اطمینان در عرفان اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۲۸ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۴۹

2026-05-28T05:49:23Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۸ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۱۹
خط ۱۹:		خط ۱۹:

	درباره رفتار اجتماعی بازتاب [[اطمینان قلبی]] نیز می‌فرماید: {{متن قرآن\|يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ}}<ref>«با آرامش راه می‌پیمودند» سوره اسراء، آیه ۹۵.</ref>. هر چند [[آیه]] درباره نزول فرشتگان در قالب تجسم به جسد مادی در [[زمین]] و [[رفتار]] ایشان است، ولی از این آیه به دست نمی‌آید که اطمینان قلبی موجب چنان اطمینانی در رفتار و کارها و حتی گام‌های ظاهری می‌شود که نمی‌توان آن را به‌عنوان یک بازتاب خارجی و بیرونی نادیده گرفت. به سخن دیگر، اطمینان قلبی، بازتاب‌ها و تجلیاتی دارد که یکی از مهم‌ترین آنها گام‌های [[اطمینان]] و [[استوار]] شخص خواهد بود.		درباره رفتار اجتماعی بازتاب [[اطمینان قلبی]] نیز می‌فرماید: {{متن قرآن\|يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ}}<ref>«با آرامش راه می‌پیمودند» سوره اسراء، آیه ۹۵.</ref>. هر چند [[آیه]] درباره نزول فرشتگان در قالب تجسم به جسد مادی در [[زمین]] و [[رفتار]] ایشان است، ولی از این آیه به دست نمی‌آید که اطمینان قلبی موجب چنان اطمینانی در رفتار و کارها و حتی گام‌های ظاهری می‌شود که نمی‌توان آن را به‌عنوان یک بازتاب خارجی و بیرونی نادیده گرفت. به سخن دیگر، اطمینان قلبی، بازتاب‌ها و تجلیاتی دارد که یکی از مهم‌ترین آنها گام‌های [[اطمینان]] و [[استوار]] شخص خواهد بود.
	با نگاهی به [[آموزه‌های وحیانی قرآن]] به دست نمی‌آید که هر چه [[انسان]] در سیروسلوک الی [[الله]] به [[مقامات]] و منازل [[برتر]] برسد و از احوالات بالایی برخوردار شود، به همان [[میزان]] بازتاب‌ها و تجلیات [[اجتماعی]] و [[رفتاری]] آن قوی‌تر و مشهودتر است. به‌عنوان نمونه [[آرامش]] و اطمینانی که برای [[پیامبر]]{{صل}} در برخوردهای [[منافقان]] و [[کافران]] فراهم می‌شد، نشان‌دهنده تجلیات مراتب عالی [[الهی]] بر [[قلب]] ایشان است. اگر آن حضرت{{صل}} مصداق مظهر [[رئوف]] و رحیم است و برای [[مردم]] خود را به [[رنج]] می‌افکند تا دیگران از هر لحاظ در [[آسایش]] و آرامش باشند و در این باره حتی [[حرص]] می‌زند و بیش از [[استحقاق]] از [[خدا]] برای [[رهایی]] مردم درخواست دارد<ref>سوره توبه، آیه ۱۲۸.</ref>، یا چنان باورمندانه به سخنان منافقان [[دروغگو]] گوش می‌دهد تا این‌گونه برای رساندن خیری به همگان حتی منافقان درهای [[رحمت]] را گشوده دارد؛ ولی آنان وی را ساده‌اندیش و زودباور می‌دانند<ref>سوره توبه، آیه ۶۰.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۳۷۷.</ref>		با نگاهی به [[آموزه‌های وحیانی قرآن]] به دست نمی‌آید که هر چه [[انسان]] در سیروسلوک الی [[الله]] به [[مقامات]] و منازل [[برتر]] برسد و از احوالات بالایی برخوردار شود، به همان [[میزان]] بازتاب‌ها و تجلیات [[اجتماعی]] و [[رفتاری]] آن قوی‌تر و مشهودتر است. به‌عنوان نمونه [[آرامش]] و اطمینانی که برای [[پیامبر]]{{صل}} در برخوردهای [[منافقان]] و [[کافران]] فراهم می‌شد، نشان‌دهنده تجلیات مراتب عالی [[الهی]] بر [[قلب]] ایشان است. اگر آن حضرت{{صل}} مصداق مظهر [[رئوف]] و رحیم است و برای [[مردم]] خود را به [[رنج]] می‌افکند تا دیگران از هر لحاظ در [[آسایش]] و آرامش باشند و در این باره حتی [[حرص]] می‌زند و بیش از [[استحقاق]] از [[خدا]] برای [[رهایی]] مردم درخواست دارد<ref>سوره توبه، آیه ۱۲۸.</ref>، یا چنان باورمندانه به سخنان منافقان [[دروغگو]] گوش می‌دهد تا این‌گونه برای رساندن خیری به همگان حتی منافقان درهای [[رحمت]] را گشوده دارد؛ ولی آنان وی را ساده‌اندیش و زودباور می‌دانند<ref>سوره توبه، آیه ۶۰.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۳۷۷ ـ ۳۸۰.</ref>

