [[آیه]] [[منکران نبوت]] هستند.

[[ابن‌کثیر]] دراین‌باره می‌نویسد:
منظور از «اهل‌الذکر» [[اهل کتاب]] است؛ یعنی از آنان بپرسید که‌ پیامبرانشان‌، از‌ افراد [[بشر]] بودند یا از [[فرشتگان الهی]]؟ اگر از‌ فرشتگان‌ بودند که منکر شوید ولی اگر از افراد بشر بودند، منکر [[رسالت]] محمد{{صل}} نشوید. از [[مجاهد]] و از [[ابن‌عباس]] نقل شده‌ که‌ مراد‌ از [[اهل ذکر]]، اهل کتاب هستند. عبدالرحمن بن زید گفته‌ است، منظور از «ذکر» [[قرآن]] است به دلیل آیه {{متن قرآن|إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ}}<ref>«بی‌گمان ما خود قرآن را فرو فرستاده‌ایم و به یقین ما نگهبان آن خواهیم بود» سوره حجر، آیه ۹.</ref> البته‌ این‌ سخن‌ صحیح است ولی در اینجا، معنا ندارد؛ زیرا مخالفان رسالت، جهت‌ پاسخ‌ [[شبهه]] به قرآن مراجعه نمی‌کنند، اما سخن ابوجعفر [[باقر]]{{ع}} که گفته است: «ما اهل ذکر هستیم»، منظورش‌ این‌ است‌ که این [[امت]] اهل ذکر هستند و این قول صحیحی است؛ زیرا این‌ امت‌ از‌ بقیه [[امت‌ها]]، آگاه‌تر و داناتر است. [[دانشمندان]] [[اهل‌بیت]] [[رسول خدا]]{{صل}} از بهترین و [[برترین]] دانشمندان هستند، هنگامی‌ که بر‌ [[سنت]] [[واقعی]] قرار داشته باشند، مانند علی و ابن‌عباس و دو [[فرزند علی]]؛ یعنی حسن و حسین‌ و [[محمد‌ بن حنیفه]]، [[علی‌بن‌الحسین زین‌العابدین]] و [[علی بن عبدالله بن عباس]]، و ابوجعفر باقر و فرزندش جعفر‌ و افرادی‌ مانند‌ آنان که متمسک به حبل محکم [[الهی]] هستند و در [[صراط مستقیم]] گام برمی‌دارند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.

از نظر ایشان مخاطب آیه [[عربها]] هستند<ref>ابن‌کثیر‌، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۲.</ref>.
[[آلوسی]] معتقد‌ است‌ که منظور از [[اهل ذکر]]، [[یهود]] و نصاراست. این قول [[ابن‌عباس]]، حسن و [[سدّی]] است. گروهی گفته‌اند، منظور‌ اهل‌ [[قرآن]] است. این قول [[ضعیف]] است. برخی [[امامیه]] گفته‌اند، [[اهل ذکر]]، «اهل‌بیت‌» هستند‌. این‌ قول بر پایه روایتی است که جابر و [[محمد بن مسلم]] از ابوجعفر (رضی‌الله عنه) نقل‌ کرده‌اند‌: {{متن حدیث|وَ قَالَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ}}. برخی گفته‌اند منظور، [[پیامبر]]{{صل}} است. البته با توجه به اینکه اهل‌بیت‌، در‌ [[صداقت]] بالاتر از پیامبر{{صل}} نیستند، قطعاً [[کفار]] با سخن آنان قانع نمی‌شوند. برخی گفته‌اند، منظور افرادی هستند‌ که‌ به [[اخبار]] گذشتگان [[علم]] و [[آگاهی]] دارند<ref>آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن‌ العظیم‌ و السبع المثانی، ج۷، ص۳۸۶.</ref>. از نظر وی‌ مخاطبان‌ [[آیه]] [[قریش]] است<ref>آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن‌ العظیم‌ و السبع المثانی، ج۷، ص۳۸۶.</ref>.

