اخلاق در اخلاق اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* منابع */

2025-06-30T07:43:12Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۳
خط ۱۰۳:		خط ۱۰۳:
	# [[پرونده:1100609.jpg\|22px]] [[فضل‌الله خالقیان\|خالقیان، فضل‌الله]]، [[دانشنامه صحیفه سجادیه (کتاب)\|'''مقاله «اخلاق»، دانشنامه صحیفه سجادیه''']]		# [[پرونده:1100609.jpg\|22px]] [[فضل‌الله خالقیان\|خالقیان، فضل‌الله]]، [[دانشنامه صحیفه سجادیه (کتاب)\|'''مقاله «اخلاق»، دانشنامه صحیفه سجادیه''']]
	# [[پرونده:IM010671.jpg\|22px]] [[محمد احسانی\|احسانی، محمد]]، [[سیره اخلاقی و تربیتی معصومین (کتاب)\|'''سیره اخلاقی و تربیتی معصومین''']]		# [[پرونده:IM010671.jpg\|22px]] [[محمد احسانی\|احسانی، محمد]]، [[سیره اخلاقی و تربیتی معصومین (کتاب)\|'''سیره اخلاقی و تربیتی معصومین''']]
			# [[پرونده:IM010641.jpg\|22px]] [[امید چناری\|چناری، امید]]، [[وظایف نهادهای حاکمیتی در قبال مفاسد اقتصادی (کتاب)\|'''وظایف نهادهای حاکمیتی در قبال مفاسد اقتصادی''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Bahmani: /* پایه‌های اخلاق */

2025-06-30T07:42:51Z

پایه‌های اخلاق

@@ خط ۳۰: / خط ۳۰: @@
 #'''تربیت وسیله [[رشد]] اخلاق''': تفاوت دیگری که میان اخلاق و تربیت وجود دارد این است که تربیت عامل ایجاد و وسیله رشد اخلاق می‌باشد؛ یعنی با فرایند تربیت می‌توان [[فضایل اخلاقی]] را در افراد آموخت و آنها را با [[اخلاق اسلامی]] بارآورد و همچنین رذایل اخلاقی را از آنان زدود. تربیت اخلاقی عهده‎دار این امر است.
 #'''رابطه عام و خاص من وجه''': در مجموع بین اخلاق و تربیت نسبت «عام و خاص من وجه» برقرار است؛ زیرا آن دو افزون بر نقاط مشترکی که در زمینه تربیت اخلاق دارند، هر کدام دارای جنبه‌های اختصاصی نیز هستند که در نتیجه، رابطه عموم و خصوص من وجه، میان حوزه اخلاق و تربیت تعیین می‌گردد<ref>[[محمد احسانی|احسانی، محمد]]، [[سیره اخلاقی و تربیتی معصومین (کتاب)|سیره اخلاقی و تربیتی معصومین]]، ص ۲۶.</ref>.
 == پایه‌های اخلاق ==

Bahmani: /* ملکه چیست؟ */

2025-06-29T10:11:06Z

ملکه چیست؟

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۴۱
خط ۱۹:		خط ۱۹:

	=== ملکه چیست؟ ===		=== ملکه چیست؟ ===
	[[انسان]] همان طور که دارای صورتی مُلکی و [[دنیایی]] است، صورت و شکل ملکوتیِ [[غیبی]] هم دارد<ref>سید روح الله الموسوی خمینی، چهل حدیث، ص۱۳.</ref>. به تعبیر دیگر، [[انسان]] دارای [[جسم]] و [[روح]] است و [[روح انسان]] دارای دو حالت است: حالت‌های زودگذر و ناپایدار و حالت‌های پایدار. حالت‌های زودگذر مثل حالت‌هایی که تحت تأثیر عواملی چون صحنه‌های هیجانی و [[مواعظ]] [[بلیغ]] به طور دفعی در [[انسان]] پیدا می‌شود و اگر برای تثبیت آنها در میدان عمل اقدامی نشود، پس از دور شدن از حوزه تأثیر آن عوامل، به تدریج کمرنگ شده و در یک دورۀ کوتاه زمانی از بین می‌روند. حالت‌های پایدار مثل حالت‌هایی که به مرور زمان و در پی تمرین و تکرار فراوان در [[نفس انسان]] نقش می‌بندند؛ برای نمونه، [[انسان]] وقتی در صحنه درگیری قرار می‌گیرد و اقدام‌های شجاعانه شیردلان را می‌بیند، در یک فرایند سریع هیجانی، [[ترس]] را فراموش می‌کند و چه بسا به اقدامی شجاعانه مبادرت ورزد؛ ولی هنگامی که از آن میدان فاصله بگیرد و هیجان‌های ناشی از آن فروکش کند، به حال عادی برمی‌گردد و [[توانایی]] آن قبیل اقدام‌ها را از دست می‌دهد؛ چراکه [[شجاعت]] در نفس أو رخنه نکرده و [[جایگاه]] ثابتی پیدا نکرده است. این [[شجاعت]] زودگذر در اصطلاح اخلاق، حال نامیده می‌شود و ممکن است در موقعیت‌های ویژه‌ای منشأ صدور کاری شود؛ ولی کسی که در زمانی طولانی، بارها به [[قلب]] خطر تاخته و با تکرار و تمرین فراوان، [[ترس]] خود را مهار کرده، برای آنکه با خطر مواجه شود و اقدامی شجاعانه کند، نه به [[فکر]] و [[تأمل]] [[نیازمند]] است، نه به عاملی خارجی؛ چراکه [[شجاعت]] در [[جان]] او [[استوار]] و نهادینه شده است. این [[شجاعت]] نهادینه شده در اصطلاح، ملکه نفسانی نامیده می‌شود. این ملکه نفسانی همان چیزی است که از آن به خُلق، [[خوی]] و سجیه تعبیر می‌شود. به همین [[دلیل]] برخی از دانشمندان اخلاق، خُلق را به حالت [[نفسانی]]<ref>احمد بن محمد بن یعقوب عسکریه، تهذیب الاخلاق، ص۵۱.</ref> و برخی به هیئت ثابت در نفس<ref>محمد بن مرتضی فیض کاشانی، الحقایق فی محاسن الأخلاق، ص۵۴.</ref>، تعریف کرده‌اند.		[[انسان]] همان طور که دارای صورتی مُلکی و [[دنیایی]] است، صورت و شکل ملکوتیِ [[غیبی]] هم دارد<ref>سید روح الله الموسوی خمینی، چهل حدیث، ص۱۳.</ref>. به تعبیر دیگر، [[انسان]] دارای جسم و [[روح]] است و [[روح انسان]] دارای دو حالت است: حالت‌های زودگذر و ناپایدار و حالت‌های پایدار. حالت‌های زودگذر مثل حالت‌هایی که تحت تأثیر عواملی چون صحنه‌های هیجانی و [[مواعظ]] [[بلیغ]] به طور دفعی در [[انسان]] پیدا می‌شود و اگر برای تثبیت آنها در میدان عمل اقدامی نشود، پس از دور شدن از حوزه تأثیر آن عوامل، به تدریج کمرنگ شده و در یک دورۀ کوتاه زمانی از بین می‌روند. حالت‌های پایدار مثل حالت‌هایی که به مرور زمان و در پی تمرین و تکرار فراوان در [[نفس انسان]] نقش می‌بندند؛ برای نمونه، [[انسان]] وقتی در صحنه درگیری قرار می‌گیرد و اقدام‌های شجاعانه شیردلان را می‌بیند، در یک فرایند سریع هیجانی، [[ترس]] را فراموش می‌کند و چه بسا به اقدامی شجاعانه مبادرت ورزد؛ ولی هنگامی که از آن میدان فاصله بگیرد و هیجان‌های ناشی از آن فروکش کند، به حال عادی برمی‌گردد و [[توانایی]] آن قبیل اقدام‌ها را از دست می‌دهد؛ چراکه [[شجاعت]] در نفس أو رخنه نکرده و [[جایگاه]] ثابتی پیدا نکرده است. این [[شجاعت]] زودگذر در اصطلاح اخلاق، حال نامیده می‌شود و ممکن است در موقعیت‌های ویژه‌ای منشأ صدور کاری شود؛ ولی کسی که در زمانی طولانی، بارها به [[قلب]] خطر تاخته و با تکرار و تمرین فراوان، [[ترس]] خود را مهار کرده، برای آنکه با خطر مواجه شود و اقدامی شجاعانه کند، نه به [[فکر]] و [[تأمل]] [[نیازمند]] است، نه به عاملی خارجی؛ چراکه [[شجاعت]] در [[جان]] او [[استوار]] و نهادینه شده است. این [[شجاعت]] نهادینه شده در اصطلاح، ملکه نفسانی نامیده می‌شود. این ملکه نفسانی همان چیزی است که از آن به خُلق، [[خوی]] و سجیه تعبیر می‌شود. به همین [[دلیل]] برخی از دانشمندان اخلاق، خُلق را به حالت [[نفسانی]]<ref>احمد بن محمد بن یعقوب عسکریه، تهذیب الاخلاق، ص۵۱.</ref> و برخی به هیئت ثابت در نفس<ref>محمد بن مرتضی فیض کاشانی، الحقایق فی محاسن الأخلاق، ص۵۴.</ref>، تعریف کرده‌اند.

	نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، اینکه هرچند ملکات و صفت‌های پایدار [[نفسانی]] خاستگاه [[رفتار]] [[آدمی]] است اما وجود ملکه در نفس [[انسان]] مستلزم این نیست که بدون هیچ تخلفی فعل مناسب با آن را انجام دهد؛ زیرا چه‌بسا کسانی که با وجود ملکه به خاطر عوامل خارجی، از انجام فعل مناسب آن ناتوان‌اند؛ مثل سخاوتمندی که بر اثر [[فقر]]، [[توانایی]] [[بخشش]] ندارد و شجاعی که به خاطر ملاحظه‌های [[انسانی]] از ورود به صحنه [[نبرد]] باز می‌ایستد. [[امام حسن مجتبی]] {{ع}} با آنکه بی‌شک شجاع‌ترین [[انسان]] زمان خویش بود، در پی [[حفظ]] [[جهان اسلام]] از [[تفرقه]]، از [[جنگ]] بازایستاد و با [[معاویه]] [[مصالحه]] کرد. در کنار این اصل باید توجه داشت تمامی کارهای [[انسان]] ناشی از اخلاق و ملکه‌های [[نفسانی]] او نیست؛ زیرا کسانی هستند که بدون برخورداری از ملکه‌ای [[نفسانی]] برای انگیزه‌های ویژه‌ای، کار مناسب آن را انجام می‌دهند؛ مثل بخیلی که برای کسب [[شهرت]]، [[بذل و بخشش]] می‌کند و ترسویی که برای پرهیز از بدنامی، اقدامی شجاعانه می‌کند<ref>ر.ک: محمد بن مرتضی فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الأحیاء، ج۵، ص۹۵.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص۳۱-۳۳.</ref>		نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، اینکه هرچند ملکات و صفت‌های پایدار [[نفسانی]] خاستگاه [[رفتار]] [[آدمی]] است اما وجود ملکه در نفس [[انسان]] مستلزم این نیست که بدون هیچ تخلفی فعل مناسب با آن را انجام دهد؛ زیرا چه‌بسا کسانی که با وجود ملکه به خاطر عوامل خارجی، از انجام فعل مناسب آن ناتوان‌اند؛ مثل سخاوتمندی که بر اثر [[فقر]]، [[توانایی]] [[بخشش]] ندارد و شجاعی که به خاطر ملاحظه‌های [[انسانی]] از ورود به صحنه [[نبرد]] باز می‌ایستد. [[امام حسن مجتبی]] {{ع}} با آنکه بی‌شک شجاع‌ترین [[انسان]] زمان خویش بود، در پی [[حفظ]] [[جهان اسلام]] از [[تفرقه]]، از [[جنگ]] بازایستاد و با [[معاویه]] [[مصالحه]] کرد. در کنار این اصل باید توجه داشت تمامی کارهای [[انسان]] ناشی از اخلاق و ملکه‌های [[نفسانی]] او نیست؛ زیرا کسانی هستند که بدون برخورداری از ملکه‌ای [[نفسانی]] برای انگیزه‌های ویژه‌ای، کار مناسب آن را انجام می‌دهند؛ مثل بخیلی که برای کسب [[شهرت]]، [[بذل و بخشش]] می‌کند و ترسویی که برای پرهیز از بدنامی، اقدامی شجاعانه می‌کند<ref>ر.ک: محمد بن مرتضی فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الأحیاء، ج۵، ص۹۵.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص۳۱-۳۳.</ref>

