ازدواج در تاریخ اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* ازدواج‌های مرسوم در عصر بعثت */

2025-11-11T06:41:56Z

ازدواج‌های مرسوم در عصر بعثت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۱
خط ۱۸:		خط ۱۸:

	== ازدواج‌های مرسوم در عصر بعثت ==		== ازدواج‌های مرسوم در عصر بعثت ==
	در عصر [[بعثت پیامبر]]{{صل}} [[ملت‌ها]] به لحاظ اجتماعی و [[فرهنگی]] متفاوت بودند. [[سرزمین حجاز]] که محل بعثت پیامبر بود، موقعیت ویژه‌ای داشت. [[ملل]] دیگر چون امپراتوری [[ایران]] و [[روم]] [[نظام اجتماعی]] و [[حکومت]] داشتند؛ ولی نظام اجتماعی [[حجاز]] قبیله‌ای بود و هر [[قبیله]] از [[خویشان]] و عشایری که پیوند خونی داشتند، تشکیل می‌شد<ref>فیلیپ حتی، تاریخ العرب، ص۵۵.</ref>. این تفاوت نتیجه موقعیت خاص جغرافیای شبه [[جزیرةالعرب]] بود<ref>جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ص۱۲.</ref> که عمده وضعیت طبیعی آن از بیابان‌های خشک و بی‌آب و علف تشکیل شده بود و سبب بی‌ارتباطی با دیگر [[ملل]] آن [[روزگار]] شمرده می‌شد. افزون بر آن، راهِ بد بیابان عامل مصونیت آن از هجوم و [[تسخیر]] جهان‌گشایان بزرگی مانند رامسیس مصر<ref>رامسیس نام گروهی از [[فراعنه~~]] [[~~مصر]] است که رامسیس دوم نامی‌ترین آنان است (علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، ج۲۵، ص۱۱۲).</ref> و [[اسکندر مقدونی]] [[حاکم]] مقدونیه بود<ref>اسکندر با هجوم به آسیای صغیر که در کنترل هخامنشیان بود، داریوش سوم پادشاه ایران را به زیر کشید و با تسخیر تخت جمشید، هفت سال بر ایران حکومت کرد (ر.ک: علیرضا شاهپور شهبازی، راهنمای مستند تخت جمشید، ص۱۹۰).</ref>.		در عصر [[بعثت پیامبر]]{{صل}} [[ملت‌ها]] به لحاظ اجتماعی و [[فرهنگی]] متفاوت بودند. [[سرزمین حجاز]] که محل بعثت پیامبر بود، موقعیت ویژه‌ای داشت. [[ملل]] دیگر چون امپراتوری [[ایران]] و [[روم]] [[نظام اجتماعی]] و [[حکومت]] داشتند؛ ولی نظام اجتماعی [[حجاز]] قبیله‌ای بود و هر [[قبیله]] از [[خویشان]] و عشایری که پیوند خونی داشتند، تشکیل می‌شد<ref>فیلیپ حتی، تاریخ العرب، ص۵۵.</ref>. این تفاوت نتیجه موقعیت خاص جغرافیای شبه [[جزیرةالعرب]] بود<ref>جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ص۱۲.</ref> که عمده وضعیت طبیعی آن از بیابان‌های خشک و بی‌آب و علف تشکیل شده بود و سبب بی‌ارتباطی با دیگر [[ملل]] آن [[روزگار]] شمرده می‌شد. افزون بر آن، راهِ بد بیابان عامل مصونیت آن از هجوم و [[تسخیر]] جهان‌گشایان بزرگی مانند رامسیس مصر<ref>رامسیس نام گروهی از فراعنه مصر است که رامسیس دوم نامی‌ترین آنان است (علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، ج۲۵، ص۱۱۲).</ref> و اسکندر مقدونی [[حاکم]] مقدونیه بود<ref>اسکندر با هجوم به آسیای صغیر که در کنترل هخامنشیان بود، داریوش سوم پادشاه ایران را به زیر کشید و با تسخیر تخت جمشید، هفت سال بر ایران حکومت کرد (ر.ک: علیرضا شاهپور شهبازی، راهنمای مستند تخت جمشید، ص۱۹۰).</ref>.

	[[فرهنگ]] غالب شبه جزیرةالعرب فرهنگ صحرانشینانی بوده که پنج‌ششم جمعیت آن را تشکیل می‌دادند<ref>ویل دورانت، تاریخ تمدن، ج۴، بخش ۱، ص۲۰۰.</ref>. شهرنشینان آنان - که از یک‌ششم آن جمعیت تشکیل شده بود - متأثر از فرهنگ صحرانشینی بودند؛ شهرهایی مانند [[مکه]] و [[طائف]] به سبب آمد و رفت تجار به آنجا [[پناهگاه]] آنان بود؛ اما همچنان تحت نفوذ صحرا بود و [[مردم]] آنها با سکونت در [[شهر]] هرچند [[زندگی]] صحرانشینی را ترک کرده بودند به لحاظ خلق‌وخو، عادت‌ها و رسم‌ها شباهت بیشتری به صحرانشینان داشتند<ref>محمد حسنین هیکل، زندگانی محمد، ص۱۲۱.</ref>. آنان اگرچه همانند صحرانشینان برای تصاحب چراگاه یا [[غارت]] دیگر [[قبایل]] به [[نزاع]] نمی‌پرداختند، به اقتضای اینکه تاجران سودجو بودند، زندگی‌شان آکنده از ناپاک‌ترین و نجس‌ترین [[فحشا]] از قبیل، [[تجاوز]]، زناکاری، [[ربا]]، [[شرارت]]، باده‌خواری و آدم‌کشی بود که همه اینها در ردیف ارزش‌های آنان جای داشت<ref>ر.ک: عبدالحسین زرین‌کوب، بامداد اسلام، ص۴۰.</ref>.		[[فرهنگ]] غالب شبه جزیرةالعرب فرهنگ صحرانشینانی بوده که پنج‌ششم جمعیت آن را تشکیل می‌دادند<ref>ویل دورانت، تاریخ تمدن، ج۴، بخش ۱، ص۲۰۰.</ref>. شهرنشینان آنان - که از یک‌ششم آن جمعیت تشکیل شده بود - متأثر از فرهنگ صحرانشینی بودند؛ شهرهایی مانند [[مکه]] و [[طائف]] به سبب آمد و رفت تجار به آنجا [[پناهگاه]] آنان بود؛ اما همچنان تحت نفوذ صحرا بود و [[مردم]] آنها با سکونت در [[شهر]] هرچند [[زندگی]] صحرانشینی را ترک کرده بودند به لحاظ خلق‌وخو، عادت‌ها و رسم‌ها شباهت بیشتری به صحرانشینان داشتند<ref>محمد حسنین هیکل، زندگانی محمد، ص۱۲۱.</ref>. آنان اگرچه همانند صحرانشینان برای تصاحب چراگاه یا [[غارت]] دیگر [[قبایل]] به [[نزاع]] نمی‌پرداختند، به اقتضای اینکه تاجران سودجو بودند، زندگی‌شان آکنده از ناپاک‌ترین و نجس‌ترین [[فحشا]] از قبیل، [[تجاوز]]، زناکاری، [[ربا]]، [[شرارت]]، باده‌خواری و آدم‌کشی بود که همه اینها در ردیف ارزش‌های آنان جای داشت<ref>ر.ک: عبدالحسین زرین‌کوب، بامداد اسلام، ص۴۰.</ref>.