ابن‌عاشور‌ در‌ این‌ باره می‌نویسد:
این آیه برای [[ابطال]] شبهه‌ مشرکان‌ است که [[معتقد]] بودند، [[بشر]] نمی‌تواند به‌عنوان [[سفیر]] [[خدای متعال]] باشد؛ لذا در‌ این‌ آیه مقایسه می‌کند [[رسالت پیامبر]]{{صل}} را‌ با‌ [[رسالت]] نوح‌ و ابراهیم‌ که‌ مورد قبول قریش بودند. [[مشرکان]] می‌گفتند‌ {{متن قرآن|أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا}}<ref>«آیا خداوند بشری را به پیامبری برانگیخته است؟!» سوره اسراء، آیه ۹۴.</ref>. سپس برای مشرکان شواهدی از امت‌های گذشته‌ می‌آورد‌ و می‌فرماید: {{متن قرآن|فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}}؛ یعنی پیامبر امت‌های گذشته‌ مثل‌ [[یهود]] و [[نصارا]] و [[صابئین]] نیز از‌ افراد‌ بشر بودند<ref>ابن‌عاشور‌، محمدطاهر‌، التحریر‌ و التنویر‌، ج۱۳، ص۱۲۸.</ref>.
ازنظر وی مخاطبان آیه [[مشرکان مکه]] هستند‌<ref>ابن‌عاشور‌، محمدطاهر‌، التحریر‌ و التنویر‌، ج۱۳، ص۱۲۸.</ref>.
این اقوال مختلف را می‌توان‌ در‌ چهار‌ قول خلاصه و بررسی‌ کرد‌: [[اهل قرآن]]، [[اهل بیت]]{{عم}}، اهل‌ کتاب و [[عالمان]] و [[دانشمندان]].
# [[مفسران]] [[اهل تسنن]] بر پایه اساس [[سیاق آیه]] و روایاتی که از‌ ابن‌عباس‌ نقل شده، این اقوال را بیان‌ کرده‌اند‌. البته اکثر‌ قریب‌ به‌ اتفاق آنان معتقدند که‌ منظور از «[[اهل‌الذکر]]» [[اهل کتاب]] هستند. مبدأ این قول سیاق آیه است. کسانی که «بالبینات‌ و الزبر‌» را متعلق به «ارسلنا» یا «نوحی‌» گرفته‌اند‌، نتیجه‌ می‌گیرند‌ که‌ [[سیاق آیه]] دلالت‌ بر‌ این دارد که «[[اهل‌الذکر]]» همان [[اهل کتاب]] هستند.
#در مقابل [[روایات]] مصادیق مختلفی را برای «اهل‌الذکر‌» معرفی‌ می‌کند‌. [[ابن‌کثیر]] سخن [[امام باقر]]{{ع}} را که فرمود‌: «ما‌ اهل‌ ذکر‌ هستیم‌» را‌ به [[امت]] معنا کرد، ولی معیار [[اهل ذکر]] را [[برتری در علم]] و [[آگاهی]] بیان کرد. سخن ابن‌کثیر هماهنگ با قاعده عقلایی «[[لزوم رجوع جاهل به عالم]]» است‌.
#اگر نظر [[مفسران]] [[اهل تسنن]] را بپذیریم که منظور از «اهل‌الذکر» همان اهل کتاب است، نهایت امر این است که اهل کتاب یکی از مصادیق آغازین اهل ذکر هستند. شامل‌ موارد‌ دیگر و زمان‌های دیگر نمی‌شود؛ زیرا مخاطب [[آیه]] مشرکانند نه [[مسلمانان]] و بعد از اینکه به آنها ثابت شد که [[انسان]] هم می‌تواند، [[پیامبر]] شود با توجه به اینکه [[اخبار]] پیامبر‌ در‌ کتاب‌های [[یهود]] و [[نصارا]] هست، دیگر دلیلی برای ارجاع به آنها وجود ندارد. بسیاری از مفسران [[قرآن]] بر آن هستند که مقصود از «اهل‌ ذِکر‌» در این آیه، [[دانشمندان]] یهود‌ و مسیحیت‌اند‌؛ چراکه آیه از [[مشرکان]] می‌خواهد که اگر در مورد [[بشر]] بودن [[پیامبران]] قبلی تردید دارید، به دانشمندان اهل کتاب مراجعه کنید. آنان منبع خوبی‌ برای‌ مشرکان به‌‌شمار می‌آمدند؛ چون‌ هم‌ در [[مخالفت با پیامبر]] [[اسلام]]{{صل}} با مشرکان هم‌عقیده بودند و هم افراد مطلعی بودند. البته این [[تفسیر]] نوعی بیان مصداق آیه در [[زمان]] [[نزول]] آن است و گرنه مفهوم آیه عام است و شامل‌ ‌همه‌ متخصصان و آگاهان در هر عصر می‌‌شود<ref>رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۱، ص۲۵۳.</ref>.