Bahmani در ‏۲۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۰

2025-06-29T09:20:38Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۰
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = اخلاق		\| موضوع مرتبط = اخلاق
	\| عنوان مدخل = اخلاق		\| عنوان مدخل = اخلاق
	\| مداخل مرتبط = [[اخلاق در لغت]] - [[اخلاق در قرآن]] - [[اخلاق در فقه اسلامی]] - [[اخلاق در نهج البلاغه]] - [[اخلاق در اخلاق اسلامی]] - [[اخلاق در معارف و سیره نبوی]] - [[اخلاق در معارف و سیره علوی]] - [[اخلاق در معارف دعا و زیارات]] - [[اخلاق در معارف و سیره سجادی]] - [[اخلاق در معارف و سیره رضوی]] - [[اخلاق در فلسفه اسلامی]] - [[اخلاق در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[اخلاق در لغت]] - [[اخلاق در قرآن]] - [[اخلاق در فقه اسلامی]] - [[اخلاق در نهج البلاغه]] - [[اخلاق در اخلاق اسلامی]] - [[اخلاق در سبک زندگی اسلامی]] - [[اخلاق در معارف و سیره نبوی]] - [[اخلاق در معارف و سیره علوی]] - [[اخلاق در معارف دعا و زیارات]] - [[اخلاق در معارف و سیره سجادی]] - [[اخلاق در معارف و سیره رضوی]] - [[اخلاق در فلسفه اسلامی]] - [[اخلاق در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani در ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۵۸

2024-06-15T09:58:12Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۲۸
خط ۱۱:		خط ۱۱:
	یکی از خصوصیات اساسی [[انسان]] که باعث تمایز وی از دیگر موجودات زنده و موجب [[شرافت]] او بر حیوانات می‌شود، [[درک]] او نسبت به مفاهیم [[اخلاقی]] و پایبندی به اصول [[اخلاق]] است. اهمیت اخلاق و پاک‌سازی [[روح]] از [[رذایل اخلاقی]] تا به آنجاست که اگر [[انسانی]] فاقد چنین امتیازی باشد در واقع به ورطه حیوانیت [[سقوط]] کرده بلکه از حیوان نیز پست‌تر خواهد شد<ref>[[فضل‌الله خالقیان\|خالقیان، فضل‌الله]]، [[دانشنامه صحیفه سجادیه (کتاب)\|مقاله «اخلاق»، دانشنامه صحیفه سجادیه]]، ص ۳۹.</ref>.		یکی از خصوصیات اساسی [[انسان]] که باعث تمایز وی از دیگر موجودات زنده و موجب [[شرافت]] او بر حیوانات می‌شود، [[درک]] او نسبت به مفاهیم [[اخلاقی]] و پایبندی به اصول [[اخلاق]] است. اهمیت اخلاق و پاک‌سازی [[روح]] از [[رذایل اخلاقی]] تا به آنجاست که اگر [[انسانی]] فاقد چنین امتیازی باشد در واقع به ورطه حیوانیت [[سقوط]] کرده بلکه از حیوان نیز پست‌تر خواهد شد<ref>[[فضل‌الله خالقیان\|خالقیان، فضل‌الله]]، [[دانشنامه صحیفه سجادیه (کتاب)\|مقاله «اخلاق»، دانشنامه صحیفه سجادیه]]، ص ۳۹.</ref>.

	اخلاق شاخه‌ای از [[علوم]] انسانی به‌شمار می‌رود که موضوع آن عبارت از [[ارزش]] اعمال [[آدمی]] است. بر این اساس، افعال [[آدمی]] دارای [[حسن]] و قبح یا [[ارزش]] و ضد ارزش است. [[دین اسلام]] با تأکیدی که بر مسئله اخلاق دارد، [[مکتب]] [[اخلاقی]] [[اسلام]] را به‌وجود آورد. اهمیت اخلاق در [[دین اسلام]] به حدی است که [[پیامبر اکرم]] {{صل}} علت [[بعثت]] خود را در زمینه‌های بروز و تحقّق کامل [[مکارم اخلاق]] در [[جامعه]] ذکر می‌کند و [[قرآن کریم]] نیز با عباراتی مانند: {{متن قرآن\|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى}}<ref>«بی‌گمان آنکه پاکیزه زیست رستگار شد» سوره اعلی، آیه ۱۴.</ref>، {{متن قرآن\|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا}}<ref>«بی‌گمان آنکه جان را پاکیزه داشت رستگار شد،» سوره شمس، آیه ۹.</ref>، {{متن قرآن\|وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا}}<ref>«و آنکه آن را بیالود نومیدی یافت» سوره شمس، آیه ۱۰.</ref> بر اهمیت موضوع اخلاق تأکید ورزیده است. [[قرآن کریم]] [[انسان]] را [[خلیفه]] [[خدا]] در [[زمین]] می‌داند {{متن قرآن\|وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: می‌خواهم جانشینی در زمین بگمارم، گفتند: آیا کسی را در آن می‌گماری که در آن تباهی می‌کند و خون‌ها می‌ریزد در حالی که ما تو را با سپاس، به پاکی می‌ستاییم و تو را پاک می‌شمریم؛ فرمود: من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید» سوره بقره، آیه ۳۰.</ref> و او را از اخلاق ناپسند باز می‌دارد {{متن قرآن\|إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}}<ref>«به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان می‌دهد و از کارهای زشت و ناپسند و افزونجویی، باز می‌دارد؛ به شما اندرز می‌دهد باشد که شما پند گیرید» سوره نحل، آیه ۹۰.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور\|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه]]، ~~ج۱،~~ ص 93- 95.</ref>		اخلاق شاخه‌ای از [[علوم]] انسانی به‌شمار می‌رود که موضوع آن عبارت از [[ارزش]] اعمال [[آدمی]] است. بر این اساس، افعال [[آدمی]] دارای [[حسن]] و قبح یا [[ارزش]] و ضد ارزش است. [[دین اسلام]] با تأکیدی که بر مسئله اخلاق دارد، [[مکتب]] [[اخلاقی]] [[اسلام]] را به‌وجود آورد. اهمیت اخلاق در [[دین اسلام]] به حدی است که [[پیامبر اکرم]] {{صل}} علت [[بعثت]] خود را در زمینه‌های بروز و تحقّق کامل [[مکارم اخلاق]] در [[جامعه]] ذکر می‌کند و [[قرآن کریم]] نیز با عباراتی مانند: {{متن قرآن\|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى}}<ref>«بی‌گمان آنکه پاکیزه زیست رستگار شد» سوره اعلی، آیه ۱۴.</ref>، {{متن قرآن\|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا}}<ref>«بی‌گمان آنکه جان را پاکیزه داشت رستگار شد،» سوره شمس، آیه ۹.</ref>، {{متن قرآن\|وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا}}<ref>«و آنکه آن را بیالود نومیدی یافت» سوره شمس، آیه ۱۰.</ref> بر اهمیت موضوع اخلاق تأکید ورزیده است. [[قرآن کریم]] [[انسان]] را [[خلیفه]] [[خدا]] در [[زمین]] می‌داند {{متن قرآن\|وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: می‌خواهم جانشینی در زمین بگمارم، گفتند: آیا کسی را در آن می‌گماری که در آن تباهی می‌کند و خون‌ها می‌ریزد در حالی که ما تو را با سپاس، به پاکی می‌ستاییم و تو را پاک می‌شمریم؛ فرمود: من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید» سوره بقره، آیه ۳۰.</ref> و او را از اخلاق ناپسند باز می‌دارد {{متن قرآن\|إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}}<ref>«به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان می‌دهد و از کارهای زشت و ناپسند و افزونجویی، باز می‌دارد؛ به شما اندرز می‌دهد باشد که شما پند گیرید» سوره نحل، آیه ۹۰.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور\|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص ۹۳- ۹۵.</ref>