Bahmani: /* ازدواج در عصر معصومان{{عم}} */

2025-11-03T09:49:02Z

ازدواج در عصر معصومان{{عم}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۹
خط ۵۹:		خط ۵۹:
	[[امامان شیعه]] با این‌گونه [[فرهنگ‌ها]] درگیر بودند و با آن [[مبارزه]] می‌کردند و از دستاورد ارزشمند [[پیامبر]]{{صل}} با تحمل [[رنج‌ها]] و نیش زبان‌های گسترده حراست کردند. آنان با [[استدلال]] به این نکته که ازدواج عرب با غیر عرب از نگاه [[اسلام]] جایز است، با [[تفکر]] یاد شده امویان مبارزه عملی کردند؛ برای نمونه می‌توان به ازدواج امام حسین{{ع}} با «شاه‌زنان» [[ایرانی]] که از کنیزان به‌شمار می‌آمد و با تدبیر [[امیرمؤمنان]]{{ع}} آزاد شده بود<ref>ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، ج۲، ص۸۲۵-۸۲۶؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۳۱، ص۱۳۴-۱۳۵ ({{متن حدیث\|... أَرَادَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بَيْعَ النِّسَاءِ وَ أَنْ يَجْعَلَ الرِّجَالَ عَبِيداً. فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} قَالَ: أَكْرِمُوا كَرِيمَ كُلِّ قَوْمٍ... هَؤُلَاءِ لَا يُكْرَهْنَ عَلَى ذَلِكَ وَ لَكِنْ يُخَيَّرْنَ... فَأَوْمَأَتْ بِيَدِهَا وَ اخْتَارَتِ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ{{ع}}...}}).</ref>، اشاره کرد<ref>فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۴۷۸.</ref>. این [[ازدواج]] که [[تولد امام سجاد]]{{ع}} را در پی داشت چنان تأثیری گذاشت که مردم مدینه با اینکه پیش از این به ازدواج با کنیزان رغبتی نداشتند، به آن رغبت یافتند<ref>سید محسن امین عاملی، اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۲۹.</ref>.		[[امامان شیعه]] با این‌گونه [[فرهنگ‌ها]] درگیر بودند و با آن [[مبارزه]] می‌کردند و از دستاورد ارزشمند [[پیامبر]]{{صل}} با تحمل [[رنج‌ها]] و نیش زبان‌های گسترده حراست کردند. آنان با [[استدلال]] به این نکته که ازدواج عرب با غیر عرب از نگاه [[اسلام]] جایز است، با [[تفکر]] یاد شده امویان مبارزه عملی کردند؛ برای نمونه می‌توان به ازدواج امام حسین{{ع}} با «شاه‌زنان» [[ایرانی]] که از کنیزان به‌شمار می‌آمد و با تدبیر [[امیرمؤمنان]]{{ع}} آزاد شده بود<ref>ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، ج۲، ص۸۲۵-۸۲۶؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۳۱، ص۱۳۴-۱۳۵ ({{متن حدیث\|... أَرَادَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بَيْعَ النِّسَاءِ وَ أَنْ يَجْعَلَ الرِّجَالَ عَبِيداً. فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} قَالَ: أَكْرِمُوا كَرِيمَ كُلِّ قَوْمٍ... هَؤُلَاءِ لَا يُكْرَهْنَ عَلَى ذَلِكَ وَ لَكِنْ يُخَيَّرْنَ... فَأَوْمَأَتْ بِيَدِهَا وَ اخْتَارَتِ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ{{ع}}...}}).</ref>، اشاره کرد<ref>فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۴۷۸.</ref>. این [[ازدواج]] که [[تولد امام سجاد]]{{ع}} را در پی داشت چنان تأثیری گذاشت که مردم مدینه با اینکه پیش از این به ازدواج با کنیزان رغبتی نداشتند، به آن رغبت یافتند<ref>سید محسن امین عاملی، اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۲۹.</ref>.

	درباره [[امام سجاد]]{{ع}} نیز آمده که در دوره عبدالملک با کنیزی که در خاندان ایشان بود و [[امام]] آزادش کرده بود<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۱۶۲ ({{متن حدیث\|... أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ أَعْتَقَ خَادِمَةً لَهُ ثُمَّ تَزَوَّجَهَا...}}).</ref> یا با ام‌ولد بودن آزاد شده بود، ازدواج کرد<ref>این کنیز قبلاً همسر برادرش علی‌اکبر شهید کربلا بود، نه دایه امام در کودکی او (ر.ک: عنوان «همسران امام سجاد{{ع}}»).</ref>. این در حالی بود که در آن دوره هنوز ازدواج فرد [[آزاد]] با برده یا برده آزاد شده مایه ریزش [[شخصیت اجتماعی]] می‌شد<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۲۶۸ ({{عربی\|... وَ كَانَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَكْرَهُونَ اتِّخَاذَ أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ...}}).</ref>. امام بدین روش طبقه‌گرایی، [[امتیاز‌طلبی]] بی‌پایه و [[لزوم]] [[گزینش]] از [[خانواده]] دارای نام و نشان را به تردید کشانید. عبدالملک با [[آگاهی]] از این کار به انگیزه تعرض به امام سجاد{{ع}} و فهماندن این مطلب که از مسائل داخلی امام آگاهی دارد و بدین وسیله تهدیدش کرده باشد<ref>سید علی خامنه‌ای، انسان ۲۵۰ ساله، ص۲۱۶.</ref> و فضای [[تبلیغاتی]] مسمومی ضد امام ایجاد کرده باشد، در نامه‌ای ایشان را [[سرزنش]] کرد. امام سجاد{{ع}} پاسخ [[نامه]] او را دادند و در مقدمه آن نوشتند: این کار نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه از بزرگانی مانند [[پیامبر]]{{صل}} نیز سر زده است که با کنیز خود، نیز با [[همسر]] برده خود بعد از جداشدن از او ازدواج کرده است<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۶۲ ({{متن حدیث\|... وَ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ تَزَوَّجَ أَمَتَهُ وَ امْرَأَةَ عَبْدِهِ...}}).</ref>؛ پس هیچ سرزنشی بر من نیست<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۲۱۵؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۴۵، ح۶ ({{متن حدیث\|... فَلَا لُؤْمَ عَلَى مُسْلِمٍ...}}) (سند روایت معتبر است).</ref>. [[امام]] با تعبیر طنزآمیز و لطیف {{متن حدیث\|إِنَّمَّا اللُّؤْمَ لُؤْمُ الْجَاهِلَيَّةِ}}<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۹۷، ح۱۱.</ref> عبدالملک را به پیشینه [[جاهلیت]] نیاکانش متوجه کرده‌اند؛ یعنی اگر بناست [[خواری]] و سرافکندگی در کسی باشد در شماست؛ زیرا شما از [[خاندان]] [[مشرک]] و [[جاهل]] هستید و رویه جاهلیت در شماست نه کسی که با زنی [[مسلمان]] [[ازدواج]] کرده است.		درباره [[امام سجاد]]{{ع}} نیز آمده که در دوره عبدالملک با کنیزی که در خاندان ایشان بود و [[امام]] آزادش کرده بود<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۱۶۲ ({{متن حدیث\|... أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ أَعْتَقَ خَادِمَةً لَهُ ثُمَّ تَزَوَّجَهَا...}}).</ref> یا با ام‌ولد بودن آزاد شده بود، ازدواج کرد<ref>این کنیز قبلاً همسر برادرش علی‌اکبر شهید کربلا بود، نه دایه امام در کودکی او (ر.ک: عنوان «همسران امام سجاد{{ع}}»).</ref>. این در حالی بود که در آن دوره هنوز ازدواج فرد [[آزاد]] با برده یا برده آزاد شده مایه ریزش [[شخصیت اجتماعی]] می‌شد<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۲۶۸ ({{عربی\|... وَ كَانَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَكْرَهُونَ اتِّخَاذَ أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ...}}).</ref>. امام بدین روش طبقه‌گرایی، [[امتیاز‌طلبی]] بی‌پایه و [[لزوم]] [[گزینش]] از [[خانواده]] دارای نام و نشان را به تردید کشانید. عبدالملک با [[آگاهی]] از این کار به انگیزه تعرض به امام سجاد{{ع}} و فهماندن این مطلب که از مسائل داخلی امام آگاهی دارد و بدین وسیله تهدیدش کرده باشد<ref>سید علی خامنه‌ای، انسان ۲۵۰ ساله، ص۲۱۶.</ref> و فضای [[تبلیغاتی]] مسمومی ضد امام ایجاد کرده باشد، در نامه‌ای ایشان را [[سرزنش]] کرد. امام سجاد{{ع}} پاسخ نامه او را دادند و در مقدمه آن نوشتند: این کار نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه از بزرگانی مانند [[پیامبر]]{{صل}} نیز سر زده است که با کنیز خود، نیز با [[همسر]] برده خود بعد از جداشدن از او ازدواج کرده است<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۶۲ ({{متن حدیث\|... وَ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ تَزَوَّجَ أَمَتَهُ وَ امْرَأَةَ عَبْدِهِ...}}).</ref>؛ پس هیچ سرزنشی بر من نیست<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۲۱۵؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۴۵، ح۶ ({{متن حدیث\|... فَلَا لُؤْمَ عَلَى مُسْلِمٍ...}}) (سند روایت معتبر است).</ref>. [[امام]] با تعبیر طنزآمیز و لطیف {{متن حدیث\|إِنَّمَّا اللُّؤْمَ لُؤْمُ الْجَاهِلَيَّةِ}}<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۹۷، ح۱۱.</ref> عبدالملک را به پیشینه [[جاهلیت]] نیاکانش متوجه کرده‌اند؛ یعنی اگر بناست [[خواری]] و سرافکندگی در کسی باشد در شماست؛ زیرا شما از [[خاندان]] [[مشرک]] و [[جاهل]] هستید و رویه جاهلیت در شماست نه کسی که با زنی [[مسلمان]] [[ازدواج]] کرده است.