# [[قرآن‌کریم]] با [[حکم]] به [[رجوع]] مشرکان به [[اهل علم]] و آگاهان در یک مورد خاص، آنان را به اصل عام‌ عقلایی‌ [[ارشاد]] فرموده‌ است. اگر مشرکان به اهل کتاب هم، مراجعه کرده‌اند به [[دلیل علم]] و آگاهی آنان درباره پیامبران گذشته‌ بوده است. پس ویژگی اساسی «اهل‌الذکر» [[علم]] و آگاهی است.
#با توجه‌ به‌ اینکه‌ [[اهل‌بیت]]{{عم}} دارای [[علم لدنّی]] هستند و از [[جایگاه علمی]] بی‌نظیر برخوردارند - که پیشتر به‌طور مفصل بیان شد - لذا ‌‌مراجعه‌ به [[اهل‌بیت]]{{عم}} در همه زمان‌ها و درباره همه مباحث [[دینی]] ضروری و لازم است. در‌ حقیقت‌ تنزیل‌ [[آیه]] مربوط به مراجعه [[مشرکان]] به [[اهل علم]] و [[دانش]] درباره یک [[پرسش]] خاص است، ولی‌ [[تأویل]] آیه درباره مراجعه اهل‌بیت{{عم}} پس از [[عصر نزول]] [[آیه کریمه]] برای همیشه‌ و درباره همه مسایل دینی‌ است‌. بنابراین مراجعه مشرکان به [[امام علی]]{{ع}} در [[زمان]] [[نزول آیه]] بی‌معناست؛ زیرا مشرکان حرف [[پیامبر]]{{صل}} را قبول ندارند، چگونه [[خدای متعال]] آنان را به امام علی{{ع}} ارجاع می‌دهد؟
#روایتی که از [[امام باقر]]{{ع}} نیز بیان شد، به این [[حقیقت]] اشاره می‌نماید که [[اهل ذکر]] در این زمان و همه زمان‌ها ما [[اهل بیت]] هستیم. [[شأن نزول آیه]]، مراجعه مشرکان به اهل علم وآگاهان را مقید‌ و مشروط‌ به یک سؤال خاص نموده، ولی مراجعه به اهل‌بیت{{عم}} به دلیل اینکه دارای [[مقام عصمت]] هستند، بدون قید و شرط است. در [[تفسیر نمونه]] نیز درباره [[روایت]] [[امام رضا]]{{ع}} که فرمود‌ «اگر‌ ما به علمای [[یهود]] و [[نصارا]] مراجعه کنیم مسلّماً ما را به [[مذهب]] خود [[دعوت]] می‌کنند» آمده است: [[امام]] این سخن را به کسانی می‌گوید که آیه را منحصراً به‌معنای‌ مراجعه‌ به علمای [[اهل کتاب]] در هر عصر و زمان [[تفسیر]] کرده بودند، در حالی که مسلّماً چنین نیست. در عصر و زمانی همچون عصر و زمان [[امام علی بن موسی الرضا]]{{ع}} هرگز‌ مردم‌ نیاز‌ نداشتند که برای [[درک]] حقایق‌ به‌ علمای‌ یهود و نصارا مراجعه کنند. در این‌گونه اعصار، [[مرجع دینی]] [[مردم]]، [[علمای اسلام]] بودند که در رأس آنان اهل بیت{{عم}} قرار داشتند‌<ref>مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۲۴۵.</ref>.
# [[آلوسی]] مدعی شد که با‌ وجود‌ پیامبر{{صل}} در میان [[امت]]، [[رجوع]] به اهل‌بیت{{عم}} بی‌فایده است. پاسخ این است که، [[مرجعیت]] اهل‌بیت{{عم}} مربوط به زمانی است که‌ پیامبر{{صل}} رحلت‌ نموده‌ است؛ لذا اهل‌بیت{{عم}} پس از پیامبر{{صل}} [[مرجع علمی]] امت هستند.
#آیه‌ دارای مصادیق مختلف است؛ زیرا [[اهل ذکر]] مفهوم وسیعی دارد که شامل همه [[دانشمندان]] و آگاهان می‌شود. اگر برخی‌ [[روایات‌]]، اهل‌ ذکر را منحصر در [[اهل بیت]]{{عم}} نموده، درواقع [[حصر]] مطلق نیست‌ بلکه‌ حصر اضافی است. در این صورت است که عمومیت و [[جاودانگی]]، [[آیه کریمه]] نیز باقی می‌ماند.