	== معناشناسی ==		== معناشناسی ==
خط ۲۹:		خط ۲۹:
	#'''کارکرد و قلمرو بحث''': تفاوت دیگر [[اخلاق]] و [[تربیت]]، در قلمرو بحث و کارکرد آن [[دوست]]. بدین ترتیب که اخلاق عمدتاً در مورد [[شناخت]] صفات و [[ملکات نفسانی]]، [[فضایل]] و [[رذایل اخلاقی]] و راه‌های کسب فضایل و دوری از [[رذایل]] بحث می‌کند؛ اما تربیت اغلب به بررسی اصول و روش‌های ایجاد و [[اصلاح]] [[رفتار]] متربی می‌پردازد. بر این اساس، اخلاق بیشتر به شناخت فضایل و رذایل و راه‌های به دست آوردن و دوری از هر یک توجه دارد و تربیت به پرورش [[شخصیت]] [[فکری]] و [[رفتاری]] متربیان بر اساس اصول و روش‎های [[تربیتی]] [[عنایت]] دارد.		#'''کارکرد و قلمرو بحث''': تفاوت دیگر [[اخلاق]] و [[تربیت]]، در قلمرو بحث و کارکرد آن [[دوست]]. بدین ترتیب که اخلاق عمدتاً در مورد [[شناخت]] صفات و [[ملکات نفسانی]]، [[فضایل]] و [[رذایل اخلاقی]] و راه‌های کسب فضایل و دوری از [[رذایل]] بحث می‌کند؛ اما تربیت اغلب به بررسی اصول و روش‌های ایجاد و [[اصلاح]] [[رفتار]] متربی می‌پردازد. بر این اساس، اخلاق بیشتر به شناخت فضایل و رذایل و راه‌های به دست آوردن و دوری از هر یک توجه دارد و تربیت به پرورش [[شخصیت]] [[فکری]] و [[رفتاری]] متربیان بر اساس اصول و روش‎های [[تربیتی]] [[عنایت]] دارد.
	#'''تربیت وسیله [[رشد]] اخلاق''': تفاوت دیگری که میان اخلاق و تربیت وجود دارد این است که تربیت عامل ایجاد و وسیله رشد اخلاق می‌باشد؛ یعنی با فرایند تربیت می‌توان [[فضایل اخلاقی]] را در افراد آموخت و آنها را با [[اخلاق اسلامی]] بارآورد و همچنین رذایل اخلاقی را از آنان زدود. تربیت اخلاقی عهده‎دار این امر است.		#'''تربیت وسیله [[رشد]] اخلاق''': تفاوت دیگری که میان اخلاق و تربیت وجود دارد این است که تربیت عامل ایجاد و وسیله رشد اخلاق می‌باشد؛ یعنی با فرایند تربیت می‌توان [[فضایل اخلاقی]] را در افراد آموخت و آنها را با [[اخلاق اسلامی]] بارآورد و همچنین رذایل اخلاقی را از آنان زدود. تربیت اخلاقی عهده‎دار این امر است.
	#'''رابطه عام و خاص من وجه''': در مجموع بین اخلاق و تربیت نسبت «عام و خاص من وجه» برقرار است؛ زیرا آن دو افزون بر نقاط مشترکی که در زمینه تربیت اخلاق دارند، هر کدام دارای جنبه‌های اختصاصی نیز هستند که در نتیجه، رابطه عموم و خصوص من وجه، میان حوزه اخلاق و تربیت تعیین می‌گردد.<ref>[[محمد احسانی\|احسانی، محمد]]، [[سیره اخلاقی و تربیتی معصومین (کتاب)\|سیره اخلاقی و تربیتی معصومین]]، ص ۲۶.</ref>.		#'''رابطه عام و خاص من وجه''': در مجموع بین اخلاق و تربیت نسبت «عام و خاص من وجه» برقرار است؛ زیرا آن دو افزون بر نقاط مشترکی که در زمینه تربیت اخلاق دارند، هر کدام دارای جنبه‌های اختصاصی نیز هستند که در نتیجه، رابطه عموم و خصوص من وجه، میان حوزه اخلاق و تربیت تعیین می‌گردد<ref>[[محمد احسانی\|احسانی، محمد]]، [[سیره اخلاقی و تربیتی معصومین (کتاب)\|سیره اخلاقی و تربیتی معصومین]]، ص ۲۶.</ref>.

	== پایه‌های اخلاق ==		== پایه‌های اخلاق ==
	اخلاق از نظر [[اسلام]] بر پایه‌های [[توحید]]، [[معاد]]، وجود [[روح]] و بقای آن بعد از [[مرگ]] [[استوار]] است؛ بهترین ضامن اجرایی آن، [[ایمان]] است، که اگر در کالبد افراد [[جامعه]] نهادینه شود، [[نهان]] و آشکار جامعه با نور [[ایمان]] [[هدایت]] می‌گردد و میوه‌های شیرین این درخت، اعتماد، [[امنیت]]، [[حیا]]، [[عفت]]، [[راستی]]، حق‌طلبی و... خواهد شد. [[زندگی]] در چنین جامعه‌ای مثل زندگی در گوشه‌ای از [[بهشت]] خواهد بود<ref>اخلاق در نهج‌البلاغه، ص۲۴.</ref>.<ref>[[فردین احمدوند\|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)\|مکارم اخلاق در صحیفه]]، ص۲۷.</ref> پایه اخلاق این است که [[اراده انسان]] [[قوی]] و نیرومند باشد، یعنی اراده انسان بر [[شهوت]] و عاداتش [[حکومت]] کند<ref>[[مرتضی مطهری]]، اسلام و مقتضیات زمان، جلد اول، ص۳۴۹.</ref><ref>[[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۶۵.</ref>		اخلاق از نظر [[اسلام]] بر پایه‌های [[توحید]]، [[معاد]]، وجود [[روح]] و بقای آن بعد از [[مرگ]] [[استوار]] است؛ بهترین ضامن اجرایی آن، [[ایمان]] است، که اگر در کالبد افراد [[جامعه]] نهادینه شود، [[نهان]] و آشکار جامعه با نور [[ایمان]] [[هدایت]] می‌گردد و میوه‌های شیرین این درخت، اعتماد، [[امنیت]]، [[حیا]]، [[عفت]]، [[راستی]]، حق‌طلبی و... خواهد شد. [[زندگی]] در چنین جامعه‌ای مثل زندگی در گوشه‌ای از [[بهشت]] خواهد بود<ref>اخلاق در نهج‌البلاغه، ص۲۴.</ref>.<ref>[[فردین احمدوند\|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)\|مکارم اخلاق در صحیفه]]، ص۲۷.</ref> پایه اخلاق این است که [[اراده انسان]] [[قوی]] و نیرومند باشد، یعنی اراده انسان بر [[شهوت]] و عاداتش [[حکومت]] کند<ref>[[مرتضی مطهری]]، اسلام و مقتضیات زمان، جلد اول، ص۳۴۹.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۶۵.</ref>

	== قلمرو اخلاق ==		== قلمرو اخلاق ==
خط ۳۸:		خط ۳۸:

	== اخلاق در اسلام ==		== اخلاق در اسلام ==
	در [[مکتب]] [[اسلام]] گستره اخلاق به گونه‌ای است که [[انسان]] می‌تواند تا حضیض زندگی حیوانی تنزّل یابد یا به مقامی [[برتر]] از مقام [[فرشتگان]] برسد. [[امام علی]] {{ع}} تأدیب [[آدمی]] به [[ادب]] الهی را دلیلی بر [[ادب]] او می‌داند و بر وفق معیارهایی، تشخیص و تمیز بین خوهای پسندیده و ناپسند را در رأس [[دانش‌ها]] می‌شمرد. از این‌رو نزد [[امام]]، پرداختن به امر اخلاق بر کارهای دیگر مقدم است و ابتدا [[آدمی]] باید خوهای پسندیده را از خوهای ناپسند تمیز دهد و سپس خود را به خوهای پسندیده متخلق گرداند. [[امام]] {{ع}} [[اخلاق نیکو]] را مانند زیورهای همیشه تازه می‌داند<ref>{{متن حدیث\|وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۵</ref> و از [[ادب]] با عنوان [[برترین]] [[میراث]] برای [[آدمی]] یاد می‌کند<ref>{{متن حدیث\|وَ لَا مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۵٤</ref> و اخلاق خوب را [[بهترین]] هم‌نشین<ref>{{متن حدیث\|وَ لَا قَرِينَ كَحُسْنِ الْخُلُقِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ١١٣</ref> و [[بهترین]] حسب و نسب برای [[انسان]] می‌داند<ref>{{متن حدیث\|وَ أَكْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۸</ref>. بر این اساس، پایه‌های [[نظام]] اخلاق اسلامی شکل می‌گیرد<ref>[[سید حسین دین‌پرور\|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه]]، ~~ج۱،~~ ص 93- 95.</ref>.		در [[مکتب]] [[اسلام]] گستره اخلاق به گونه‌ای است که [[انسان]] می‌تواند تا حضیض زندگی حیوانی تنزّل یابد یا به مقامی [[برتر]] از مقام [[فرشتگان]] برسد. [[امام علی]] {{ع}} تأدیب [[آدمی]] به [[ادب]] الهی را دلیلی بر [[ادب]] او می‌داند و بر وفق معیارهایی، تشخیص و تمیز بین خوهای پسندیده و ناپسند را در رأس [[دانش‌ها]] می‌شمرد. از این‌رو نزد [[امام]]، پرداختن به امر اخلاق بر کارهای دیگر مقدم است و ابتدا [[آدمی]] باید خوهای پسندیده را از خوهای ناپسند تمیز دهد و سپس خود را به خوهای پسندیده متخلق گرداند. [[امام]] {{ع}} [[اخلاق نیکو]] را مانند زیورهای همیشه تازه می‌داند<ref>{{متن حدیث\|وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۵</ref> و از [[ادب]] با عنوان [[برترین]] [[میراث]] برای [[آدمی]] یاد می‌کند<ref>{{متن حدیث\|وَ لَا مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۵٤</ref> و اخلاق خوب را [[بهترین]] هم‌نشین<ref>{{متن حدیث\|وَ لَا قَرِينَ كَحُسْنِ الْخُلُقِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ١١٣</ref> و [[بهترین]] حسب و نسب برای [[انسان]] می‌داند<ref>{{متن حدیث\|وَ أَكْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۸</ref>. بر این اساس، پایه‌های [[نظام]] اخلاق اسلامی شکل می‌گیرد<ref>[[سید حسین دین‌پرور\|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص ۹۳- ۹۵.</ref>.

	[[اخلاق]] در [[قرآن کریم]] جایگاهی والا و شایسته دارد. [[خداوند]] پیامبرش را به سبب داشتن خُلقی [[نیکو]] و عظیم می‌ستاید: {{متن قرآن\|وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ}}<ref>«و به راستی تو را خویی است سترگ» سوره قلم، آیه ۴.</ref>. در [[سوره شمس]] پس از یازده [[سوگند]] چنین می‌گوید: {{متن قرآن\|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا}}<ref>«بی‌گمان آنکه جان را پاکیزه داشت رستگار شد، * و آنکه آن را بیالود نومیدی یافت» سوره شمس، آیه ۹-۱۰.</ref>. از نگاه [[قرآن]] [[فلسفه بعثت]] [[خاتم پیامبران]] [[تعلیم و تربیت]] و [[تزکیه]] انسان‌هاست{{متن قرآن\|هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}}<ref> «اوست که در میان نانویسندگان (عرب)، پیامبری از خود آنان برانگیخت که بر ایشان آیاتش را می‌خواند و آنها را پاکیزه می‌گرداند و به آنان کتاب (قرآن) و فرزانگی می‌آموزد و به راستی پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند» سوره جمعه، آیه ۲.</ref>.		[[اخلاق]] در [[قرآن کریم]] جایگاهی والا و شایسته دارد. [[خداوند]] پیامبرش را به سبب داشتن خُلقی [[نیکو]] و عظیم می‌ستاید: {{متن قرآن\|وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ}}<ref>«و به راستی تو را خویی است سترگ» سوره قلم، آیه ۴.</ref>. در [[سوره شمس]] پس از یازده [[سوگند]] چنین می‌گوید: {{متن قرآن\|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا}}<ref>«بی‌گمان آنکه جان را پاکیزه داشت رستگار شد، * و آنکه آن را بیالود نومیدی یافت» سوره شمس، آیه ۹-۱۰.</ref>. از نگاه [[قرآن]] [[فلسفه بعثت]] [[خاتم پیامبران]] [[تعلیم و تربیت]] و [[تزکیه]] انسان‌هاست{{متن قرآن\|هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}}<ref> «اوست که در میان نانویسندگان (عرب)، پیامبری از خود آنان برانگیخت که بر ایشان آیاتش را می‌خواند و آنها را پاکیزه می‌گرداند و به آنان کتاب (قرآن) و فرزانگی می‌آموزد و به راستی پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند» سوره جمعه، آیه ۲.</ref>.