	این اقدام امام ریشه [[علمی]] و روان‌شناسانه داشت. امروزه در روان‌شناسی [[شناختی]] می‌گویند فرد درگیر در فعالیتی هدف‌دار معیار یا [[ارزش]] یا مرجعی را به عنوان راهنمای فعالیت خود برمی‌گزیند تا بتواند فضا و حالت‌ها را به آن معیار یا ارزش و [[مرجع]] نزدیک کند و البته این اقدام کاری بسیار دشوار است<ref>ر.ک: آیزنگ مایکل، فرهنگ توصیفی روان‌شناسی شناختی، ص۱۷۵.</ref>. این نکته در این اقدام [[امام سجاد]]{{ع}} مشاهده می‌شود؛ زیرا این کار امام بر پایه معیارهای پیامبرانه، هماهنگی با [[ارزش‌های اسلامی]] و [[انسانی]] و [[مبارزه]] با انحراف‌های تولیدی [[خاندان اموی]] در این عرصه بوده است؛ چنان‌که عبدالملک پس از مواجهه با پاسخ امام و یادآوری عملکرد [[پیامبر]]{{صل}} به این نکته [[اعتراف]] کرده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۶۱، ح۱؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۹۷، ح۱۱ ({{متن حدیث\|فَإِنَّ بِذَلِكَ قَدْ زَادَ شَرَفاً}}).</ref>.		این اقدام امام ریشه [[علمی]] و روان‌شناسانه داشت. امروزه در روان‌شناسی [[شناختی]] می‌گویند فرد درگیر در فعالیتی هدف‌دار معیار یا [[ارزش]] یا مرجعی را به عنوان راهنمای فعالیت خود برمی‌گزیند تا بتواند فضا و حالت‌ها را به آن معیار یا ارزش و [[مرجع]] نزدیک کند و البته این اقدام کاری بسیار دشوار است<ref>ر.ک: آیزنگ مایکل، فرهنگ توصیفی روان‌شناسی شناختی، ص۱۷۵.</ref>. این نکته در این اقدام [[امام سجاد]]{{ع}} مشاهده می‌شود؛ زیرا این کار امام بر پایه معیارهای پیامبرانه، هماهنگی با [[ارزش‌های اسلامی]] و [[انسانی]] و [[مبارزه]] با انحراف‌های تولیدی [[خاندان اموی]] در این عرصه بوده است؛ چنان‌که عبدالملک پس از مواجهه با پاسخ امام و یادآوری عملکرد [[پیامبر]]{{صل}} به این نکته [[اعتراف]] کرده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۶۱، ح۱؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۹۷، ح۱۱ ({{متن حدیث\|فَإِنَّ بِذَلِكَ قَدْ زَادَ شَرَفاً}}).</ref>.

Bahmani: /* ازدواج در عصر معصومان{{عم}} */

2025-11-03T09:48:32Z

ازدواج در عصر معصومان{{عم}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۸
خط ۷۱:		خط ۷۱:
	# ازدواج با زن آزاد برای او مقدور نباشد و شخص بترسد از اینکه شاید نتواند غریزه جنسی خود را کنترل کند<ref>حسن بن علی عمانی، حیاة ابن ابی عقیل و فقهه، ص۴۴۳ ({{عربی\|وَ هُوَ إِذَا لَمْ يَجِدْ مَهْرَ حُرَّةٍ وَ ضَرَّتْ بِهِ الْعُزْبَةُ، وَ خَافَ عَلَى نَفْسِهِ مِنْهَا الْفُجُورَ...}}).</ref> و این دو مطلب در مورد امامان معنا نداشت. وانگهی فرزند کنیز، برده خواهد شد؛ درحالی‌که مناسب [[شأن]] امامان{{عم}} نیست که فرزند آنان برده باشد.		# ازدواج با زن آزاد برای او مقدور نباشد و شخص بترسد از اینکه شاید نتواند غریزه جنسی خود را کنترل کند<ref>حسن بن علی عمانی، حیاة ابن ابی عقیل و فقهه، ص۴۴۳ ({{عربی\|وَ هُوَ إِذَا لَمْ يَجِدْ مَهْرَ حُرَّةٍ وَ ضَرَّتْ بِهِ الْعُزْبَةُ، وَ خَافَ عَلَى نَفْسِهِ مِنْهَا الْفُجُورَ...}}).</ref> و این دو مطلب در مورد امامان معنا نداشت. وانگهی فرزند کنیز، برده خواهد شد؛ درحالی‌که مناسب [[شأن]] امامان{{عم}} نیست که فرزند آنان برده باشد.

	پاسخ این سخن این است: اولاً بعید است ازدواج با کنیز به [[ترس]] از [[گناه]] و [[طغیان]] [[شهوت]] منحصر باشد؛ زیرا ممکن است «[[خوف]] از ورود به گناه» نوعی [[راهنمایی]] یا مورد غالب و مانند آن باشد<ref>عبدالله جوادی آملی، کتاب النکاح، ج۱، ص۲۷۲، عنوان «خصیصه چهارم پیامبر{{صل}}».</ref>؛ ثانیاً عمل [[معصومان]]{{عم}} [[نشانه]] شایستگی آن عمل است. پس ازدواج معصومان{{عم}} با کنیز از این امر حکایت می‌کند که «خوف از ورود به گناه» نمی‌تواند شرط [[صحت]] ازدواج با کنیز باشد<ref>شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج۷، ص۷۲.</ref>؛ ثالثاً از منظر [[اسلام]] هر [[فرزندی]] در آزاد یا برده بودن تابع «[[اشرف]] ابوین»<ref>ر.ک: محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب العتق و باب ۷۰ از ابواب حد المرتد، باب ۳، ح۷، ابواب المستحقین للزکاة، باب ۶ و ابواب جهاد العدو، باب ۴۳، ح۱؛ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۰، ص۲۳۴.</ref> است. اگر پدر [[آزاد]] و مادر کنیز باشد یا برعکس، فرزند آنان آزاد است، نه برده، و فرزند [[امام]] از کنیز آزاد خواهد بود؛ بنابراین برای مذمومیت ازدواج امامان{{عم}} با کنیز پس از [[آزادی]] آنها دلیلی در میان نیست.		پاسخ این سخن این است: اولاً بعید است ازدواج با کنیز به [[ترس]] از [[گناه]] و [[طغیان]] [[شهوت]] منحصر باشد؛ زیرا ممکن است «[[خوف]] از ورود به گناه» نوعی [[راهنمایی]] یا مورد غالب و مانند آن باشد<ref>عبدالله جوادی آملی، کتاب النکاح، ج۱، ص۲۷۲، عنوان «خصیصه چهارم پیامبر{{صل}}».</ref>؛ ثانیاً عمل [[معصومان]]{{عم}} [[نشانه]] شایستگی آن عمل است. پس ازدواج معصومان{{عم}} با کنیز از این امر حکایت می‌کند که «خوف از ورود به گناه» نمی‌تواند شرط صحت ازدواج با کنیز باشد<ref>شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج۷، ص۷۲.</ref>؛ ثالثاً از منظر [[اسلام]] هر [[فرزندی]] در آزاد یا برده بودن تابع «[[اشرف]] ابوین»<ref>ر.ک: محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب العتق و باب ۷۰ از ابواب حد المرتد، باب ۳، ح۷، ابواب المستحقین للزکاة، باب ۶ و ابواب جهاد العدو، باب ۴۳، ح۱؛ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۰، ص۲۳۴.</ref> است. اگر پدر [[آزاد]] و مادر کنیز باشد یا برعکس، فرزند آنان آزاد است، نه برده، و فرزند [[امام]] از کنیز آزاد خواهد بود؛ بنابراین برای مذمومیت ازدواج امامان{{عم}} با کنیز پس از [[آزادی]] آنها دلیلی در میان نیست.