	== عوامل و ابزارهای آرامش ==		== عوامل و ابزارهای آرامش ==
خط ۴۸:		خط ۴۸:
	# '''[[پیروی]] از هدایت‌های [[تشریعی]]:''' انسان باید همان‌طوری که از هدایت‌های [[فطری]] بهره می‌گیرد از هدایت‌های تشریعی خدا نیز بهره گرفته و با پیروی از آنها به آرامشی برسد که [[خوف]] و [[حزن]] را بر می‌دارد<ref>سوره بقره، آیه ۳۸.</ref>.		# '''[[پیروی]] از هدایت‌های [[تشریعی]]:''' انسان باید همان‌طوری که از هدایت‌های [[فطری]] بهره می‌گیرد از هدایت‌های تشریعی خدا نیز بهره گرفته و با پیروی از آنها به آرامشی برسد که [[خوف]] و [[حزن]] را بر می‌دارد<ref>سوره بقره، آیه ۳۸.</ref>.
	# '''[[همسر]]:''' از عوامل و ابزارهای آرامش‌بخش برای انسان همسر است که موجب [[مودّت]] و [[رحمت]] میان افراد می‌شود و حزن و خوف را بر می‌دارد و [[سکونت]] و [[آرامش]] را به ایشان می‌بخشد<ref>سوره روم، آیه ۲۱.</ref>.		# '''[[همسر]]:''' از عوامل و ابزارهای آرامش‌بخش برای انسان همسر است که موجب [[مودّت]] و [[رحمت]] میان افراد می‌شود و حزن و خوف را بر می‌دارد و [[سکونت]] و [[آرامش]] را به ایشان می‌بخشد<ref>سوره روم، آیه ۲۱.</ref>.
	# '''[[بیعت]]:''' بیعت با [[پیامبر]]{{صل}} و [[رهبران الهی]] و [[وفاداری]] نسبت به آن از جمله عوامل سکونت‌آفرین است<ref>سوره فتح، آیه ۱۸.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۳۸۰.</ref>		# '''[[بیعت]]:''' بیعت با [[پیامبر]]{{صل}} و [[رهبران الهی]] و [[وفاداری]] نسبت به آن از جمله عوامل سکونت‌آفرین است<ref>سوره فتح، آیه ۱۸.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۳۸۰ ـ ۳۸۴.</ref>

	== مراتب اطمینان ==		== مراتب اطمینان ==
خط ۵۹:		خط ۵۹:
	برخی گفته‌اند مراتب [[اطمینان]] خود سه است که شامل اطمینان [[عامه]] است که چون خدا به دعای ایشان پاسخ داده شده و حاجات ایشان روا می‌شود، [[گرایش]] به [[دعا]] می‌یابند؛ دوم اطمینان [[خاصه]] است که به [[قضای الهی]] [[راضی]] هستند و سوم اطمینان اخص که در [[وادی]] [[حیرت]] هستند.		برخی گفته‌اند مراتب [[اطمینان]] خود سه است که شامل اطمینان [[عامه]] است که چون خدا به دعای ایشان پاسخ داده شده و حاجات ایشان روا می‌شود، [[گرایش]] به [[دعا]] می‌یابند؛ دوم اطمینان [[خاصه]] است که به [[قضای الهی]] [[راضی]] هستند و سوم اطمینان اخص که در [[وادی]] [[حیرت]] هستند.
	اما به نظر می‌رسد که اطمینان اخص به [[شهود]] است نه به ذکر لفظی، از این روست که [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} یا [[نفس مطمئنه]] در مقام شهود نشسته است و به‌سوی خدا [[رجعت]] می‌کند و در جنت [[فعل الهی]] و [[رضوان]] صفات و ذات جلوس می‌کند<ref>سوره بقره، آیه ۲۶۰؛ سوره فجر، آیه ۲۷-۳۰.</ref>.		اما به نظر می‌رسد که اطمینان اخص به [[شهود]] است نه به ذکر لفظی، از این روست که [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} یا [[نفس مطمئنه]] در مقام شهود نشسته است و به‌سوی خدا [[رجعت]] می‌کند و در جنت [[فعل الهی]] و [[رضوان]] صفات و ذات جلوس می‌کند<ref>سوره بقره، آیه ۲۶۰؛ سوره فجر، آیه ۲۷-۳۰.</ref>.