Bahmani: /* تفاوت اخلاق و تربیت */

2024-06-15T09:55:58Z

تفاوت اخلاق و تربیت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۲۵
خط ۲۴:		خط ۲۴:

	===تفاوت [[اخلاق]] و [[تربیت]]===		===تفاوت [[اخلاق]] و [[تربیت]]===
	با نظر به بررسی اخلاق و تربیت در حوزه [[اسلامی]] و دوره‌های [[تحول]] آن در ادوار [[تاریخ]]، چنین [[استنباط]] می‌شود که آن دو از دیر [[زمان]] با هم به کار می‎رفته و حوزه اخلاق و تربیت یکی بوده و مباحث مطرح شده، بیشتر جنبه [[اخلاقی]] داشته و از تفکیک آن دو به عنوان دو رشته [[علمی]] در [[حوزه‌های علمیه]]، زمان زیادی نمی‌گذرد و شاید در دوره معاصر از هم تفکیک شده‎اند. به هر صورت، نسبت به جدایی آن دو نمی‌توان زمان دقیقی ارائه داد؛ چون هر دو در [[رشد]] [[صفات پسندیده]] و زدودن [[رذایل اخلاقی]] اشتراک دارند؛ منتها تربیت، جز [[تربیت اخلاقی]] ابعاد دیگری نیز دارد. آنچه مسلم است این که امروزه اخلاق و تربیت به عنوان دو حوزه علمی - کاربردی مستقل با قلمرو مختلف در عرصه [[تعلیم و تربیت]] اسلامی مطرح و مورد بحث و بررسی علمی و [[آموزشی]] قرار می‌گیرد و تفاوت‎های قابل توجهی نیز با هم دارند که به مهم‎ترین آنها اشاره می‌شود:		با نظر به بررسی اخلاق و تربیت در حوزه [[اسلامی]] و دوره‌های تحول آن در ادوار [[تاریخ]]، چنین [[استنباط]] می‌شود که آن دو از دیر [[زمان]] با هم به کار می‎رفته و حوزه اخلاق و تربیت یکی بوده و مباحث مطرح شده، بیشتر جنبه [[اخلاقی]] داشته و از تفکیک آن دو به عنوان دو رشته [[علمی]] در [[حوزه‌های علمیه]]، زمان زیادی نمی‌گذرد و شاید در دوره معاصر از هم تفکیک شده‎اند. به هر صورت، نسبت به جدایی آن دو نمی‌توان زمان دقیقی ارائه داد؛ چون هر دو در [[رشد]] [[صفات پسندیده]] و زدودن [[رذایل اخلاقی]] اشتراک دارند؛ منتها تربیت، جز [[تربیت اخلاقی]] ابعاد دیگری نیز دارد. آنچه مسلم است این که امروزه اخلاق و تربیت به عنوان دو حوزه علمی - کاربردی مستقل با قلمرو مختلف در عرصه [[تعلیم و تربیت]] اسلامی مطرح و مورد بحث و بررسی علمی و [[آموزشی]] قرار می‌گیرد و تفاوت‎های قابل توجهی نیز با هم دارند که به مهم‎ترین آنها اشاره می‌شود:
	#'''[[خودسازی]] و [[دیگرسازی]]''': یکی از تفاوت‌های اخلاق و تربیت در این است که اخلاق جنبه خودسازی و تربیت جنبه دیگرسازی دارد؛ بدین معنا که منظور از اخلاق، کسب حالت و [[عادت]] نیکوست و به رفتارهایی اطلاق می‌شود که بیشتر مربوط به فرد می‌باشد و موجب رشد و [[تکامل]] وی می‌گردد؛ مانند [[نماز اول وقت]] و [[رفتار نیک]] با [[خانواده]] و امثال آن. مثلاً وقتی گفته می‌شود فلان شخص اخلاق خوبی دارد، به این معناست که کارهایش را درست انجام می‌دهد و فرد شایسته‌ای است و با دیگران برخورد مناسب دارد؛ ولی کارهای [[نیکو]] را به منظور تربیت و تکامل دیگران انجام نمی‎دهد. اما تربیت، به رفتارهایی اطلاق می‌شود که جنبه دیگرسازی دارد و [[هدف]] از انجام آن، پرورش [[روحی]] و [[معنوی]] یا [[اصلاح]] [[رفتار]] دیگران است و مربی کار نیکو را برای تأثیرگذاری بر متربیان انجام می‌دهد<ref>فقه السیرة النبویة، ص۱۵۳.</ref>، نظیر [[نماز خواندن]] [[پیامبر]]{{صل}} که گاه برای [[تعلیم]] تازه [[مسلمانان]] انجام می‌داد و می‌فرمود: {{متن حدیث\|صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي‌}}، {{متن حدیث\|اصْبِرُوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أَصْبِرُ}}<ref>بحار الانوار، ج۸۵، ص۱۷۹.</ref>؛ «[[نماز]] به جا آرید، آن‎گونه که من به جا می‌آورم؛ [[استقامت]] و [[پایداری]] کنید، آن‌گونه که من استقامت می‌ورزم». [[شهید مطهری]] می‌گوید: «[[اخلاق]] مربوط به خود [[انسان]] است؛ یعنی مربوط به این که فرد به [[غرائز]] و [[امیال]] و [[طبیعت]] خودش چه [[نظم]] و ترتیبی بدهد. خودش را چگونه بسازد و به [[طور]] کلی [[نظام]] دادن به غرائز را اخلاق می‌گویند. نظام بخشی به امیال طبیعی یعنی کنترل آن به وسیله نیروی [[عقل]] تا [[تعادل]] جسمی و [[روحی]] انسان فراهم گردد و این کار مربوط به خود فرد است، نه کسی دیگر»<ref>اسلام و متضیات زمان، ص۱۵۵.</ref>. همین کار را اگر نسبت به کسی دیگر انجام دهد، [[دیگرسازی]] و در اصطلاح، [[تربیت]] تعبیر می‌شود.		#'''[[خودسازی]] و دیگرسازی''': یکی از تفاوت‌های اخلاق و تربیت در این است که اخلاق جنبه خودسازی و تربیت جنبه دیگرسازی دارد؛ بدین معنا که منظور از اخلاق، کسب حالت و [[عادت]] نیکوست و به رفتارهایی اطلاق می‌شود که بیشتر مربوط به فرد می‌باشد و موجب رشد و [[تکامل]] وی می‌گردد؛ مانند نماز اول وقت و [[رفتار نیک]] با [[خانواده]] و امثال آن. مثلاً وقتی گفته می‌شود فلان شخص اخلاق خوبی دارد، به این معناست که کارهایش را درست انجام می‌دهد و فرد شایسته‌ای است و با دیگران برخورد مناسب دارد؛ ولی کارهای [[نیکو]] را به منظور تربیت و تکامل دیگران انجام نمی‎دهد. اما تربیت، به رفتارهایی اطلاق می‌شود که جنبه دیگرسازی دارد و [[هدف]] از انجام آن، پرورش [[روحی]] و [[معنوی]] یا [[اصلاح]] [[رفتار]] دیگران است و مربی کار نیکو را برای تأثیرگذاری بر متربیان انجام می‌دهد<ref>فقه السیرة النبویة، ص۱۵۳.</ref>، نظیر [[نماز خواندن]] [[پیامبر]]{{صل}} که گاه برای [[تعلیم]] تازه [[مسلمانان]] انجام می‌داد و می‌فرمود: {{متن حدیث\|صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي‌}}، {{متن حدیث\|اصْبِرُوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أَصْبِرُ}}<ref>بحار الانوار، ج۸۵، ص۱۷۹.</ref>؛ «[[نماز]] به جا آرید، آن‎گونه که من به جا می‌آورم؛ [[استقامت]] و [[پایداری]] کنید، آن‌گونه که من استقامت می‌ورزم». [[شهید مطهری]] می‌گوید: «[[اخلاق]] مربوط به خود [[انسان]] است؛ یعنی مربوط به این که فرد به [[غرائز]] و [[امیال]] و [[طبیعت]] خودش چه [[نظم]] و ترتیبی بدهد. خودش را چگونه بسازد و به [[طور]] کلی [[نظام]] دادن به غرائز را اخلاق می‌گویند. نظام بخشی به امیال طبیعی یعنی کنترل آن به وسیله نیروی [[عقل]] تا [[تعادل]] جسمی و [[روحی]] انسان فراهم گردد و این کار مربوط به خود فرد است، نه کسی دیگر»<ref>اسلام و متضیات زمان، ص۱۵۵.</ref>. همین کار را اگر نسبت به کسی دیگر انجام دهد، [[دیگرسازی]] و در اصطلاح، [[تربیت]] تعبیر می‌شود.
	#'''[[قداست]] و عدم قداست''': شهید مطهری در فرق میان اخلاق و تربیت می‌گوید: «با این که اخلاق نوعی تربیت و به معنای کسب [[خلق و خوی]] نیکوست، با این [[حال]] تفاوتی نیز با تربیت دارد؛ زیرا تربیت به معنای مطلق ساختن و پرورش دادن است و فرق نمی‌کند که تربیت چگونه و به چه منظوری انجام گیرد. بدین معنا که در مفهوم تربیت، قداست نخوابیده تا بگوییم متربی را برای دریافت خصوصیات [[انسانی]]، به روش خاصی پرورش دهد. از این رو، تربیت انسان، [[حیوان]] انسان شایسته و خلافکار فرق ندارد و همه تربیت است»<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۹۵.</ref>. «اما در مفهوم اخلاق، قداستی نهفته است که نمی‎توان آن را در مورد حیوان به کار برد و فقط در انسان به کار می‌رود. بر این اساس، تفاوت دوم اخلاق و تربیت قداست و عدم قداست آن [[دوست]] که فن تربیت تابع غرض است و مربی هر گونه بخواهد می‌تواند متربی را همان‎گونه تربیت کند؛ ولی اخلاق امری است که تابع غرض نیست؛ بلکه مفهوم آن حاوی [[قداست]] است و باید معیار قداست را به دست آورد»<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۹۹.</ref>.		#'''[[قداست]] و عدم قداست''': شهید مطهری در فرق میان اخلاق و تربیت می‌گوید: «با این که اخلاق نوعی تربیت و به معنای کسب [[خلق و خوی]] نیکوست، با این [[حال]] تفاوتی نیز با تربیت دارد؛ زیرا تربیت به معنای مطلق ساختن و پرورش دادن است و فرق نمی‌کند که تربیت چگونه و به چه منظوری انجام گیرد. بدین معنا که در مفهوم تربیت، قداست نخوابیده تا بگوییم متربی را برای دریافت خصوصیات [[انسانی]]، به روش خاصی پرورش دهد. از این رو، تربیت انسان، [[حیوان]] انسان شایسته و خلافکار فرق ندارد و همه تربیت است»<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۹۵.</ref>. «اما در مفهوم اخلاق، قداستی نهفته است که نمی‎توان آن را در مورد حیوان به کار برد و فقط در انسان به کار می‌رود. بر این اساس، تفاوت دوم اخلاق و تربیت قداست و عدم قداست آن [[دوست]] که فن تربیت تابع غرض است و مربی هر گونه بخواهد می‌تواند متربی را همان‎گونه تربیت کند؛ ولی اخلاق امری است که تابع غرض نیست؛ بلکه مفهوم آن حاوی [[قداست]] است و باید معیار قداست را به دست آورد»<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۹۹.</ref>.
	#'''کارکرد و قلمرو بحث''': تفاوت دیگر [[اخلاق]] و [[تربیت]]، در قلمرو بحث و کارکرد آن [[دوست]]. بدین ترتیب که اخلاق عمدتاً در مورد [[شناخت]] صفات و [[ملکات نفسانی]]، [[فضایل]] و [[رذایل اخلاقی]] و راه‌های کسب فضایل و دوری از [[رذایل]] بحث می‌کند؛ اما تربیت اغلب به بررسی اصول و روش‌های ایجاد و [[اصلاح]] [[رفتار]] متربی می‌پردازد. بر این اساس، اخلاق بیشتر به شناخت فضایل و رذایل و راه‌های به دست آوردن و دوری از هر یک توجه دارد و تربیت به پرورش [[شخصیت]] [[فکری]] و [[رفتاری]] متربیان بر اساس اصول و روش‎های [[تربیتی]] [[عنایت]] دارد.		#'''کارکرد و قلمرو بحث''': تفاوت دیگر [[اخلاق]] و [[تربیت]]، در قلمرو بحث و کارکرد آن [[دوست]]. بدین ترتیب که اخلاق عمدتاً در مورد [[شناخت]] صفات و [[ملکات نفسانی]]، [[فضایل]] و [[رذایل اخلاقی]] و راه‌های کسب فضایل و دوری از [[رذایل]] بحث می‌کند؛ اما تربیت اغلب به بررسی اصول و روش‌های ایجاد و [[اصلاح]] [[رفتار]] متربی می‌پردازد. بر این اساس، اخلاق بیشتر به شناخت فضایل و رذایل و راه‌های به دست آوردن و دوری از هر یک توجه دارد و تربیت به پرورش [[شخصیت]] [[فکری]] و [[رفتاری]] متربیان بر اساس اصول و روش‎های [[تربیتی]] [[عنایت]] دارد.
	#'''تربیت وسیله [[رشد]] اخلاق''': تفاوت دیگری که میان اخلاق و تربیت وجود دارد این است که تربیت عامل ایجاد و وسیله رشد اخلاق می‌باشد؛ یعنی با فرایند تربیت می‌توان [[فضایل اخلاقی]] را در افراد آموخت و آنها را با [[اخلاق اسلامی]] بارآورد و همچنین رذایل اخلاقی را از آنان زدود. [[تربیت اخلاقی]] عهده‎دار این امر است.		#'''تربیت وسیله [[رشد]] اخلاق''': تفاوت دیگری که میان اخلاق و تربیت وجود دارد این است که تربیت عامل ایجاد و وسیله رشد اخلاق می‌باشد؛ یعنی با فرایند تربیت می‌توان [[فضایل اخلاقی]] را در افراد آموخت و آنها را با [[اخلاق اسلامی]] بارآورد و همچنین رذایل اخلاقی را از آنان زدود. تربیت اخلاقی عهده‎دار این امر است.
	#'''رابطه [[عام و خاص]] من وجه''': در مجموع بین اخلاق و تربیت نسبت «عام و خاص من وجه» برقرار است؛ زیرا آن دو افزون بر نقاط مشترکی که در زمینه تربیت اخلاق دارند، هر کدام دارای جنبه‌های اختصاصی نیز هستند که در نتیجه، رابطه عموم و خصوص من وجه، میان حوزه اخلاق و تربیت تعیین می‌گردد.<ref>[[محمد احسانی\|احسانی، محمد]]، [[سیره اخلاقی و تربیتی معصومین (کتاب)\|سیره اخلاقی و تربیتی معصومین]]، ص ۲۶.</ref>.		#'''رابطه عام و خاص من وجه''': در مجموع بین اخلاق و تربیت نسبت «عام و خاص من وجه» برقرار است؛ زیرا آن دو افزون بر نقاط مشترکی که در زمینه تربیت اخلاق دارند، هر کدام دارای جنبه‌های اختصاصی نیز هستند که در نتیجه، رابطه عموم و خصوص من وجه، میان حوزه اخلاق و تربیت تعیین می‌گردد.<ref>[[محمد احسانی\|احسانی، محمد]]، [[سیره اخلاقی و تربیتی معصومین (کتاب)\|سیره اخلاقی و تربیتی معصومین]]، ص ۲۶.</ref>.