	موضوع آسان‌سازی امر [[ازدواج]] از سوی [[معصومان]]{{عم}} غیر از موارد یادشده با شیوه‌های گوناگون صورت می‌پذیرفت؛ آنان با عمل به این شیوه‌ها به آنها توصیه نیز می‌کردند؛ مانند توصیه به کم‌مَهری<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۹۶ ({{متن حدیث\|قَالَ النَّبِيُّ{{صل}}: أَفْضَلُ نِسَاءِ أُمَّتِي أَصْبَحُهُنَّ وَجْهاً وَ أَقَلُّهُنَّ مَهْراً}})؛ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۹۶ ({{متن حدیث\|وَ رُوِيَ أَنَّ مِنْ بَرَكَةِ الْمَرْأَةِ قِلَّةَ مَهْرِهَا وَ مِنْ شُؤْمِهَا كَثْرَةَ مَهْرِهَا}}).</ref>، ترغیب به کم‌هزینگی<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۹۶ ({{متن حدیث\|عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: مِنْ بَرَكَةِ الْمَرْأَةِ قِلَّةُ مَئُونَتِهَا وَ تَيْسِيرُ وِلَادَتِهَا وَ مِنْ شُؤْمِهَا شِدَّةُ مَئُونَتِهَا وَ تَعْسِيرُ وِلَادَتِهَا}}).</ref>، تأکید بر بسنده کردن بر توان [[مالی]]<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۹۶ ({{متن حدیث\|... أَيُّمَا امْرَأَةٍ أَدْخَلَتْ عَلَى زَوْجِهَا فِي أَمْرِ النَّفَقَةِ وَ كَلَّفَتْهُ مَا لَا يُطِيقُ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهَا صَرْفاً وَ لَا عَدْلًا إِلَّا أَنْ تَتُوبَ وَ تَرْجِعَ وَ تَطْلُبَ مِنْهُ طَاقَتَهُ}}).</ref>، بی‌توجهی به نژاد و [[قبیله]] و رنگ، توجه‌دادن به معیار نبودن [[مال]] و [[مقام]]<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۵۱، ح۱۴-۲۵۰۰۸ ({{متن حدیث\|مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً لِمَالِهَا وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ...}}).</ref>. به هر روی غیر از معیار [[ایمان]] و [[اخلاق]]، با هرچیز کم‌ارزش و ناماندگاری که ممکن بود به گونه‌ای در مسیر ا ر ازدواج و دوام [[زندگی]] مانع‌ساز باشد، [[مبارزه]] کردند.		موضوع آسان‌سازی امر [[ازدواج]] از سوی [[معصومان]]{{عم}} غیر از موارد یادشده با شیوه‌های گوناگون صورت می‌پذیرفت؛ آنان با عمل به این شیوه‌ها به آنها توصیه نیز می‌کردند؛ مانند توصیه به کم‌مَهری<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۹۶ ({{متن حدیث\|قَالَ النَّبِيُّ{{صل}}: أَفْضَلُ نِسَاءِ أُمَّتِي أَصْبَحُهُنَّ وَجْهاً وَ أَقَلُّهُنَّ مَهْراً}})؛ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۹۶ ({{متن حدیث\|وَ رُوِيَ أَنَّ مِنْ بَرَكَةِ الْمَرْأَةِ قِلَّةَ مَهْرِهَا وَ مِنْ شُؤْمِهَا كَثْرَةَ مَهْرِهَا}}).</ref>، ترغیب به کم‌هزینگی<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۹۶ ({{متن حدیث\|عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: مِنْ بَرَكَةِ الْمَرْأَةِ قِلَّةُ مَئُونَتِهَا وَ تَيْسِيرُ وِلَادَتِهَا وَ مِنْ شُؤْمِهَا شِدَّةُ مَئُونَتِهَا وَ تَعْسِيرُ وِلَادَتِهَا}}).</ref>، تأکید بر بسنده کردن بر توان [[مالی]]<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۹۶ ({{متن حدیث\|... أَيُّمَا امْرَأَةٍ أَدْخَلَتْ عَلَى زَوْجِهَا فِي أَمْرِ النَّفَقَةِ وَ كَلَّفَتْهُ مَا لَا يُطِيقُ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهَا صَرْفاً وَ لَا عَدْلًا إِلَّا أَنْ تَتُوبَ وَ تَرْجِعَ وَ تَطْلُبَ مِنْهُ طَاقَتَهُ}}).</ref>، بی‌توجهی به نژاد و [[قبیله]] و رنگ، توجه‌دادن به معیار نبودن [[مال]] و [[مقام]]<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۵۱، ح۱۴-۲۵۰۰۸ ({{متن حدیث\|مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً لِمَالِهَا وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ...}}).</ref>. به هر روی غیر از معیار [[ایمان]] و [[اخلاق]]، با هرچیز کم‌ارزش و ناماندگاری که ممکن بود به گونه‌ای در مسیر ا ر ازدواج و دوام [[زندگی]] مانع‌ساز باشد، [[مبارزه]] کردند.

	گفتنی است این احتمال دور از نظر نیست که شاید بتوان گفت یکی از علت‌های ازدواج امامان متأخر با کنیزان با ایمان تحت نظر بودن آنان بود و این می‌توانست مانع [[ازدواج]] ایشان با برخی خاندان‌های شناخته شده باشد؛ چنان‌که مجرد ماندن برخی [[دختران]] [[امام کاظم]]{{ع}} می‌توانست به سبب همین مشکل [[اجتماعی]] باشد که [[شیعیان]] [[خالص]] به این دلیل که در آن دوره در برابر اقدام سختگیرانه [[عباسیان]] قرار داشتند، جرئت خواستگاری از دختران [[امام]] را نداشتند و این نکته را می‌توان از تعبیر [[مهدی عباسی]] - که گفته بود به [[خدا]] [[سوگند]] به زندگی [[خاندان]] [[ابوطالب]] و شیعیان آنان پایان خواهم داد<ref>علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ج۵، ص۲۰۴-۲۰۵ ({{عربی\|وَ اللَّهِ لَأَقْتُلَنَّهُمْ وَ لَأَقْتُلَنَّ شِيعَتَهُمْ وَ لَأَفْعَلَنَّ وَ أَفْعَلَنَّ}}).</ref> - برداشت کرد. البته این احتمال تنها گمانه‌زنی است و بر فرض [[واقعیت]] با مطلب قبلی که انگیزه اصلی آنان آسان‌سازی ازدواج بوده، منافاتی ندارد<ref>[[یدالله مقدسی\|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)\|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۵۷.</ref>.		گفتنی است این احتمال دور از نظر نیست که شاید بتوان گفت یکی از علت‌های ازدواج امامان متأخر با کنیزان با ایمان تحت نظر بودن آنان بود و این می‌توانست مانع [[ازدواج]] ایشان با برخی خاندان‌های شناخته شده باشد؛ چنان‌که مجرد ماندن برخی [[دختران]] [[امام کاظم]]{{ع}} می‌توانست به سبب همین مشکل [[اجتماعی]] باشد که [[شیعیان]] [[خالص]] به این دلیل که در آن دوره در برابر اقدام سختگیرانه [[عباسیان]] قرار داشتند، جرئت خواستگاری از دختران [[امام]] را نداشتند و این نکته را می‌توان از تعبیر [[مهدی عباسی]] - که گفته بود به [[خدا]] [[سوگند]] به زندگی [[خاندان]] [[ابوطالب]] و شیعیان آنان پایان خواهم داد<ref>علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ج۵، ص۲۰۴-۲۰۵ ({{عربی\|وَ اللَّهِ لَأَقْتُلَنَّهُمْ وَ لَأَقْتُلَنَّ شِيعَتَهُمْ وَ لَأَفْعَلَنَّ وَ أَفْعَلَنَّ}}).</ref> - برداشت کرد. البته این احتمال تنها گمانه‌زنی است و بر فرض واقعیت با مطلب قبلی که انگیزه اصلی آنان آسان‌سازی ازدواج بوده، منافاتی ندارد<ref>[[یدالله مقدسی\|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)\|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۵۷.</ref>.