[[اهل‌بیت]]{{عم}} راسخان‌ در [[علم]] هستند و به [[ظاهر و باطن قرآن]] آگاهند. ازاین‌رو [[مردم]] جهت شناخت‌ احکام‌ الهی‌ و [[آیات]] [[نورانی]] [[قرآن]] باید به اهل‌بیت{{عم}} مراجعه کنند. اهل بیت{{عم}} [[مرجع علمی]] [[مسلمانان]] پس‌ از‌ [[پیامبر]]{{صل}} هستند‌.
[[آیه ۴۳ سوره نحل]] به [[مرجعیت علمی اهل‌بیت]]{{عم}} تصریح کرده است. [[خدای متعال]] در‌ این‌ [[آیه]] دستور می‌دهد که اگر چیزی را نمی‌دانید از «اهل‌ذکر» بپرسید. «[[اهل]]» هم‌ به‌معنای‌ انس‌ همراه با تعلق خاطر و [[دلبستگی]] و [[وابستگی]] است. این معنا از جهت وسعت داشتن و محدود‌ بودن‌، دارای مراتب است. [[زن]]، [[فرزندان]]، نوه‌ها، دامادها، همگی اهل محسوب می‌شوند. هر چه‌ شدت‌ این‌ تعلق بیشتر گردد، عنوان اهل بودن قوی‌تر می‌شود. ذکر به‌معنای اطلاعات و دانش‌هایی است که صاحب‌ آن‌ نسبت به آن حضور [[ذهن]] دارد و از وجود آن [[غافل]] نیست.

بنابراین‌ «اهل‌الذکر‌» یعنی‌ افرادی عالم و [[آگاه]] که به وسیله عامل «ذکر» یعنی «علم» گرد هم جمع شده‌اند. ذکر وجه‌ مشترک‌ و عامل‌ [[پیوستگی]] آنهاست. [[شأن نزول آیه]] درباره مراجعه [[مشرکان]] به [[اهل خبره]] در‌ یک‌ سؤال و جواب مشخص است؛ یعنی قاعده کلی همان [[رجوع جاهل به عالم]] است اما مورد مخصص‌ نیست‌ و آیه عام است و برای همیشه جریان دارد؛ لذا پس از آن و برای‌ همیشه‌ منظور از «اهل‌ذکر» طبق [[روایات]]، اهل‌بیت{{عم}} هستند‌. افزون‌ بر‌ روایات، مفهوم‌شناسی ذکر نیز یکی از معانی‌ ذکر‌ را [[عالمان]] و [[دانشمندان]] بیان کرد که قطعاً اهل بیت{{عم}} مصداق اکمل عالمان و آگاهان‌ به‌ [[حقیقت قرآن]] هستند. ازاین‌رو با‌ وجود‌ اهل‌بیت{{عم}} در‌ میان‌ مردم‌، قطعاً مراجعه به اهل بیت{{عم}} در‌ همه‌ [[معارف دینی]] دستور صریح [[قرآن کریم]] است. بر این پایه روایات بیان‌ نمودند‌ که [[اهل ذکر]] منحصر در [[اهل‌ بیت]]{{عم}} است. البته نوع‌ انحصار‌ مطلق نیست، بلکه اضافی است‌. در‌ نتیجه [[مفسران شیعه]] مصداق اکمل «اهل‌ذکر» را، [[اهل‌بیت]]{{عم}} می‌دانند. بنابراین [[اهل بیت]]{{عم}} مرجع‌ علمی‌ [[مسلمانان]] پس از [[پیامبر]]{{صل}} هستند.<ref>[[محمد علی رضایی اصفهانی|رضایی اصفهانی، محمد علی]]، [[مرجعیت علمی اهل بیت بر پایه تفسیر تطبیقی آیه اهل الذکر (مقاله)|مرجعیت علمی اهل بیت بر پایه تفسیر تطبیقی آیه اهل الذکر]]، ص ۷۴</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:Motafsiri.jpg|22px]] [[محمد علی رضایی اصفهانی|رضایی اصفهانی، محمد علی]]، [[مرجعیت علمی اهل بیت بر پایه تفسیر تطبیقی آیه اهل الذکر (مقاله)|'''مرجعیت علمی اهل بیت بر پایه تفسیر تطبیقی آیه اهل الذکر''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:آیه اهل ذکر]]