	== پایه‌های اخلاق ==		== پایه‌های اخلاق ==

Bahmani: /* معناشناسی */

2024-06-15T09:55:10Z

معناشناسی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۲۵
خط ۱۴:		خط ۱۴:

	== معناشناسی ==		== معناشناسی ==
	اخلاق در لغت جمع خُلق و به‌معنای [[خوی]] و طبع<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۸۷.</ref> روش، [[رفتار]] و [[خصلت]] است. خُلق به معنی صورت [[باطنی]] و خَلق به معنی صورت ظاهری است<ref>سید عبدالله شبر، الاخلاق، ص۱۰؛ راغب اصفهانی، المفردات، ص۲۹۶.</ref> و در اصطلاحِ [[علم اخلاق]]، خُلق عبارت از ملکه‌ای [[نفسانی]] است که باعث می‌شود [[انسان]] بدون نیاز به [[تفکر]] و درنگ، به آسانی کارهای مناسب با آن را انجام دهد<ref>محمدمهدی نراقی، جامع السعادات، ج۱، ص۲۶.</ref>. به عبارت دیگر اخلاق، عبارت است از مجموعه صفت‌های [[روحی]] و [[باطنی]] [[انسان]] که این صفات برخلاف صفت‌های جسمانی، اکتسابی است و [[انسان]] می‌تواند آنها را به دست آورد و در حالات بیرونی و [[رفتاری]] او آشکار می‌‌شود. اخلاق یعنی دستورهای صریح و قاطعی که [[وجدان]] به انسان [[الهام]] می‌کند<ref>مرتضی مطهری، فلسفه اخلاق، ص۵۷.</ref>. نظام‌دادن به غرائز را اخلاق می‌گویند<ref>مرتضی مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، جلد اول، ص۲۷۶ و ۳۰۲ و تکامل اجتماعی انسان، ص۲۷.</ref>. در اخلاق انسان [[اراده]] را تقویت می‌کند به گونه‌ای که اراده بر آنها [[حاکم]] باشد<ref>مرتضی مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، جلد اول، ص۳۵۰.</ref>.		اخلاق در لغت جمع خُلق و به‌معنای [[خوی]] و طبع<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۸۷.</ref> روش، [[رفتار]] و خصلت است. خُلق به معنی صورت [[باطنی]] و خَلق به معنی صورت ظاهری است<ref>سید عبدالله شبر، الاخلاق، ص۱۰؛ راغب اصفهانی، المفردات، ص۲۹۶.</ref> و در اصطلاحِ [[علم اخلاق]]، خُلق عبارت از ملکه‌ای [[نفسانی]] است که باعث می‌شود [[انسان]] بدون نیاز به [[تفکر]] و درنگ، به آسانی کارهای مناسب با آن را انجام دهد<ref>محمدمهدی نراقی، جامع السعادات، ج۱، ص۲۶.</ref>. به عبارت دیگر اخلاق، عبارت است از مجموعه صفت‌های [[روحی]] و [[باطنی]] [[انسان]] که این صفات برخلاف صفت‌های جسمانی، اکتسابی است و [[انسان]] می‌تواند آنها را به دست آورد و در حالات بیرونی و [[رفتاری]] او آشکار می‌‌شود. اخلاق یعنی دستورهای صریح و قاطعی که وجدان به انسان [[الهام]] می‌کند<ref>مرتضی مطهری، فلسفه اخلاق، ص۵۷.</ref>. نظام‌دادن به غرائز را اخلاق می‌گویند<ref>مرتضی مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، جلد اول، ص۲۷۶ و ۳۰۲ و تکامل اجتماعی انسان، ص۲۷.</ref>. در اخلاق انسان [[اراده]] را تقویت می‌کند به گونه‌ای که اراده بر آنها [[حاکم]] باشد<ref>مرتضی مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، جلد اول، ص۳۵۰.</ref>.

	اخلاق [[انسان]] از طریق آثار و [[افعال]] قابل شناسایی است؛ زیرا [[رفتار]] خاصی که به طور مستمر از کسی سر می‌زند، نشان از ریشۀ درونی است، از این رو می‌توان اخلاق یک [[انسان]] را از ملاحظۀ [[رفتار]] او شناسایی کرد. به همین [[دلیل]]، برخی از [[دانشمندان]] با اندکی توسعه، واژة اخلاق را بر رفتارهای [[انسان]] ـ حتی اگر ناشی از خلقیات او نباشد. اطلاق می‌کنند<ref>ر. ک: ناصر مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۹.</ref> و از این رهگذر، اخلاق را به دو قسم اخلاق صفاتی و اخلاق [[رفتاری]] تقسیم می‌کنند<ref>ناصر مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۹.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص 31 ـ ۳۳؛ [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۱؛ [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۶۵.</ref>		اخلاق [[انسان]] از طریق آثار و [[افعال]] قابل شناسایی است؛ زیرا [[رفتار]] خاصی که به طور مستمر از کسی سر می‌زند، نشان از ریشۀ درونی است، از این رو می‌توان اخلاق یک [[انسان]] را از ملاحظۀ [[رفتار]] او شناسایی کرد. به همین [[دلیل]]، برخی از دانشمندان با اندکی توسعه، واژة اخلاق را بر رفتارهای [[انسان]] ـ حتی اگر ناشی از خلقیات او نباشد. اطلاق می‌کنند<ref>ر. ک: ناصر مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۹.</ref> و از این رهگذر، اخلاق را به دو قسم اخلاق صفاتی و اخلاق [[رفتاری]] تقسیم می‌کنند<ref>ناصر مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۹.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص ۳۱ ـ ۳۳؛ [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۱؛ [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۶۵.</ref>

	=== ملکه چیست؟ ===		=== ملکه چیست؟ ===

Wasity: /* معناشناسی */

2024-05-20T05:54:24Z

معناشناسی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۲۴
خط ۲۲:		خط ۲۲:

	نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، اینکه هرچند ملکات و صفت‌های پایدار [[نفسانی]] خاستگاه [[رفتار]] [[آدمی]] است اما وجود ملکه در نفس [[انسان]] مستلزم این نیست که بدون هیچ تخلفی فعل مناسب با آن را انجام دهد؛ زیرا چه‌بسا کسانی که با وجود ملکه به خاطر عوامل خارجی، از انجام فعل مناسب آن ناتوان‌اند؛ مثل سخاوتمندی که بر اثر [[فقر]]، [[توانایی]] [[بخشش]] ندارد و شجاعی که به خاطر ملاحظه‌های [[انسانی]] از ورود به صحنه [[نبرد]] باز می‌ایستد. [[امام حسن مجتبی]] {{ع}} با آنکه بی‌شک شجاع‌ترین [[انسان]] زمان خویش بود، در پی [[حفظ]] [[جهان اسلام]] از [[تفرقه]]، از [[جنگ]] بازایستاد و با [[معاویه]] [[مصالحه]] کرد. در کنار این اصل باید توجه داشت تمامی کارهای [[انسان]] ناشی از اخلاق و ملکه‌های [[نفسانی]] او نیست؛ زیرا کسانی هستند که بدون برخورداری از ملکه‌ای [[نفسانی]] برای انگیزه‌های ویژه‌ای، کار مناسب آن را انجام می‌دهند؛ مثل بخیلی که برای کسب [[شهرت]]، [[بذل و بخشش]] می‌کند و ترسویی که برای پرهیز از بدنامی، اقدامی شجاعانه می‌کند<ref>ر.ک: محمد بن مرتضی فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الأحیاء، ج۵، ص۹۵.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص۳۱-۳۳.</ref>		نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، اینکه هرچند ملکات و صفت‌های پایدار [[نفسانی]] خاستگاه [[رفتار]] [[آدمی]] است اما وجود ملکه در نفس [[انسان]] مستلزم این نیست که بدون هیچ تخلفی فعل مناسب با آن را انجام دهد؛ زیرا چه‌بسا کسانی که با وجود ملکه به خاطر عوامل خارجی، از انجام فعل مناسب آن ناتوان‌اند؛ مثل سخاوتمندی که بر اثر [[فقر]]، [[توانایی]] [[بخشش]] ندارد و شجاعی که به خاطر ملاحظه‌های [[انسانی]] از ورود به صحنه [[نبرد]] باز می‌ایستد. [[امام حسن مجتبی]] {{ع}} با آنکه بی‌شک شجاع‌ترین [[انسان]] زمان خویش بود، در پی [[حفظ]] [[جهان اسلام]] از [[تفرقه]]، از [[جنگ]] بازایستاد و با [[معاویه]] [[مصالحه]] کرد. در کنار این اصل باید توجه داشت تمامی کارهای [[انسان]] ناشی از اخلاق و ملکه‌های [[نفسانی]] او نیست؛ زیرا کسانی هستند که بدون برخورداری از ملکه‌ای [[نفسانی]] برای انگیزه‌های ویژه‌ای، کار مناسب آن را انجام می‌دهند؛ مثل بخیلی که برای کسب [[شهرت]]، [[بذل و بخشش]] می‌کند و ترسویی که برای پرهیز از بدنامی، اقدامی شجاعانه می‌کند<ref>ر.ک: محمد بن مرتضی فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الأحیاء، ج۵، ص۹۵.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص۳۱-۳۳.</ref>

			===تفاوت [[اخلاق]] و [[تربیت]]===
			با نظر به بررسی اخلاق و تربیت در حوزه [[اسلامی]] و دوره‌های [[تحول]] آن در ادوار [[تاریخ]]، چنین [[استنباط]] می‌شود که آن دو از دیر [[زمان]] با هم به کار می‎رفته و حوزه اخلاق و تربیت یکی بوده و مباحث مطرح شده، بیشتر جنبه [[اخلاقی]] داشته و از تفکیک آن دو به عنوان دو رشته [[علمی]] در [[حوزه‌های علمیه]]، زمان زیادی نمی‌گذرد و شاید در دوره معاصر از هم تفکیک شده‎اند. به هر صورت، نسبت به جدایی آن دو نمی‌توان زمان دقیقی ارائه داد؛ چون هر دو در [[رشد]] [[صفات پسندیده]] و زدودن [[رذایل اخلاقی]] اشتراک دارند؛ منتها تربیت، جز [[تربیت اخلاقی]] ابعاد دیگری نیز دارد. آنچه مسلم است این که امروزه اخلاق و تربیت به عنوان دو حوزه علمی - کاربردی مستقل با قلمرو مختلف در عرصه [[تعلیم و تربیت]] اسلامی مطرح و مورد بحث و بررسی علمی و [[آموزشی]] قرار می‌گیرد و تفاوت‎های قابل توجهی نیز با هم دارند که به مهم‎ترین آنها اشاره می‌شود:
			#'''[[خودسازی]] و [[دیگرسازی]]''': یکی از تفاوت‌های اخلاق و تربیت در این است که اخلاق جنبه خودسازی و تربیت جنبه دیگرسازی دارد؛ بدین معنا که منظور از اخلاق، کسب حالت و [[عادت]] نیکوست و به رفتارهایی اطلاق می‌شود که بیشتر مربوط به فرد می‌باشد و موجب رشد و [[تکامل]] وی می‌گردد؛ مانند [[نماز اول وقت]] و [[رفتار نیک]] با [[خانواده]] و امثال آن. مثلاً وقتی گفته می‌شود فلان شخص اخلاق خوبی دارد، به این معناست که کارهایش را درست انجام می‌دهد و فرد شایسته‌ای است و با دیگران برخورد مناسب دارد؛ ولی کارهای [[نیکو]] را به منظور تربیت و تکامل دیگران انجام نمی‎دهد. اما تربیت، به رفتارهایی اطلاق می‌شود که جنبه دیگرسازی دارد و [[هدف]] از انجام آن، پرورش [[روحی]] و [[معنوی]] یا [[اصلاح]] [[رفتار]] دیگران است و مربی کار نیکو را برای تأثیرگذاری بر متربیان انجام می‌دهد<ref>فقه السیرة النبویة، ص۱۵۳.</ref>، نظیر [[نماز خواندن]] [[پیامبر]]{{صل}} که گاه برای [[تعلیم]] تازه [[مسلمانان]] انجام می‌داد و می‌فرمود: {{متن حدیث\|صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي‌}}، {{متن حدیث\|اصْبِرُوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أَصْبِرُ}}<ref>بحار الانوار، ج۸۵، ص۱۷۹.</ref>؛ «[[نماز]] به جا آرید، آن‎گونه که من به جا می‌آورم؛ [[استقامت]] و [[پایداری]] کنید، آن‌گونه که من استقامت می‌ورزم». [[شهید مطهری]] می‌گوید: «[[اخلاق]] مربوط به خود [[انسان]] است؛ یعنی مربوط به این که فرد به [[غرائز]] و [[امیال]] و [[طبیعت]] خودش چه [[نظم]] و ترتیبی بدهد. خودش را چگونه بسازد و به [[طور]] کلی [[نظام]] دادن به غرائز را اخلاق می‌گویند. نظام بخشی به امیال طبیعی یعنی کنترل آن به وسیله نیروی [[عقل]] تا [[تعادل]] جسمی و [[روحی]] انسان فراهم گردد و این کار مربوط به خود فرد است، نه کسی دیگر»<ref>اسلام و متضیات زمان، ص۱۵۵.</ref>. همین کار را اگر نسبت به کسی دیگر انجام دهد، [[دیگرسازی]] و در اصطلاح، [[تربیت]] تعبیر می‌شود.
			#'''[[قداست]] و عدم قداست''': شهید مطهری در فرق میان اخلاق و تربیت می‌گوید: «با این که اخلاق نوعی تربیت و به معنای کسب [[خلق و خوی]] نیکوست، با این [[حال]] تفاوتی نیز با تربیت دارد؛ زیرا تربیت به معنای مطلق ساختن و پرورش دادن است و فرق نمی‌کند که تربیت چگونه و به چه منظوری انجام گیرد. بدین معنا که در مفهوم تربیت، قداست نخوابیده تا بگوییم متربی را برای دریافت خصوصیات [[انسانی]]، به روش خاصی پرورش دهد. از این رو، تربیت انسان، [[حیوان]] انسان شایسته و خلافکار فرق ندارد و همه تربیت است»<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۹۵.</ref>. «اما در مفهوم اخلاق، قداستی نهفته است که نمی‎توان آن را در مورد حیوان به کار برد و فقط در انسان به کار می‌رود. بر این اساس، تفاوت دوم اخلاق و تربیت قداست و عدم قداست آن [[دوست]] که فن تربیت تابع غرض است و مربی هر گونه بخواهد می‌تواند متربی را همان‎گونه تربیت کند؛ ولی اخلاق امری است که تابع غرض نیست؛ بلکه مفهوم آن حاوی [[قداست]] است و باید معیار قداست را به دست آورد»<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۹۹.</ref>.
			#'''کارکرد و قلمرو بحث''': تفاوت دیگر [[اخلاق]] و [[تربیت]]، در قلمرو بحث و کارکرد آن [[دوست]]. بدین ترتیب که اخلاق عمدتاً در مورد [[شناخت]] صفات و [[ملکات نفسانی]]، [[فضایل]] و [[رذایل اخلاقی]] و راه‌های کسب فضایل و دوری از [[رذایل]] بحث می‌کند؛ اما تربیت اغلب به بررسی اصول و روش‌های ایجاد و [[اصلاح]] [[رفتار]] متربی می‌پردازد. بر این اساس، اخلاق بیشتر به شناخت فضایل و رذایل و راه‌های به دست آوردن و دوری از هر یک توجه دارد و تربیت به پرورش [[شخصیت]] [[فکری]] و [[رفتاری]] متربیان بر اساس اصول و روش‎های [[تربیتی]] [[عنایت]] دارد.
			#'''تربیت وسیله [[رشد]] اخلاق''': تفاوت دیگری که میان اخلاق و تربیت وجود دارد این است که تربیت عامل ایجاد و وسیله رشد اخلاق می‌باشد؛ یعنی با فرایند تربیت می‌توان [[فضایل اخلاقی]] را در افراد آموخت و آنها را با [[اخلاق اسلامی]] بارآورد و همچنین رذایل اخلاقی را از آنان زدود. [[تربیت اخلاقی]] عهده‎دار این امر است.
			#'''رابطه [[عام و خاص]] من وجه''': در مجموع بین اخلاق و تربیت نسبت «عام و خاص من وجه» برقرار است؛ زیرا آن دو افزون بر نقاط مشترکی که در زمینه تربیت اخلاق دارند، هر کدام دارای جنبه‌های اختصاصی نیز هستند که در نتیجه، رابطه عموم و خصوص من وجه، میان حوزه اخلاق و تربیت تعیین می‌گردد.<ref>[[محمد احسانی\|احسانی، محمد]]، [[سیره اخلاقی و تربیتی معصومین (کتاب)\|سیره اخلاقی و تربیتی معصومین]]، ص ۲۶.</ref>.