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani در ‏۳ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۷

2025-11-03T09:47:43Z

نمایش تغییرات

Wasity: /* ازدواج در عصر امامان */

2025-10-13T04:59:07Z

ازدواج در عصر امامان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۹
خط ۱۰:		خط ۱۰:
	[[قرآن کریم]] زن و مرد را به گونه‌ای مکمل یکدیگر و مایه شکوفایی و [[نشاط]] و پرورش یکدیگر دانسته که وضعیت هر یک بدون دیگری ناقص است و روابط بسامان و ارزشی آنان را سبب [[آرامش]] زندگی آنها و از [[مواهب الهی]] شمرده و فرموده است: {{متن قرآن\|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref>.		[[قرآن کریم]] زن و مرد را به گونه‌ای مکمل یکدیگر و مایه شکوفایی و [[نشاط]] و پرورش یکدیگر دانسته که وضعیت هر یک بدون دیگری ناقص است و روابط بسامان و ارزشی آنان را سبب [[آرامش]] زندگی آنها و از [[مواهب الهی]] شمرده و فرموده است: {{متن قرآن\|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref>.

	[[پیامبر]]{{صل}} در کنار [[دعوت به توحید]] سالم‌سازی [[روابط زن و مرد]] در جامعه را از اهداف نخست خود قرار داد. سخن [[ابوسفیان]]، مخالف [[کینه‌توز]] پیامبر{{صل}}، در این باره درخور [[تأمل]] است. او در پاسخ به [[پرسش]] [[هرقل]]، [[حاکم روم]]، درباره مفاد [[دعوت پیامبر]]{{صل}} «[[رعایت]] [[عفاف]]» را یکی از [[اهداف پیامبر]]{{صل}} معرفی کرد<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۲۹۰-۲۹۱، حوادث سنه ۶ (دارالتراث)؛ ابن حنبل، المسند، ج۱، ح۲۳۶۶؛ علی احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ص۱۰۸-۱۱۳.</ref>. «عفاف» که معنای لغوی آن [[پاکدامنی]]<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ماده «عفف»؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، ماده «ع»؛ حسن مصطفوی، التحقیق، واژه «عفف».</ref> و [[آلوده]] نبودن به کار [[حرام]] است، در اینجا به معنای [[پرهیز]] از روابط [[نامشروع]] و ناسالم [[زن]] و مرد و برقراری روابط سالم برابر با ضوابط پذیرفته شده میان آنان است که برای [[خوشبختی]] [[زن]] و مرد و ساختن [[اجتماعی]] سالم نقشی اساسی دارد و [[قرآن]] نیز بر این سالم‌سازی روابط تأکید می‌ورزد و بیان می‌کند که هنگام گسترش [[دعوت پیامبر]]{{صل}} و حضور [[مردم]] برای [[بیعت]] نزد آن حضرت، ایشان ترک روابط [[نامشروع]] زن و مرد را در ردیف [[اصول اساسی اسلام]] مانند [[توحید]] و ادای [[نماز]] و مانند آن قرار داد و [[بیعت با زنان]] را مشروط به آنها دانست<ref>{{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ...}} «ای پیامبر! چون زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که هیچ چیز را با خدا شریک نگردانند و مرتکب دزدی نشوند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و با دروغ فرزند حرام‌زاده‌ای را که پیش دست و پای آنان است بر (شوهر) خویش نبندند.».. سوره ممتحنه، آیه ۱۲.</ref>. [[امیمه]] بنت [[رقیقه]] و [[اسماء بنت یزید]] از [[زنان]] بیعت کرده با [[پیامبر]]{{صل}} می‌گویند: «گروهی از زنان برای بیعت با [[رسول خدا]]{{صل}} نزد او رفتیم.		[[پیامبر]]{{صل}} در کنار [[دعوت به توحید]] سالم‌سازی [[روابط زن و مرد]] در جامعه را از اهداف نخست خود قرار داد. سخن [[ابوسفیان]]، مخالف [[کینه‌توز]] پیامبر{{صل}}، در این باره درخور [[تأمل]] است. او در پاسخ به [[پرسش]] [[هرقل]]، [[حاکم روم]]، درباره مفاد [[دعوت پیامبر]]{{صل}} «[[رعایت]] [[عفاف]]» را یکی از [[اهداف پیامبر]]{{صل}} معرفی کرد<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۲۹۰-۲۹۱، حوادث سنه ۶ (دارالتراث)؛ ابن حنبل، المسند، ج۱، ح۲۳۶۶؛ علی احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ص۱۰۸-۱۱۳.</ref>. «عفاف» که معنای لغوی آن [[پاکدامنی]]<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ماده «عفف»؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، ماده «ع»؛ حسن مصطفوی، التحقیق، واژه «عفف».</ref> و [[آلوده]] نبودن به کار [[حرام]] است، در اینجا به معنای [[پرهیز]] از روابط [[نامشروع]] و ناسالم [[زن]] و مرد و برقراری روابط سالم برابر با ضوابط پذیرفته شده میان آنان است که برای [[خوشبختی]] [[زن]] و مرد و ساختن [[اجتماعی]] سالم نقشی اساسی دارد و [[قرآن]] نیز بر این سالم‌سازی روابط تأکید می‌ورزد و بیان می‌کند که هنگام گسترش [[دعوت پیامبر]]{{صل}} و حضور [[مردم]] برای [[بیعت]] نزد آن حضرت، ایشان ترک روابط [[نامشروع]] زن و مرد را در ردیف [[اصول اساسی اسلام]] مانند [[توحید]] و ادای [[نماز]] و مانند آن قرار داد و [[بیعت با زنان]] را مشروط به آنها دانست<ref>{{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ...}} «ای پیامبر! چون زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که هیچ چیز را با خدا شریک نگردانند و مرتکب دزدی نشوند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و با دروغ فرزند حرام‌زاده‌ای را که پیش دست و پای آنان است بر (شوهر) خویش نبندند.».. سوره ممتحنه، آیه ۱۲.</ref>. [[امیمه بنت رقیقه]] و [[اسماء بنت یزید]] از [[زنان بیعت کرده با پیامبر]]{{صل}} می‌گویند: «گروهی از زنان برای بیعت با [[رسول خدا]]{{صل}} نزد او رفتیم.
	وی با ما به شرط آن‌که به اجرای اموری از فرمان‌های قرآن از جمله نداشتن روابط [[ناهنجار]] با مردان ملتزم باشیم، بیعت کرد؛ از این‌رو این بیعت را که چنین شرطی داشت و در ادامه [[بیعت عقبه]] بود، بیعةالنساء و بیعت عقبه گویند»<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، صص۵ و ۱۰-۱۱.</ref>.		وی با ما به شرط آن‌که به اجرای اموری از فرمان‌های قرآن از جمله نداشتن روابط [[ناهنجار]] با مردان ملتزم باشیم، بیعت کرد؛ از این‌رو این بیعت را که چنین شرطی داشت و در ادامه [[بیعت عقبه]] بود، بیعةالنساء و بیعت عقبه گویند»<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، صص۵ و ۱۰-۱۱.</ref>.
	این نمونه‌ها و نمونه‌های [[تاریخی]] که در پی خواهد آمد، نشان می‌دهد روابط زن و مرد در [[عصر بعثت]] روابط مطلوبی نبود و [[اصلاح]] این روابط در گستره تلاش پیامبر{{صل}} جای داشت. برای روشن شدن اهمیت این تلاش، بیان دو مطلب بعدی ضروری است<ref>[[یدالله مقدسی\|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)\|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۴۹.</ref>:		این نمونه‌ها و نمونه‌های [[تاریخی]] که در پی خواهد آمد، نشان می‌دهد روابط زن و مرد در [[عصر بعثت]] روابط مطلوبی نبود و [[اصلاح]] این روابط در گستره تلاش پیامبر{{صل}} جای داشت. برای روشن شدن اهمیت این تلاش، بیان دو مطلب بعدی ضروری است<ref>[[یدالله مقدسی\|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)\|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۴۹.</ref>:

Wasity: /* ازدواج در عصر امامان */

2025-10-13T04:58:02Z

ازدواج در عصر امامان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۸
خط ۷:		خط ۷:

	==ازدواج در عصر امامان==		==ازدواج در عصر امامان==
	~~ازدواج~~ اگرچه تنها ~~رابطه~~ [[اجتماعی~~]] [[~~زن]] ~~و مرد~~ نیست و [[روابط اجتماعی]] آنان به گستردگی حضور اجتماعی آنهاست، بررسی و مطالعه آن در این دوره از این‌روست که تنها رابطه‌ای که [[شخصیت]] زن و [[سرنوشت]] و نوع [[زندگی]] او را نشان می‌دهد، ازدواج است؛ چنان‌که مطالعه ازدواج‌های مرسوم در شبه [[جزیرةالعرب]] و غیر آن [[جایگاه زن]] در آن دوره را نشان می‌دهد. این بدان سبب است که نوع روابط دو جنس زن و مرد در [[جامعه]] و چگونگی حضور هر یک در آن نشانه ارزشی یا غیر ارزشی بودن روابط جامعه است.		«ازدواج» اگرچه تنها [[رابطه اجتماعی زن و مرد]] نیست و [[روابط اجتماعی]] آنان به گستردگی حضور اجتماعی آنهاست، بررسی و مطالعه آن در این دوره از این‌روست که تنها رابطه‌ای که [[شخصیت]] زن و [[سرنوشت]] و نوع [[زندگی]] او را نشان می‌دهد، ازدواج است؛ چنان‌که مطالعه ازدواج‌های مرسوم در شبه [[جزیرةالعرب]] و غیر آن [[جایگاه زن]] در آن دوره را نشان می‌دهد. این بدان سبب است که نوع روابط دو جنس زن و مرد در [[جامعه]] و چگونگی حضور هر یک در آن نشانه ارزشی یا غیر ارزشی بودن روابط جامعه است.
	[[قرآن کریم]] زن و مرد را به گونه‌ای مکمل یکدیگر و مایه شکوفایی و [[نشاط]] و پرورش یکدیگر دانسته که وضعیت هر یک بدون دیگری ناقص است و روابط بسامان و ارزشی آنان را سبب [[آرامش]] زندگی آنها و از [[مواهب الهی]] شمرده و فرموده است: {{متن قرآن\|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref>.		[[قرآن کریم]] زن و مرد را به گونه‌ای مکمل یکدیگر و مایه شکوفایی و [[نشاط]] و پرورش یکدیگر دانسته که وضعیت هر یک بدون دیگری ناقص است و روابط بسامان و ارزشی آنان را سبب [[آرامش]] زندگی آنها و از [[مواهب الهی]] شمرده و فرموده است: {{متن قرآن\|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref>.

	[[پیامبر]]{{صل}} در کنار [[دعوت به توحید]] سالم‌سازی روابط زن و مرد در جامعه را از اهداف نخست خود قرار داد. سخن [[ابوسفیان]]، مخالف [[کینه‌توز]] پیامبر{{صل}}، در این باره درخور [[تأمل]] است. او در پاسخ به [[پرسش]] [[هرقل]]، [[حاکم~~]] [[~~روم]]، درباره مفاد [[دعوت پیامبر]]{{صل}} «[[رعایت]] [[عفاف]]» را یکی از [[اهداف پیامبر]]{{صل}} معرفی کرد<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۲۹۰-۲۹۱، حوادث سنه ۶ (دارالتراث)؛ ابن حنبل، المسند، ج۱، ح۲۳۶۶؛ علی احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ص۱۰۸-۱۱۳.</ref>. «عفاف» که معنای لغوی آن [[پاکدامنی]]<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ماده «عفف»؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، ماده «ع»؛ حسن مصطفوی، التحقیق، واژه «عفف».</ref> و [[آلوده]] نبودن به کار [[حرام]] است، در اینجا به معنای [[پرهیز]] از روابط [[نامشروع]] و ناسالم [[زن]] و مرد و برقراری روابط سالم برابر با ضوابط پذیرفته شده میان آنان است که برای [[خوشبختی]] [[زن]] و مرد و ساختن [[اجتماعی]] سالم نقشی اساسی دارد و [[قرآن]] نیز بر این سالم‌سازی روابط تأکید می‌ورزد و بیان می‌کند که هنگام گسترش [[دعوت پیامبر]]{{صل}} و حضور [[مردم]] برای [[بیعت]] نزد آن حضرت، ایشان ترک روابط [[نامشروع]] زن و مرد را در ردیف [[اصول اساسی اسلام]] مانند [[توحید]] و ادای [[نماز]] و مانند آن قرار داد و [[بیعت با زنان]] را مشروط به آنها دانست<ref>{{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ...}} «ای پیامبر! چون زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که هیچ چیز را با خدا شریک نگردانند و مرتکب دزدی نشوند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و با دروغ فرزند حرام‌زاده‌ای را که پیش دست و پای آنان است بر (شوهر) خویش نبندند.».. سوره ممتحنه، آیه ۱۲.</ref>. [[امیمه]] بنت [[رقیقه]] و [[اسماء بنت یزید]] از [[زنان]] بیعت کرده با [[پیامبر]]{{صل}} می‌گویند: «گروهی از زنان برای بیعت با [[رسول خدا]]{{صل}} نزد او رفتیم.		[[پیامبر]]{{صل}} در کنار [[دعوت به توحید]] سالم‌سازی [[روابط زن و مرد]] در جامعه را از اهداف نخست خود قرار داد. سخن [[ابوسفیان]]، مخالف [[کینه‌توز]] پیامبر{{صل}}، در این باره درخور [[تأمل]] است. او در پاسخ به [[پرسش]] [[هرقل]]، [[حاکم روم]]، درباره مفاد [[دعوت پیامبر]]{{صل}} «[[رعایت]] [[عفاف]]» را یکی از [[اهداف پیامبر]]{{صل}} معرفی کرد<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۲۹۰-۲۹۱، حوادث سنه ۶ (دارالتراث)؛ ابن حنبل، المسند، ج۱، ح۲۳۶۶؛ علی احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ص۱۰۸-۱۱۳.</ref>. «عفاف» که معنای لغوی آن [[پاکدامنی]]<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ماده «عفف»؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، ماده «ع»؛ حسن مصطفوی، التحقیق، واژه «عفف».</ref> و [[آلوده]] نبودن به کار [[حرام]] است، در اینجا به معنای [[پرهیز]] از روابط [[نامشروع]] و ناسالم [[زن]] و مرد و برقراری روابط سالم برابر با ضوابط پذیرفته شده میان آنان است که برای [[خوشبختی]] [[زن]] و مرد و ساختن [[اجتماعی]] سالم نقشی اساسی دارد و [[قرآن]] نیز بر این سالم‌سازی روابط تأکید می‌ورزد و بیان می‌کند که هنگام گسترش [[دعوت پیامبر]]{{صل}} و حضور [[مردم]] برای [[بیعت]] نزد آن حضرت، ایشان ترک روابط [[نامشروع]] زن و مرد را در ردیف [[اصول اساسی اسلام]] مانند [[توحید]] و ادای [[نماز]] و مانند آن قرار داد و [[بیعت با زنان]] را مشروط به آنها دانست<ref>{{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ...}} «ای پیامبر! چون زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که هیچ چیز را با خدا شریک نگردانند و مرتکب دزدی نشوند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و با دروغ فرزند حرام‌زاده‌ای را که پیش دست و پای آنان است بر (شوهر) خویش نبندند.».. سوره ممتحنه، آیه ۱۲.</ref>. [[امیمه]] بنت [[رقیقه]] و [[اسماء بنت یزید]] از [[زنان]] بیعت کرده با [[پیامبر]]{{صل}} می‌گویند: «گروهی از زنان برای بیعت با [[رسول خدا]]{{صل}} نزد او رفتیم.
	وی با ما به شرط آن‌که به اجرای اموری از فرمان‌های قرآن از جمله نداشتن روابط [[ناهنجار]] با مردان ملتزم باشیم، بیعت کرد؛ از این‌رو این بیعت را که چنین شرطی داشت و در ادامه [[بیعت عقبه]] بود، بیعةالنساء و بیعت عقبه گویند»<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، صص۵ و ۱۰-۱۱.</ref>.		وی با ما به شرط آن‌که به اجرای اموری از فرمان‌های قرآن از جمله نداشتن روابط [[ناهنجار]] با مردان ملتزم باشیم، بیعت کرد؛ از این‌رو این بیعت را که چنین شرطی داشت و در ادامه [[بیعت عقبه]] بود، بیعةالنساء و بیعت عقبه گویند»<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، صص۵ و ۱۰-۱۱.</ref>.
	این نمونه‌ها و نمونه‌های [[تاریخی]] که در پی خواهد آمد، نشان می‌دهد روابط زن و مرد در [[عصر بعثت]] روابط مطلوبی نبود و [[اصلاح]] این روابط در گستره تلاش پیامبر{{صل}} جای داشت. برای روشن شدن اهمیت این تلاش، بیان دو مطلب بعدی ضروری است<ref>[[یدالله مقدسی\|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)\|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۴۹.</ref>:		این نمونه‌ها و نمونه‌های [[تاریخی]] که در پی خواهد آمد، نشان می‌دهد روابط زن و مرد در [[عصر بعثت]] روابط مطلوبی نبود و [[اصلاح]] این روابط در گستره تلاش پیامبر{{صل}} جای داشت. برای روشن شدن اهمیت این تلاش، بیان دو مطلب بعدی ضروری است<ref>[[یدالله مقدسی\|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)\|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۴۹.</ref>:

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = ازدواج | عنوان مدخل = ازدواج | مداخل مرتبط = ازدواج در قرآن - ازدواج در فقه اسلامی - ازدواج در تاریخ اسلامی - ازدواج در جامعه‌شناسی اسلامی - ازدواج در معارف و سیره معصوم - ازدواج در معارف و سیره نبوی - ازدوا...» ایجاد کرد

2025-10-13T04:54:28Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = ازدواج | عنوان مدخل = ازدواج | مداخل مرتبط = ازدواج در قرآن - ازدواج در فقه اسلامی - ازدواج در تاریخ اسلامی - ازدواج در جامعه‌شناسی اسلامی - ازدواج در معارف و سیره معصوم - ازدواج در معارف و سیره نبوی - ازدوا...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۹
خط ۵۹:		خط ۵۹:
	[[امامان شیعه]] با این‌گونه [[فرهنگ‌ها]] درگیر بودند و با آن [[مبارزه]] می‌کردند و از دستاورد ارزشمند [[پیامبر]]{{صل}} با تحمل [[رنج‌ها]] و نیش زبان‌های گسترده حراست کردند. آنان با [[استدلال]] به این نکته که ازدواج عرب با غیر عرب از نگاه [[اسلام]] جایز است، با [[تفکر]] یاد شده امویان مبارزه عملی کردند؛ برای نمونه می‌توان به ازدواج امام حسین{{ع}} با «شاه‌زنان» [[ایرانی]] که از کنیزان به‌شمار می‌آمد و با تدبیر [[امیرمؤمنان]]{{ع}} آزاد شده بود<ref>ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، ج۲، ص۸۲۵-۸۲۶؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۳۱، ص۱۳۴-۱۳۵ ({{متن حدیث\|... أَرَادَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بَيْعَ النِّسَاءِ وَ أَنْ يَجْعَلَ الرِّجَالَ عَبِيداً. فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} قَالَ: أَكْرِمُوا كَرِيمَ كُلِّ قَوْمٍ... هَؤُلَاءِ لَا يُكْرَهْنَ عَلَى ذَلِكَ وَ لَكِنْ يُخَيَّرْنَ... فَأَوْمَأَتْ بِيَدِهَا وَ اخْتَارَتِ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ{{ع}}...}}).</ref>، اشاره کرد<ref>فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۴۷۸.</ref>. این [[ازدواج]] که [[تولد امام سجاد]]{{ع}} را در پی داشت چنان تأثیری گذاشت که مردم مدینه با اینکه پیش از این به ازدواج با کنیزان رغبتی نداشتند، به آن رغبت یافتند<ref>سید محسن امین عاملی، اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۲۹.</ref>.		[[امامان شیعه]] با این‌گونه [[فرهنگ‌ها]] درگیر بودند و با آن [[مبارزه]] می‌کردند و از دستاورد ارزشمند [[پیامبر]]{{صل}} با تحمل [[رنج‌ها]] و نیش زبان‌های گسترده حراست کردند. آنان با [[استدلال]] به این نکته که ازدواج عرب با غیر عرب از نگاه [[اسلام]] جایز است، با [[تفکر]] یاد شده امویان مبارزه عملی کردند؛ برای نمونه می‌توان به ازدواج امام حسین{{ع}} با «شاه‌زنان» [[ایرانی]] که از کنیزان به‌شمار می‌آمد و با تدبیر [[امیرمؤمنان]]{{ع}} آزاد شده بود<ref>ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، ج۲، ص۸۲۵-۸۲۶؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۳۱، ص۱۳۴-۱۳۵ ({{متن حدیث\|... أَرَادَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بَيْعَ النِّسَاءِ وَ أَنْ يَجْعَلَ الرِّجَالَ عَبِيداً. فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} قَالَ: أَكْرِمُوا كَرِيمَ كُلِّ قَوْمٍ... هَؤُلَاءِ لَا يُكْرَهْنَ عَلَى ذَلِكَ وَ لَكِنْ يُخَيَّرْنَ... فَأَوْمَأَتْ بِيَدِهَا وَ اخْتَارَتِ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ{{ع}}...}}).</ref>، اشاره کرد<ref>فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۴۷۸.</ref>. این [[ازدواج]] که [[تولد امام سجاد]]{{ع}} را در پی داشت چنان تأثیری گذاشت که مردم مدینه با اینکه پیش از این به ازدواج با کنیزان رغبتی نداشتند، به آن رغبت یافتند<ref>سید محسن امین عاملی، اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۲۹.</ref>.