	البته ذکر لفظی نیز موجب اطمینان است ولی این اطمینان در درجه [[برتری]] نیست که عامل آن شهود عینی و [[مکاشفه]] [[قلبی]] باشد<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۳۸۴.</ref>.		البته ذکر لفظی نیز موجب اطمینان است ولی این اطمینان در درجه [[برتری]] نیست که عامل آن شهود عینی و [[مکاشفه]] [[قلبی]] باشد<ref>[[خلیل منصوری\|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)\|عرفان در قرآن]]، ص ۳۸۴ ـ ۳۸۶.</ref>.

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani در ‏۲۸ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۴۴

2026-05-28T05:44:10Z

نمایش تغییرات

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = اطمینان | عنوان مدخل = اطمینان | مداخل مرتبط = اطمینان در قرآن - اطمینان در عرفان اسلامی - اطمینان در معارف دعا و زیارات - اطمینان در معارف و سیره سجادی | پرسش مرتبط = }} ==اطمینان، مقام آرامش هنگام شهود== سالک ال...» ایجاد کرد

2026-05-02T07:31:26Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = اطمینان | عنوان مدخل = اطمینان | مداخل مرتبط = اطمینان در قرآن - اطمینان در عرفان اسلامی - اطمینان در معارف دعا و زیارات - اطمینان در معارف و سیره سجادی | پرسش مرتبط = }} ==اطمینان، مقام آرامش هنگام شهود== سالک ال...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = اطمینان
| عنوان مدخل = اطمینان
| مداخل مرتبط = [[اطمینان در قرآن]] - [[اطمینان در عرفان اسلامی]] - [[اطمینان در معارف دعا و زیارات]] - [[اطمینان در معارف و سیره سجادی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==اطمینان، مقام آرامش هنگام شهود==
[[سالک الی الله]] وقتی به مقام [[آرامش روانی]] می‌رسد که خواطر [[شک]] از جانش برخیزد و به سبب [[مشاهده]] [[آیات]] [[حق]]، حرکت‌ها و خجلان [[ذهنی]] و قلبی‌اش به پایان برسد. البته از آنجا که [[مراتب یقین]] و مشاهده حق از تعدد و تنوع برخوردار است، مراتب آرامش نیز همین‌گونه است. از این روست که [[سالک]] در مرتبه‌ای به [[سکونت]] و در مرتبه‌ای به اطمینان می‌رسد.
از نظر [[آموزه‌های قرآنی]]، سکونت و اطمینان از تجلیات فعل، صفات و [[ذات الهی]] است. از همین روست که در [[آیات قرآنی]] از واژه «انزال» برای تبیین علل سکونت و اطمینان یاد می‌کند؛ به این معنا که خاستگاه و منشأی سکونت و اطمینان، چیزی جز [[خدا]] و تجلیاتش بر [[جان]] و روان [[بنده]] نیست. خدا می‌فرماید: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ}}<ref>«اوست که آرامش را در دل مؤمنان فرو فرستاد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند» سوره فتح، آیه ۴.</ref>.
از این [[آیه]] به دست می‌آید که این نوع خاص از آرامش ویژه مؤمنانی است که [[ایمان]] جزو [[ملکه]] و مقوّم [[ذات]] آنان شده است؛ در [[حقیقت]] به این افراد در قالب امدادهای [[غیب]] و خاص [[الهی]]، نوعی آرامش می‌رسد که به دیگران نمی‌رسد. بازتاب این نوع سکونت اعجازی، [[افزایش ایمان]] است. پس به همان [[میزان]] که [[رفتار]] و [[اعمال صالح]] افراد [[مؤمن]] از نظر کیفیت و کمیت افزایش می‌یابد، به همان میزان بر کیفیت [[ایمانی]] آنان نیز افزوده می‌شود. این بدان معناست که ایمان همانند [[تقوا]] و همچنین برایند آنها یعنی [[یقین]] دارای مراتب تشکیکی است که از درجات [[ضعف]] و شدت برخوردار است<ref>سوره مائده، آیه ۹۳؛ سوره تکاثر، آیه ۵ و ۷؛ سوره واقعه، آیه ۹۵ و آیات دیگر.</ref>.