	== پایه‌های اخلاق ==		== پایه‌های اخلاق ==

Wasity: /* تفاوت اخلاق و تربیت */

2024-05-20T05:52:26Z

تفاوت اخلاق و تربیت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۲۲
خط ۶۸:		خط ۶۸:

	بنابراین، اشکالی ندارد که در این مورد هم بگوییم [[حضرت ابراهیم]] در مورد ترتیب مراحل [[هدایت]] [[بشر]] دچار [[اشتباه]] شده و [[خداوند]] این [[اشتباه]] را تصحیح کرده است<ref>اشتباه پیامبران در امور عادی زندگی یکی از فروع بحث عصمت است. توضیح اینکه عصمت بر دو قسم است: عصمت از گناه و عصمت از اشتباه و فراموشی. در مورد اول، همه عالمان شیعه و بسیاری از عالمان اهل سنت معتقدند، پیامبر، پیش و پس از بعثت از گناه صغیره و کبیره معصوم است. عصمت از اشتباه و فراموشی نیز حداقل به دو قسم تقسیم می‌شود: نخست فراموشی و اشتباه در مقام دریافت و ابلاغ وحی و دیگر اشتباه و فراموشی در امور عادی زندگی، در بخش اول یعنی اشتباه در باب وحی، اعم از دریافت و ابلاغ، تمامی علمای شیعه و اکثر قریب به اتفاق علمای اهل سنت، عصمت را برای پیامبران لازم میدانند؛ زیرا اگر پیامبر در دریافت یا ابلاغ وحی اشتباه کند یا دچار فراموشی شود، اصل نبوت بیهوده خواهد بود. در بخش دوم یعنی اشتباه و فراموشی ادر امور عادی زندگی، مثل اینکه پیامبر چیزی را پنهان کند و جای آن را از یاد برد یا در نماز به طور سهوی به جای چهار رکعت، سه رکعت بخواند، در این مورد نیز طبق نظریه مشهور شیعه، پیامبران معصوم‌اند؛ به این معنی که گرفتار اشتباه و فراموشی نمی‌شوند؛ ولی برخی از دانشمندان بزرگ شیعه با این نظریه مخالفت کرده و اشتباه و فراموشی را برای پیامبران در امور عادی زندگی، ممکن شمرده‌اند؛ مثل سید مرتضی که اشتباه و فراموشی پیامبر در اموری مثل خوردن و آشامیدن را به شرط آنکه همیشگی نباشد ممکن دانسته است (محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۷، ص۱۱۹). مطلبی که استاد در مورد اشتباه حضرت ابراهیم مطرح فرمودند، بر این نظریه مبتنی است که اشتباه پیامبران در امور روزمره زندگی را بپذیریم در غیر این صورت باید برای توجیه تفاوت این آیه کریمه با سه آیه دیگر چاره‌ای دیگر اندیشید که استاد به برخی از آنها در متن اشاره کرده است، ولی بر مبنای نظریه استاد نباید این اشتباه به گونه‌ای تقریر شود که حاکی از بی اطلاعی و نادانی باشد، زیرا بدون شک اشتباه ناشی از جهل و نادانی در حق انبیای الاهی مخصوص پیامبر بلندمرتبه‌ای چون ابراهیم {{ع}} روا نیست. آری! اگر منظور از اشتباه چیزی معادل فراموشی باشد، می‌توان آن را پذیرفت.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص۳۸-۴۴.</ref>		بنابراین، اشکالی ندارد که در این مورد هم بگوییم [[حضرت ابراهیم]] در مورد ترتیب مراحل [[هدایت]] [[بشر]] دچار [[اشتباه]] شده و [[خداوند]] این [[اشتباه]] را تصحیح کرده است<ref>اشتباه پیامبران در امور عادی زندگی یکی از فروع بحث عصمت است. توضیح اینکه عصمت بر دو قسم است: عصمت از گناه و عصمت از اشتباه و فراموشی. در مورد اول، همه عالمان شیعه و بسیاری از عالمان اهل سنت معتقدند، پیامبر، پیش و پس از بعثت از گناه صغیره و کبیره معصوم است. عصمت از اشتباه و فراموشی نیز حداقل به دو قسم تقسیم می‌شود: نخست فراموشی و اشتباه در مقام دریافت و ابلاغ وحی و دیگر اشتباه و فراموشی در امور عادی زندگی، در بخش اول یعنی اشتباه در باب وحی، اعم از دریافت و ابلاغ، تمامی علمای شیعه و اکثر قریب به اتفاق علمای اهل سنت، عصمت را برای پیامبران لازم میدانند؛ زیرا اگر پیامبر در دریافت یا ابلاغ وحی اشتباه کند یا دچار فراموشی شود، اصل نبوت بیهوده خواهد بود. در بخش دوم یعنی اشتباه و فراموشی ادر امور عادی زندگی، مثل اینکه پیامبر چیزی را پنهان کند و جای آن را از یاد برد یا در نماز به طور سهوی به جای چهار رکعت، سه رکعت بخواند، در این مورد نیز طبق نظریه مشهور شیعه، پیامبران معصوم‌اند؛ به این معنی که گرفتار اشتباه و فراموشی نمی‌شوند؛ ولی برخی از دانشمندان بزرگ شیعه با این نظریه مخالفت کرده و اشتباه و فراموشی را برای پیامبران در امور عادی زندگی، ممکن شمرده‌اند؛ مثل سید مرتضی که اشتباه و فراموشی پیامبر در اموری مثل خوردن و آشامیدن را به شرط آنکه همیشگی نباشد ممکن دانسته است (محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۷، ص۱۱۹). مطلبی که استاد در مورد اشتباه حضرت ابراهیم مطرح فرمودند، بر این نظریه مبتنی است که اشتباه پیامبران در امور روزمره زندگی را بپذیریم در غیر این صورت باید برای توجیه تفاوت این آیه کریمه با سه آیه دیگر چاره‌ای دیگر اندیشید که استاد به برخی از آنها در متن اشاره کرده است، ولی بر مبنای نظریه استاد نباید این اشتباه به گونه‌ای تقریر شود که حاکی از بی اطلاعی و نادانی باشد، زیرا بدون شک اشتباه ناشی از جهل و نادانی در حق انبیای الاهی مخصوص پیامبر بلندمرتبه‌ای چون ابراهیم {{ع}} روا نیست. آری! اگر منظور از اشتباه چیزی معادل فراموشی باشد، می‌توان آن را پذیرفت.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص۳۸-۴۴.</ref>

	~~==تفاوت [[اخلاق]] و [[تربیت]]==~~
	با نظر به بررسی اخلاق و تربیت در حوزه [[اسلامی]] و دوره‌های [[تحول]] آن در ادوار [[تاریخ]]، چنین [[استنباط]] می‌شود که آن دو از دیر [[زمان]] با هم به کار می‎رفته و حوزه اخلاق و تربیت یکی بوده و مباحث مطرح شده، بیشتر جنبه [[اخلاقی]] داشته و از تفکیک آن دو به عنوان دو رشته [[علمی]] در [[حوزه‌های علمیه]]، زمان زیادی نمی‌گذرد و شاید در دوره معاصر از هم تفکیک شده‎اند. به هر صورت، نسبت به جدایی آن دو نمی‌توان زمان دقیقی ارائه داد؛ چون هر دو در [[رشد]] [[صفات پسندیده]] و زدودن [[رذایل اخلاقی]] اشتراک دارند؛ منتها تربیت، جز [[تربیت اخلاقی]] ابعاد دیگری نیز دارد. آنچه مسلم است این که امروزه اخلاق و تربیت به عنوان دو حوزه علمی - کاربردی مستقل با قلمرو مختلف در عرصه [[تعلیم و تربیت]] اسلامی مطرح و مورد بحث و بررسی علمی و [[آموزشی]] قرار می‌گیرد و تفاوت‎های قابل توجهی نیز با هم دارند که به مهم‎ترین آنها اشاره می‌شود:
	#'''[[خودسازی]] و [[دیگرسازی]]''': یکی از تفاوت‌های اخلاق و تربیت در این است که اخلاق جنبه خودسازی و تربیت جنبه دیگرسازی دارد؛ بدین معنا که منظور از اخلاق، کسب حالت و [[عادت]] نیکوست و به رفتارهایی اطلاق می‌شود که بیشتر مربوط به فرد می‌باشد و موجب رشد و [[تکامل]] وی می‌گردد؛ مانند [[نماز اول وقت]] و [[رفتار نیک]] با [[خانواده]] و امثال آن. مثلاً وقتی گفته می‌شود فلان شخص اخلاق خوبی دارد، به این معناست که کارهایش را درست انجام می‌دهد و فرد شایسته‌ای است و با دیگران برخورد مناسب دارد؛ ولی کارهای [[نیکو]] را به منظور تربیت و تکامل دیگران انجام نمی‎دهد. اما تربیت، به رفتارهایی اطلاق می‌شود که جنبه دیگرسازی دارد و [[هدف]] از انجام آن، پرورش [[روحی]] و [[معنوی]] یا [[اصلاح]] [[رفتار]] دیگران است و مربی کار نیکو را برای تأثیرگذاری بر متربیان انجام می‌دهد<ref>فقه السیرة النبویة، ص۱۵۳.</ref>، نظیر [[نماز خواندن]] [[پیامبر]]{{صل}} که گاه برای [[تعلیم]] تازه [[مسلمانان]] انجام می‌داد و می‌فرمود: {{متن حدیث\|صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي‌}}، {{متن حدیث\|اصْبِرُوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أَصْبِرُ}}<ref>بحار الانوار، ج۸۵، ص۱۷۹.</ref>؛ «[[نماز]] به جا آرید، آن‎گونه که من به جا می‌آورم؛ [[استقامت]] و [[پایداری]] کنید، آن‌گونه که من استقامت می‌ورزم». [[شهید مطهری]] می‌گوید: «[[اخلاق]] مربوط به خود [[انسان]] است؛ یعنی مربوط به این که فرد به [[غرائز]] و [[امیال]] و [[طبیعت]] خودش چه [[نظم]] و ترتیبی بدهد. خودش را چگونه بسازد و به [[طور]] کلی [[نظام]] دادن به غرائز را اخلاق می‌گویند. نظام بخشی به امیال طبیعی یعنی کنترل آن به وسیله نیروی [[عقل]] تا [[تعادل]] جسمی و [[روحی]] انسان فراهم گردد و این کار مربوط به خود فرد است، نه کسی دیگر»<ref>اسلام و متضیات زمان، ص۱۵۵.</ref>. همین کار را اگر نسبت به کسی دیگر انجام دهد، [[دیگرسازی]] و در اصطلاح، [[تربیت]] تعبیر می‌شود.
	#'''[[قداست]] و عدم قداست''': شهید مطهری در فرق میان اخلاق و تربیت می‌گوید: «با این که اخلاق نوعی تربیت و به معنای کسب [[خلق و خوی]] نیکوست، با این [[حال]] تفاوتی نیز با تربیت دارد؛ زیرا تربیت به معنای مطلق ساختن و پرورش دادن است و فرق نمی‌کند که تربیت چگونه و به چه منظوری انجام گیرد. بدین معنا که در مفهوم تربیت، قداست نخوابیده تا بگوییم متربی را برای دریافت خصوصیات [[انسانی]]، به روش خاصی پرورش دهد. از این رو، تربیت انسان، [[حیوان]] انسان شایسته و خلافکار فرق ندارد و همه تربیت است»<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۹۵.</ref>. «اما در مفهوم اخلاق، قداستی نهفته است که نمی‎توان آن را در مورد حیوان به کار برد و فقط در انسان به کار می‌رود. بر این اساس، تفاوت دوم اخلاق و تربیت قداست و عدم قداست آن [[دوست]] که فن تربیت تابع غرض است و مربی هر گونه بخواهد می‌تواند متربی را همان‎گونه تربیت کند؛ ولی اخلاق امری است که تابع غرض نیست؛ بلکه مفهوم آن حاوی [[قداست]] است و باید معیار قداست را به دست آورد»<ref>تعلیم و تربیت در اسلام، ص۹۹.</ref>.
	#'''کارکرد و قلمرو بحث''': تفاوت دیگر [[اخلاق]] و [[تربیت]]، در قلمرو بحث و کارکرد آن [[دوست]]. بدین ترتیب که اخلاق عمدتاً در مورد [[شناخت]] صفات و [[ملکات نفسانی]]، [[فضایل]] و [[رذایل اخلاقی]] و راه‌های کسب فضایل و دوری از [[رذایل]] بحث می‌کند؛ اما تربیت اغلب به بررسی اصول و روش‌های ایجاد و [[اصلاح]] [[رفتار]] متربی می‌پردازد. بر این اساس، اخلاق بیشتر به شناخت فضایل و رذایل و راه‌های به دست آوردن و دوری از هر یک توجه دارد و تربیت به پرورش [[شخصیت]] [[فکری]] و [[رفتاری]] متربیان بر اساس اصول و روش‎های [[تربیتی]] [[عنایت]] دارد.
	#'''تربیت وسیله [[رشد]] اخلاق''': تفاوت دیگری که میان اخلاق و تربیت وجود دارد این است که تربیت عامل ایجاد و وسیله رشد اخلاق می‌باشد؛ یعنی با فرایند تربیت می‌توان [[فضایل اخلاقی]] را در افراد آموخت و آنها را با [[اخلاق اسلامی]] بارآورد و همچنین رذایل اخلاقی را از آنان زدود. [[تربیت اخلاقی]] عهده‎دار این امر است.
	#'''رابطه [[عام و خاص]] من وجه''': در مجموع بین اخلاق و تربیت نسبت «عام و خاص من وجه» برقرار است؛ زیرا آن دو افزون بر نقاط مشترکی که در زمینه تربیت اخلاق دارند، هر کدام دارای جنبه‌های اختصاصی نیز هستند که در نتیجه، رابطه عموم و خصوص من وجه، میان حوزه اخلاق و تربیت تعیین می‌گردد.<ref>[[محمد احسانی\|احسانی، محمد]]، [[سیره اخلاقی و تربیتی معصومین (کتاب)\|سیره اخلاقی و تربیتی معصومین]]، ص ۲۶.</ref>.