	درباره [[امام سجاد]]{{ع}} نیز آمده که در دوره عبدالملک با کنیزی که در خاندان ایشان بود و [[امام]] آزادش کرده بود<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۱۶۲ ({{متن حدیث\|... أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ أَعْتَقَ خَادِمَةً لَهُ ثُمَّ تَزَوَّجَهَا...}}).</ref> یا با ام‌ولد بودن آزاد شده بود، ازدواج کرد<ref>این کنیز قبلاً همسر برادرش علی‌اکبر شهید کربلا بود، نه دایه امام در کودکی او (ر.ک: عنوان «همسران امام سجاد{{ع}}»).</ref>. این در حالی بود که در آن دوره هنوز ازدواج فرد [[آزاد]] با برده یا برده آزاد شده مایه ریزش [[شخصیت اجتماعی]] می‌شد<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۲۶۸ ({{عربی\|... وَ كَانَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَكْرَهُونَ اتِّخَاذَ أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ...}}).</ref>. امام بدین روش طبقه‌گرایی، [[امتیاز‌طلبی]] بی‌پایه و [[لزوم]] [[گزینش]] از [[خانواده]] دارای نام و نشان را به تردید کشانید. عبدالملک با [[آگاهی]] از این کار به انگیزه تعرض به امام سجاد{{ع}} و فهماندن این مطلب که از مسائل داخلی امام آگاهی دارد و بدین وسیله تهدیدش کرده باشد<ref>سید علی خامنه‌ای، انسان ۲۵۰ ساله، ص۲۱۶.</ref> و فضای [[تبلیغاتی]] مسمومی ضد امام ایجاد کرده باشد، در نامه‌ای ایشان را [[سرزنش]] کرد. امام سجاد{{ع}} پاسخ [[نامه]] او را دادند و در مقدمه آن نوشتند: این کار نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه از بزرگانی مانند [[پیامبر]]{{صل}} نیز سر زده است که با کنیز خود، نیز با [[همسر]] برده خود بعد از جداشدن از او ازدواج کرده است<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۶۲ ({{متن حدیث\|... وَ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ تَزَوَّجَ أَمَتَهُ وَ امْرَأَةَ عَبْدِهِ...}}).</ref>؛ پس هیچ سرزنشی بر من نیست<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۲۱۵؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۴۵، ح۶ ({{متن حدیث\|... فَلَا لُؤْمَ عَلَى مُسْلِمٍ...}}) (سند روایت معتبر است).</ref>. [[امام]] با تعبیر طنزآمیز و لطیف {{متن حدیث\|إِنَّمَّا اللُّؤْمَ لُؤْمُ الْجَاهِلَيَّةِ}}<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۹۷، ح۱۱.</ref> عبدالملک را به پیشینه [[جاهلیت]] نیاکانش متوجه کرده‌اند؛ یعنی اگر بناست [[خواری]] و سرافکندگی در کسی باشد در شماست؛ زیرا شما از [[خاندان]] [[مشرک]] و [[جاهل]] هستید و رویه جاهلیت در شماست نه کسی که با زنی [[مسلمان]] [[ازدواج]] کرده است.		درباره [[امام سجاد]]{{ع}} نیز آمده که در دوره عبدالملک با کنیزی که در خاندان ایشان بود و [[امام]] آزادش کرده بود<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۱۶۲ ({{متن حدیث\|... أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ أَعْتَقَ خَادِمَةً لَهُ ثُمَّ تَزَوَّجَهَا...}}).</ref> یا با ام‌ولد بودن آزاد شده بود، ازدواج کرد<ref>این کنیز قبلاً همسر برادرش علی‌اکبر شهید کربلا بود، نه دایه امام در کودکی او (ر.ک: عنوان «همسران امام سجاد{{ع}}»).</ref>. این در حالی بود که در آن دوره هنوز ازدواج فرد [[آزاد]] با برده یا برده آزاد شده مایه ریزش [[شخصیت اجتماعی]] می‌شد<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۲۶۸ ({{عربی\|... وَ كَانَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَكْرَهُونَ اتِّخَاذَ أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ...}}).</ref>. امام بدین روش طبقه‌گرایی، [[امتیاز‌طلبی]] بی‌پایه و [[لزوم]] [[گزینش]] از [[خانواده]] دارای نام و نشان را به تردید کشانید. عبدالملک با [[آگاهی]] از این کار به انگیزه تعرض به امام سجاد{{ع}} و فهماندن این مطلب که از مسائل داخلی امام آگاهی دارد و بدین وسیله تهدیدش کرده باشد<ref>سید علی خامنه‌ای، انسان ۲۵۰ ساله، ص۲۱۶.</ref> و فضای [[تبلیغاتی]] مسمومی ضد امام ایجاد کرده باشد، در نامه‌ای ایشان را [[سرزنش]] کرد. امام سجاد{{ع}} پاسخ نامه او را دادند و در مقدمه آن نوشتند: این کار نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه از بزرگانی مانند [[پیامبر]]{{صل}} نیز سر زده است که با کنیز خود، نیز با [[همسر]] برده خود بعد از جداشدن از او ازدواج کرده است<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۶۲ ({{متن حدیث\|... وَ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ تَزَوَّجَ أَمَتَهُ وَ امْرَأَةَ عَبْدِهِ...}}).</ref>؛ پس هیچ سرزنشی بر من نیست<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۲۱۵؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۴۵، ح۶ ({{متن حدیث\|... فَلَا لُؤْمَ عَلَى مُسْلِمٍ...}}) (سند روایت معتبر است).</ref>. [[امام]] با تعبیر طنزآمیز و لطیف {{متن حدیث\|إِنَّمَّا اللُّؤْمَ لُؤْمُ الْجَاهِلَيَّةِ}}<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۹۷، ح۱۱.</ref> عبدالملک را به پیشینه [[جاهلیت]] نیاکانش متوجه کرده‌اند؛ یعنی اگر بناست [[خواری]] و سرافکندگی در کسی باشد در شماست؛ زیرا شما از [[خاندان]] [[مشرک]] و [[جاهل]] هستید و رویه جاهلیت در شماست نه کسی که با زنی [[مسلمان]] [[ازدواج]] کرده است.

	این اقدام امام ریشه [[علمی]] و روان‌شناسانه داشت. امروزه در روان‌شناسی [[شناختی]] می‌گویند فرد درگیر در فعالیتی هدف‌دار معیار یا [[ارزش]] یا مرجعی را به عنوان راهنمای فعالیت خود برمی‌گزیند تا بتواند فضا و حالت‌ها را به آن معیار یا ارزش و [[مرجع]] نزدیک کند و البته این اقدام کاری بسیار دشوار است<ref>ر.ک: آیزنگ مایکل، فرهنگ توصیفی روان‌شناسی شناختی، ص۱۷۵.</ref>. این نکته در این اقدام [[امام سجاد]]{{ع}} مشاهده می‌شود؛ زیرا این کار امام بر پایه معیارهای پیامبرانه، هماهنگی با [[ارزش‌های اسلامی]] و [[انسانی]] و [[مبارزه]] با انحراف‌های تولیدی [[خاندان اموی]] در این عرصه بوده است؛ چنان‌که عبدالملک پس از مواجهه با پاسخ امام و یادآوری عملکرد [[پیامبر]]{{صل}} به این نکته [[اعتراف]] کرده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۶۱، ح۱؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۹۷، ح۱۱ ({{متن حدیث\|فَإِنَّ بِذَلِكَ قَدْ زَادَ شَرَفاً}}).</ref>.		این اقدام امام ریشه [[علمی]] و روان‌شناسانه داشت. امروزه در روان‌شناسی [[شناختی]] می‌گویند فرد درگیر در فعالیتی هدف‌دار معیار یا [[ارزش]] یا مرجعی را به عنوان راهنمای فعالیت خود برمی‌گزیند تا بتواند فضا و حالت‌ها را به آن معیار یا ارزش و [[مرجع]] نزدیک کند و البته این اقدام کاری بسیار دشوار است<ref>ر.ک: آیزنگ مایکل، فرهنگ توصیفی روان‌شناسی شناختی، ص۱۷۵.</ref>. این نکته در این اقدام [[امام سجاد]]{{ع}} مشاهده می‌شود؛ زیرا این کار امام بر پایه معیارهای پیامبرانه، هماهنگی با [[ارزش‌های اسلامی]] و [[انسانی]] و [[مبارزه]] با انحراف‌های تولیدی [[خاندان اموی]] در این عرصه بوده است؛ چنان‌که عبدالملک پس از مواجهه با پاسخ امام و یادآوری عملکرد [[پیامبر]]{{صل}} به این نکته [[اعتراف]] کرده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۶۱، ح۱؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۹۷، ح۱۱ ({{متن حدیث\|فَإِنَّ بِذَلِكَ قَدْ زَادَ شَرَفاً}}).</ref>.