از نظر [[قرآن]]، آرامش در دو سطح سکونت و اطمینان در [[قلب]] تحقق می‌یابد و بازتاب‌های خارجی دارد. در حقیقت، وقتی قلب با [[تجلیات الهی]] به‌نوعی از آرامش می‌رسد، نمودهای آن در [[رفتار]] [[آدمی]] خودنمایی می‌کند. البته از آنجا که [[دنیا]] دارالاسباب است، هماره این تجلیات با بهره‌گیری از عوامل و اسبابی انجام می‌گیرد؛ چنان‌که [[بسترسازی]] و زمینه‌سازی خود [[انسان]] برای بهره‌گیری از این عوامل برای ایجاد [[تجلیات الهی]] لازم و ضروری است. به‌عنوان نمونه [[سالک الی الله]] با استفاده از عامل [[همسر]] می‌تواند به‌نوعی از [[آرامش]] در [[مقام]] [[سکونت]] برسد. [[خدا]] در این باره می‌فرماید: {{متن قرآن|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref>.
در این [[آیه]] از سکونت و آرامش [[قلبی]] با استفاده از ابزار [[ازدواج]] و [[روابط همسری]] سخن به میان آمده است که نیازمند ایجاد عواملی از سوی انسان و تلاش اوست؛ پس انسان با [[اختیار]] خویش می‌تواند این عامل را ایجاد کرده و از آرامش و سکونت قلبی برخاسته از [[خانواده]] و [[همراهی]] همسر بهره‌مند شود؛ اما گاهی عوامل و ابزارهای [[طبیعی]] و غیراختیاری است؛ چنان‌که آرامش و سکونتی که برای انسان در هنگام شب رخ می‌دهد این‌گونه است: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ}}<ref>«اوست که برای شما شب را نهاد تا در آن بیارمید» سوره یونس، آیه ۶۷.</ref>.

پس از نظر [[قرآن]] آنچه از سکونت و [[اطمینان]] مهم است، آرامش قلبی است که بازتاب‌های [[رفتاری]] و [[اجتماعی]] چون [[امنیت]] و مانند آن را به دنبال خواهد داشت. همچنین از نظر قرآن، دلی که به [[نور]] تجلیات الهی به سکونت و اطمینان رسیده است، تحت‌تأثیر فشارهای بیرونی قرار نمی‌گیرد و اطمینان که درجه بالاتر و [[برتر]] از سکونت است را از دست نمی‌دهد. خدا می‌فرماید: {{متن قرآن|مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ}}<ref>«بر آن کسان که پس از ایمان به خداوند کفر ورزند- نه آن کسان که وادار (به اظهار کفر) شده‌اند و دلشان به ایمان گرم است بلکه آن کسان که دل به کفر دهند- خشمی از خداوند خواهد بود و عذابی سترگ خواهند داشت» سوره نحل، آیه ۱۰۶.</ref>.
درباره [[رفتار اجتماعی]] بازتاب [[اطمینان قلبی]] نیز می‌فرماید: {{متن قرآن|يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ}}<ref>«با آرامش راه می‌پیمودند» سوره اسراء، آیه ۹۵.</ref>. هر چند [[آیه]] درباره [[نزول فرشتگان]] در قالب تجسم به جسد مادی در [[زمین]] و [[رفتار]] ایشان است، ولی از این آیه به دست نمی‌آید که اطمینان قلبی موجب چنان اطمینانی در رفتار و کارها و حتی گام‌های ظاهری می‌شود که نمی‌توان آن را به‌عنوان یک بازتاب خارجی و بیرونی نادیده گرفت. به سخن دیگر، اطمینان قلبی، بازتاب‌ها و تجلیاتی دارد که یکی از مهم‌ترین آنها گام‌های [[اطمینان]] و [[استوار]] شخص خواهد بود.