	== منابع ==		== منابع ==

Wasity: /* ملکه چیست؟ */

2024-05-20T05:51:56Z

ملکه چیست؟

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۲۱
خط ۱۸:		خط ۱۸:
	اخلاق [[انسان]] از طریق آثار و [[افعال]] قابل شناسایی است؛ زیرا [[رفتار]] خاصی که به طور مستمر از کسی سر می‌زند، نشان از ریشۀ درونی است، از این رو می‌توان اخلاق یک [[انسان]] را از ملاحظۀ [[رفتار]] او شناسایی کرد. به همین [[دلیل]]، برخی از [[دانشمندان]] با اندکی توسعه، واژة اخلاق را بر رفتارهای [[انسان]] ـ حتی اگر ناشی از خلقیات او نباشد. اطلاق می‌کنند<ref>ر. ک: ناصر مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۹.</ref> و از این رهگذر، اخلاق را به دو قسم اخلاق صفاتی و اخلاق [[رفتاری]] تقسیم می‌کنند<ref>ناصر مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۹.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص 31 ـ ۳۳؛ [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۱؛ [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۶۵.</ref>		اخلاق [[انسان]] از طریق آثار و [[افعال]] قابل شناسایی است؛ زیرا [[رفتار]] خاصی که به طور مستمر از کسی سر می‌زند، نشان از ریشۀ درونی است، از این رو می‌توان اخلاق یک [[انسان]] را از ملاحظۀ [[رفتار]] او شناسایی کرد. به همین [[دلیل]]، برخی از [[دانشمندان]] با اندکی توسعه، واژة اخلاق را بر رفتارهای [[انسان]] ـ حتی اگر ناشی از خلقیات او نباشد. اطلاق می‌کنند<ref>ر. ک: ناصر مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۹.</ref> و از این رهگذر، اخلاق را به دو قسم اخلاق صفاتی و اخلاق [[رفتاری]] تقسیم می‌کنند<ref>ناصر مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۹.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی\|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)\|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص 31 ـ ۳۳؛ [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۱؛ [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۶۵.</ref>

	== ملکه چیست؟ ==		=== ملکه چیست؟ ===
	[[انسان]] همان طور که دارای صورتی مُلکی و [[دنیایی]] است، صورت و شکل ملکوتیِ [[غیبی]] هم دارد<ref>سید روح الله الموسوی خمینی، چهل حدیث، ص۱۳.</ref>. به تعبیر دیگر، [[انسان]] دارای [[جسم]] و [[روح]] است و [[روح انسان]] دارای دو حالت است: حالت‌های زودگذر و ناپایدار و حالت‌های پایدار. حالت‌های زودگذر مثل حالت‌هایی که تحت تأثیر عواملی چون صحنه‌های هیجانی و [[مواعظ]] [[بلیغ]] به طور دفعی در [[انسان]] پیدا می‌شود و اگر برای تثبیت آنها در میدان عمل اقدامی نشود، پس از دور شدن از حوزه تأثیر آن عوامل، به تدریج کمرنگ شده و در یک دورۀ کوتاه زمانی از بین می‌روند. حالت‌های پایدار مثل حالت‌هایی که به مرور زمان و در پی تمرین و تکرار فراوان در [[نفس انسان]] نقش می‌بندند؛ برای نمونه، [[انسان]] وقتی در صحنه درگیری قرار می‌گیرد و اقدام‌های شجاعانه شیردلان را می‌بیند، در یک فرایند سریع هیجانی، [[ترس]] را فراموش می‌کند و چه بسا به اقدامی شجاعانه مبادرت ورزد؛ ولی هنگامی که از آن میدان فاصله بگیرد و هیجان‌های ناشی از آن فروکش کند، به حال عادی برمی‌گردد و [[توانایی]] آن قبیل اقدام‌ها را از دست می‌دهد؛ چراکه [[شجاعت]] در نفس أو رخنه نکرده و [[جایگاه]] ثابتی پیدا نکرده است. این [[شجاعت]] زودگذر در اصطلاح اخلاق، حال نامیده می‌شود و ممکن است در موقعیت‌های ویژه‌ای منشأ صدور کاری شود؛ ولی کسی که در زمانی طولانی، بارها به [[قلب]] خطر تاخته و با تکرار و تمرین فراوان، [[ترس]] خود را مهار کرده، برای آنکه با خطر مواجه شود و اقدامی شجاعانه کند، نه به [[فکر]] و [[تأمل]] [[نیازمند]] است، نه به عاملی خارجی؛ چراکه [[شجاعت]] در [[جان]] او [[استوار]] و نهادینه شده است. این [[شجاعت]] نهادینه شده در اصطلاح، ملکه نفسانی نامیده می‌شود. این ملکه نفسانی همان چیزی است که از آن به خُلق، [[خوی]] و سجیه تعبیر می‌شود. به همین [[دلیل]] برخی از دانشمندان اخلاق، خُلق را به حالت [[نفسانی]]<ref>احمد بن محمد بن یعقوب عسکریه، تهذیب الاخلاق، ص۵۱.</ref> و برخی به هیئت ثابت در نفس<ref>محمد بن مرتضی فیض کاشانی، الحقایق فی محاسن الأخلاق، ص۵۴.</ref>، تعریف کرده‌اند.		[[انسان]] همان طور که دارای صورتی مُلکی و [[دنیایی]] است، صورت و شکل ملکوتیِ [[غیبی]] هم دارد<ref>سید روح الله الموسوی خمینی، چهل حدیث، ص۱۳.</ref>. به تعبیر دیگر، [[انسان]] دارای [[جسم]] و [[روح]] است و [[روح انسان]] دارای دو حالت است: حالت‌های زودگذر و ناپایدار و حالت‌های پایدار. حالت‌های زودگذر مثل حالت‌هایی که تحت تأثیر عواملی چون صحنه‌های هیجانی و [[مواعظ]] [[بلیغ]] به طور دفعی در [[انسان]] پیدا می‌شود و اگر برای تثبیت آنها در میدان عمل اقدامی نشود، پس از دور شدن از حوزه تأثیر آن عوامل، به تدریج کمرنگ شده و در یک دورۀ کوتاه زمانی از بین می‌روند. حالت‌های پایدار مثل حالت‌هایی که به مرور زمان و در پی تمرین و تکرار فراوان در [[نفس انسان]] نقش می‌بندند؛ برای نمونه، [[انسان]] وقتی در صحنه درگیری قرار می‌گیرد و اقدام‌های شجاعانه شیردلان را می‌بیند، در یک فرایند سریع هیجانی، [[ترس]] را فراموش می‌کند و چه بسا به اقدامی شجاعانه مبادرت ورزد؛ ولی هنگامی که از آن میدان فاصله بگیرد و هیجان‌های ناشی از آن فروکش کند، به حال عادی برمی‌گردد و [[توانایی]] آن قبیل اقدام‌ها را از دست می‌دهد؛ چراکه [[شجاعت]] در نفس أو رخنه نکرده و [[جایگاه]] ثابتی پیدا نکرده است. این [[شجاعت]] زودگذر در اصطلاح اخلاق، حال نامیده می‌شود و ممکن است در موقعیت‌های ویژه‌ای منشأ صدور کاری شود؛ ولی کسی که در زمانی طولانی، بارها به [[قلب]] خطر تاخته و با تکرار و تمرین فراوان، [[ترس]] خود را مهار کرده، برای آنکه با خطر مواجه شود و اقدامی شجاعانه کند، نه به [[فکر]] و [[تأمل]] [[نیازمند]] است، نه به عاملی خارجی؛ چراکه [[شجاعت]] در [[جان]] او [[استوار]] و نهادینه شده است. این [[شجاعت]] نهادینه شده در اصطلاح، ملکه نفسانی نامیده می‌شود. این ملکه نفسانی همان چیزی است که از آن به خُلق، [[خوی]] و سجیه تعبیر می‌شود. به همین [[دلیل]] برخی از دانشمندان اخلاق، خُلق را به حالت [[نفسانی]]<ref>احمد بن محمد بن یعقوب عسکریه، تهذیب الاخلاق، ص۵۱.</ref> و برخی به هیئت ثابت در نفس<ref>محمد بن مرتضی فیض کاشانی، الحقایق فی محاسن الأخلاق، ص۵۴.</ref>، تعریف کرده‌اند.