با نگاهی به [[آموزه‌های وحیانی قرآن]] به دست نمی‌آید که هر چه [[انسان]] در سیروسلوک الی [[الله]] به [[مقامات]] و [[منازل]] [[برتر]] برسد و از احوالات بالایی برخوردار شود، به همان [[میزان]] بازتاب‌ها و تجلیات [[اجتماعی]] و [[رفتاری]] آن قوی‌تر و مشهودتر است. به‌عنوان نمونه [[آرامش]] و اطمینانی که برای [[پیامبر]]{{صل}} در برخوردهای [[منافقان]] و [[کافران]] فراهم می‌شد، نشان‌دهنده تجلیات مراتب عالی [[الهی]] بر [[قلب]] ایشان است. اگر آن حضرت{{صل}} مصداق [[مظهر]] [[رئوف]] و [[رحیم]] است و برای [[مردم]] خود را به [[رنج]] می‌افکند تا دیگران از هر لحاظ در [[آسایش]] و آرامش باشند و در این باره حتی [[حرص]] می‌زند و بیش از [[استحقاق]] از [[خدا]] برای [[رهایی]] مردم درخواست دارد<ref>سوره توبه، آیه ۱۲۸.</ref>، یا چنان باورمندانه به سخنان منافقان [[دروغگو]] گوش می‌دهد تا این‌گونه برای رساندن خیری به همگان حتی منافقان درهای [[رحمت]] را گشوده دارد؛ ولی آنان وی را ساده‌اندیش و زودباور می‌دانند<ref>سوره توبه، آیه ۶۰.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۳۷۷.</ref>

==عوامل و ابزارهای آرامش==
چنان‌که گفته شد خاستگاه آرامش و منشأی آن در همه مراتب خدای تبارک‌وتعالی است<ref>سوره توبه، آیه ۲۶ و ۴۰؛ سوره فتح، آیه ۴.</ref>؛ اما این آرامش از راه‌های گوناگون به انسان می‌رسد که از آن به ابزارهای آرامش یاد می‌شود؛ همچنین نیازمند [[بسترسازی]] و زمینه‌سازی از سوی [[بشر]] است که از آنها به‌عنوان عوامل [[سکونت]] و آرامش یاد می‌شود. از مهم‌ترین ابزارها و عوامل آرامش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
# ذکر [[الله]]: ذکر در اقسام گوناگون آن یعنی [[ذکر جلی]]، [[ذکر خفی]]، [[ذکر زبانی]]، ذکر عملی، [[ذکر قلبی]] و مانند آنها مهم‌ترین عامل رسیدن به [[آرامش]] اطمینانی است. [[خدا]] می‌فرماید: {{متن قرآن|الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ}}<ref>«همان کسانی که ایمان آورده‌اند و دل‌های ایشان با یاد خداوند آرام می‌گیرد؛ آگاه باشید! با یاد خداوند دل‌ها آرام می‌یابد» سوره رعد، آیه ۲۸.</ref>.
# [[ولایت الهی]]: کسانی که تحت ولایت الهی خود را قرار داده باشند و از [[اولیای الهی]] شوند، از [[اطمینان]] و آرامشی برخوردار خواهند بود که بازتاب آن [[رهایی]] از هرگونه [[حزن]] نسبت به گذشته و [[ترس]] از [[آینده]] است. خدا می‌فرماید: {{متن قرآن|أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}}<ref>«آگاه باشید که دوستان خداوند نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌شوند» سوره یونس، آیه ۶۲.</ref>.
# [[توکل به خدا]]: از دیگر عوامل مهم و تأثیرگذار برای رسیدن به [[مقام]] اطمینان، [[توکل]] و [[اعتماد به خدا]] است که سبب آرامش و [[نهراسیدن]] از [[دشمن]] می‌شود<ref>سوره آل‌عمران، آیه ۱۷۲-۱۷۵.</ref>؛ زیرا جمله {{متن قرآن|حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ}}<ref>«خداوند ما را بس و او کارسازی نیکوست» سوره آل عمران، آیه ۱۷۳.</ref> از توکل [[مؤمنان]] حکایت دارد. اینکه مؤمنان در برابر ایجاد ترس و [[وحشت]] از سوی [[منافقان]] نه تنها ترسی به خود راه نمی‌دهند، بلکه بر ایمانشان افزوده می‌شود و اعلام می‌کنند توکلشان بر خداست، بر آرامش خاطر مؤمنان دلالت دارد.
# [[استقامت]]: استقامت بر [[ایمان]] و [[توحید]]، سبب آرامش در [[دنیا]] و [[آخرت]] است به‌طوری که همه احوالات برای او یکسان است و هیچ‌گونه حزن و خوفی ندارد<ref>سوره فصلت، آیه ۳۰؛ سوره احقاف، آیه ۱۳.</ref>.
# ایمان [[خالص]]: ایمان خالص و به‌دور از هرگونه [[شرک]] و [[تسلیم محض]] خدا بودن، از عوامل مهم و تأثیرگذار در ایجاد اطمینان و آرامش و رهایی از [[خوف]] و حزن است<ref>سوره انعام، آیه ۸۱-۸۲؛ سوره آل‌عمران، آیه ۱۳۹؛ سوره انفال، آیه ۱۲؛ سوره فصلت، آیه ۳۰؛ سوره زخرف، آیه ۶۸-۶۹؛ سوره احقاف، آیه ۱۵.</ref>.
# [[تسلیم]] در برابر [[خدا]]: [[انسانی]] که در برابر خدا تسلیم است هماره در [[آرامش]] و [[سکونت]] و [[اطمینان قلبی]] است و هیچ‌گونه [[خوف]] و حزنی نخواهد داشت<ref>سوره بقره، آیه ۱۱۲؛ سوره زخرف، آیه ۶۸-۶۹.</ref>.
# [[عمل صالح]]: [[ایمان به خدا]] و عمل صالح، عامل آرامش [[انسان]] در [[دنیا]] و [[عالم آخرت]] است<ref>سوره بقره، آیه ۶۲ و ۲۷۷؛ سوره مائده، آیه ۶۹؛ سوره انعام، آیه ۴۸.</ref>.
# [[تقوای الهی]]: از دیگر عوامل [[آرامش‌بخش]] می‌توان به تقوای الهی اشاره کرد که موجب [[اطمینان]] و سکونت [[دل‌ها]] شده و خوف و [[حزن]] را می‌زداید<ref>سوره اعراف، آیه ۳۵.</ref>.
# [[اصلاح امور]]: از دیگر عواملی که سکونت را ایجاد و حزن و خوف را بر می‌دارد، اصلاح امور است<ref>سوره اعراف، آیه ۳۵.</ref>.
# [[نیکوکاری]]: انجام [[کارهای نیک]] و [[حسنات]] از دیگر عوامل [[رهایی]] از حزن و خوف و دست‌یابی به آرامش است<ref>سوره نمل، آیه ۸۹.</ref>.
#نمادهای آرامش‌بخش: از دیگر ابزارها و اسبابی که از سوی خدا برای آرامش دل‌های [[مؤمنان]] مورداستفاده قرار می‌گیرد، نمادهای آرامش‌بخش است. به‌عنوان نمونه [[تابوت عهد]] برای [[بنی‌اسرائیل]] این‌گونه بود<ref>سوره بقره، آیه ۲۴۸.</ref>.
# [[مائده]] آسمانی و برخورداری از [[معجزه]]: از دیگر ابزارهایی که موجب آرامش و اطمینان می‌شود، برخورداری از [[معجزات]] همچون سفره‌های آسمانی است که بیانگر [[عنایت خاص]] خدا به [[بندگان]] است<ref>سوره مائده، آیه ۱۱۲-۱۱۳.</ref>.
# [[اقامه نماز]]: [[برپایی نماز]] و اقامه آن موجب می‌شود تا انسان به سکونت و اطمینان برسد و خوف و حزنی نداشته باشد<ref>سوره بقره، آیه ۲۷۷.</ref>.
# [[انفاق]]: [[بخشش مال]] و [[انفاق مالی]] از جمله [[زکات]] به‌دور از هرگونه [[منت]] و آزاری به دیگران از عواملی است که موجب اطمینان و رهایی از خوف و حزن انسان می‌شود<ref>سوره بقره، آیه ۲۶۲ و ۲۷۴.</ref>.
# [[دعا]] و [[نیایش]]: دعا و نیایش به‌عنوان [[ذکر الهی]] یکی از عوامل آرامش‌بخش است. اما دعا و [[صلوات]] [[پیامبر]]{{صل}} در [[حق دیگران]] تأثیر شگرف و بیشتری دارد؛ از همین روست که خدا دعای آن حضرت{{صل}} را نسبت به کسانی که [[اهل]] [[ایمان]] و [[انفاقات مالی]] هستند، عامل [[سکونت]] ایشان قرار داده است<ref>سوره توبه، آیه ۱۰۳.</ref>.
# [[فرستادگان الهی]] و [[دلداری]]: از دیگر ابزارهای [[الهی]] برای سکونت، [[فرشتگان]] و فرستادگان الهی هستند که با دلداری و تسلای خاطر [[قلوب]] را به [[آرامش]] و سکونت می‌رسانند و حزن و [[خوف]] را می‌زدایند<ref>سوره عنکبوت، آیه ۳۳؛ سوره هود، آیه ۶۹-۷۴؛ سوره حجر، آیه ۵۱-۵۵.</ref>.
# [[زمین]]: از نظر [[قرآن]]، زمین همانند مهد و گهواره‌ای است که موجب آرامش و سکونت [[انسان]] است. این یکی از ابزارهای [[طبیعی]] همانند شب برای آرامش انسان است که [[خدا]] قرار داده است<ref>سوره طه، آیه ۵۳؛ سوره زخرف، آیه ۱۰.</ref>.
#شب: شب از ابزارهای طبیعی است که خدا برای ایجاد آرامش در [[انسان‌ها]] قرار داده است<ref>سوره انعام، آیه ۹۶؛ سوره یونس، آیه ۶۷؛ سوره نمل، آیه ۸۶.</ref>.
# [[نزول باران]]: نزول باران در هنگامه نیاز یکی از ابزارهای الهی برای ایجاد آرامش در قلوب [[مردمان]] به‌ویژه [[مجاهدان]] است<ref>سوره انفال، آیه ۱۱.</ref>.
# [[خواب]]: از نظر قرآن شب و خواب موجب آرامش است. البته گاه در بحبوحه بحران‌ها و [[مصیبت‌ها]] وقتی خواب دست می‌دهد شخص به آرامش می‌رسد. از این روست که یکی از ابزارهای [[آرامش‌بخش]] را خواب دانسته‌اند<ref>سوره فرقان، آیه ۴۷؛ سوره نباء، آیه ۹؛ سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۴؛ سوره انفال، آیه ۱۱.</ref>.
# [[خانه]]: از دیگر ابزارهای آرامش‌بخش می‌توان به خانه یاد کرد که سکونت را به دنبال می‌آورد. از همین روست که به آن [[مسکن]] نیز می‌گویند<ref>سوره نحل، آیه ۸۰.</ref>.
# [[مشاهده]] عینی [[حقایق]]: از نظر قرآن یکی از عوامل [[اطمینان]] و آرامش خاطر مشاهده عینی و حتی [[حسی]] حقایق است. به‌عنوان نمونه مظهریت معید از [[نام‌های الهی]] برای [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} موجب آرامش و [[اطمینان قلبی]] آن حضرت{{ع}} بود<ref>سوره بقره، آیه ۲۶۰.</ref>.
#بشارت‌های الهی: وعده‌ها و بشارت‌های الهی نسبت به [[مؤمنان]] موجب اطمینان می‌شود و حزن و خوف را بر می‌دارد<ref>سوره انبیاء، آیه ۲۱.</ref>.
# [[پیروی]] از هدایت‌های [[تشریعی]]: انسان باید همان‌طوری که از هدایت‌های [[فطری]] بهره می‌گیرد از هدایت‌های تشریعی خدا نیز بهره گرفته و با پیروی از آنها به آرامشی برسد که [[خوف]] و [[حزن]] را بر می‌دارد<ref>سوره بقره، آیه ۳۸.</ref>.
# [[همسر]]: از عوامل و ابزارهای آرامش‌بخش برای انسان همسر است که موجب [[مودّت]] و [[رحمت]] میان افراد می‌شود و حزن و خوف را بر می‌دارد و [[سکونت]] و [[آرامش]] را به ایشان می‌بخشد<ref>سوره روم، آیه ۲۱.</ref>.
# [[بیعت]]: بیعت با [[پیامبر]]{{صل}} و [[رهبران الهی]] و [[وفاداری]] نسبت به آن از جمله عوامل سکونت‌آفرین است<ref>سوره فتح، آیه ۱۸.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۳۸۰.</ref>

==مراتب اطمینان==
چنان‌که گفته شد از نظر [[قرآن]]، [[ایمان]] دارای درجاتی است که ممکن است برخی از آنها با [[تزلزل]] همراه باشد. [[مقام]] والای ایمان، همان [[طمأنینه]] است که راه رسیدن به این درجه والا، با [[ترک گناه]] و [[انجام واجبات]] براساس [[عبادت]] [[شرعی]] است. [[عارفان]] مقام اطمینان را که پس از سکونت به دست نمی‌آید [[برترین]] مقام دانسته‌اند؛ زیرا مقام اطمینان را، مقام سکونتی توأم با [[امنیت]] و مؤانست با خدا دانسته که در آن مرتبه [[سالک]] تنها با خدا و در رضوان‌الله قرار گرفته است.
با نگاهی به [[آموزه‌های وحیانی قرآن]] می‌توان گفت در [[آیات قرآنی]]، مراحل اطمینان در سه مرحله تبیین شده است. این مراحل عبارتند از:
# اطمینان [[عقلی]] و [[فکری]]، که [[آدمی]] به کمک [[هدایت عام الهی]]، از تردید و [[تحیر]] [[علمی]] خلاصه می‌گردد، چنانچه در [[آیات]] ۹۴ و ۹۵ [[سوره اسراء]] بیان شده است. از نظر قرآن، وقتی خدا [[پیامبران]] را از بشری از جنس خود ایشان قرار داده است، این‌گونه آرامش و اطمینانی برای [[بشر]] ایجاد می‌شود که او نیز می‌تواند [[راه هدایت]] را بپیماید چنان‌که بشری دارای [[قوای نفسانی]] از جمله [[غضب]] و [[شهوت]] پیموده است. پس هیچ اما و اگری نخواهد داشت؛ اما اگر فرشتگان می‌فرستاد، اولاً باید [[لباس]] آدمیت می‌پوشید که خود این [[پوشش]] گول‌زننده است و انسان نمی‌تواند به اطمینان بگوید کسی که با این جسد [[انسانی]] می‌بیند فرشته‌ها است. از سوی دیگر فرشته‌ها که غضب و شهوت ندارد تا [[سرمشق]] برای [[انسان]] شود<ref>سوره انعام، آیه ۹ و آیات دیگر.</ref>.
# [[اطمینان قلبی]] که عبارت از رهاشدن از خطر هجران است، و با [[ذکر خدا]] حاصل آید؛ چراکه ذکر مرتبه وصول است، چنانچه در [[آیه]] ۲۸ [[سوره رعد]] آمده است. [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} این مرتبه از [[اطمینان]] را بر پایه راه ظهور در اسم معید و انجام عملی [[معاد]] به [[اذن خدا]] را درخواست می‌کند و می‌فرماید: {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که ابراهیم گفت: پروردگارا! به من بنمای چگونه مردگان را زنده می‌سازی؟ فرمود: آیا ایمان نداری؟ گفت: چرا امّا تا دلم آرام یابد؛ فرمود: چهار پرنده برگزین» سوره بقره، آیه ۲۶۰.</ref>.
# اطمینان [[نفسانی]]، که [[مقام]] رسیدن به مقام [[رضایت]] دوسویه [[خدا]] و [[بنده]] است. خدا می‌فرماید: {{متن قرآن|يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً * فَادْخُلِي فِي عِبَادِي * وَادْخُلِي جَنَّتِي}}<ref>«ای روان آرمیده! * به سوی پروردگارت خرسند و پسندیده بازگرد! * آنگاه، در جرگه بندگان من درآی! * و به بهشت من پا بگذار!» سوره فجر، آیه ۲۷-۳۰.</ref>. این حالت نفس که [[برترین]] حالات [[بندگی]] است، [[سالک]] در جایگاهی بس بلندمرتبه قرار گرفته است؛ زیرا در این مقام، [[نفس انسانی]] سزاوار [[ورود به بهشت]] [[قرب]] و [[جنت]] الذات خواهد بود. خدا درباره مقام رضوان‌الله که [[برتر]] از بهشت‌های هشت‌گانه و جنات [[الهی]] است خود می‌فرماید: {{متن قرآن|وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}}<ref>«خداوند به مردان و زنان مؤمن، بوستان‌هایی، نوید داده است که از بن آنها جویباران روان است؛ در آنها جاودانند، نیز جایگاه‌هایی پاک در بوستان‌های جاودان (نوید داده است) و خشنودی خداوند (از همه اینها) برتر است؛ این همان رستگاری سترگ است» سوره توبه، آیه ۷۲.</ref>.
برخی گفته‌اند مراتب [[اطمینان]] خود سه است که شامل اطمینان [[عامه]] است که چون خدا به دعای ایشان پاسخ داده شده و [[حاجات]] ایشان روا می‌شود، [[گرایش]] به [[دعا]] می‌یابند؛ دوم اطمینان [[خاصه]] است که به [[قضای الهی]] [[راضی]] هستند و سوم اطمینان اخص که در [[وادی]] [[حیرت]] هستند.
اما به نظر می‌رسد که اطمینان اخص به [[شهود]] است نه به ذکر لفظی، از این روست که [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} یا [[نفس مطمئنه]] در مقام شهود نشسته است و به‌سوی خدا [[رجعت]] می‌کند و در جنت [[فعل الهی]] و [[رضوان]] صفات و [[ذات]] جلوس می‌کند<ref>سوره بقره، آیه ۲۶۰؛ سوره فجر، آیه ۲۷-۳۰.</ref>.
البته ذکر لفظی نیز موجب اطمینان است ولی این اطمینان در درجه [[برتری]] نیست که عامل آن شهود عینی و [[مکاشفه]] [[قلبی]] باشد.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۳۸۴.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM011028.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|'''عرفان در قرآن''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:اطمینان]]