الله - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Wasity: /* منابع */

2026-02-21T01:54:52Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۲۴
خط ۶۴:		خط ۶۴:
	# [[پرونده:000055.jpg\|22px]] [[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]،[[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴''']]		# [[پرونده:000055.jpg\|22px]] [[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]،[[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴''']]
	# [[پرونده:13681040.jpg\|22px]] [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]		# [[پرونده:13681040.jpg\|22px]] [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]
	# [[پرونده:IM011007.jpg\|22px]] [[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|'''عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Wasity: /* ذات خدا */

2026-02-21T01:53:28Z

ذات خدا

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۲۳
خط ۵۷:		خط ۵۷:

	==[[ذات خدا]]==		==[[ذات خدا]]==
			==[[اسم خدا]]==
			==[[صفات خدا]]==

	== منابع ==		== منابع ==

Wasity: /* راه‌های اثبات وجود خدا */

2026-02-21T01:52:47Z

راه‌های اثبات وجود خدا

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۲۲
خط ۴۲:		خط ۴۲:
	در آیات بسیاری به [[شکرگزاری]] در برابر خدا: {{متن قرآن\|وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ}}<ref>"و خداوند را سپاس بگزارید اگر تنها او را می‌پرستید" سوره بقره، آیه ۱۵۲؛ ۱۷۲.</ref> یا نعمت‌های او: {{متن قرآن\|وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ}}<ref>"و نعمت خداوند را سپاس بگزارید" سوره نحل، آیه ۱۱۴.</ref> [[فرمان]] داده شده است؛ در آیه ۷۸ [[سوره نحل]] به این مطلب اشاره شده که خدا شما را از شکم مادرانتان خارج کرد، درحالی که چیزی نمی‌دانستید، پس او برای شما گوش و چشم و [[عقل]] قرارداد تا [[شکرگزار]] این نعمت‌ها باشید. برخی گفته‌اند: [[وجوب]] [[شکر منعم]] پیش از آنکه حکمی [[عقلی]] باشد حکمی [[عاطفی]] است<ref>آموزش کلام اسلامی، ج ۱، ص۳۵.</ref>؛ زیرا اگر کسی به دیگری خدمتی کند یا نعمتی به او ببخشد [[عواطف]] او را متوجه خود می‌سازد و بی‌تردید به هر [[میزان]] نعمت بزرگ‌تر باشد عواطف به سوی [[منعم]] بیشتر تحریک می‌شود. در هر صورت شکر منعم بر شناخت وی متوقف است.<ref>شرح باب حادی عشر، ص۱۹.</ref>.<ref>[[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴]]، ص۱۷۸- ۱۸۸.</ref>		در آیات بسیاری به [[شکرگزاری]] در برابر خدا: {{متن قرآن\|وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ}}<ref>"و خداوند را سپاس بگزارید اگر تنها او را می‌پرستید" سوره بقره، آیه ۱۵۲؛ ۱۷۲.</ref> یا نعمت‌های او: {{متن قرآن\|وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ}}<ref>"و نعمت خداوند را سپاس بگزارید" سوره نحل، آیه ۱۱۴.</ref> [[فرمان]] داده شده است؛ در آیه ۷۸ [[سوره نحل]] به این مطلب اشاره شده که خدا شما را از شکم مادرانتان خارج کرد، درحالی که چیزی نمی‌دانستید، پس او برای شما گوش و چشم و [[عقل]] قرارداد تا [[شکرگزار]] این نعمت‌ها باشید. برخی گفته‌اند: [[وجوب]] [[شکر منعم]] پیش از آنکه حکمی [[عقلی]] باشد حکمی [[عاطفی]] است<ref>آموزش کلام اسلامی، ج ۱، ص۳۵.</ref>؛ زیرا اگر کسی به دیگری خدمتی کند یا نعمتی به او ببخشد [[عواطف]] او را متوجه خود می‌سازد و بی‌تردید به هر [[میزان]] نعمت بزرگ‌تر باشد عواطف به سوی [[منعم]] بیشتر تحریک می‌شود. در هر صورت شکر منعم بر شناخت وی متوقف است.<ref>شرح باب حادی عشر، ص۱۹.</ref>.<ref>[[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴]]، ص۱۷۸- ۱۸۸.</ref>

	== راه‌های اثبات وجود خدا ==		==وجود خدا==
			=== راه‌های اثبات وجود خدا ===
	{{اصلی\|اثبات وجود خدا}}		{{اصلی\|اثبات وجود خدا}}
	هرچند وجود خدا نیازی به [[اثبات]] ندارد؛ ولی در عین حال قرآن کریم برای متنبه ساختن اذهان راه‌هایی را برای اثبات وجود خدا ارائه کرده است:		هرچند وجود خدا نیازی به [[اثبات]] ندارد؛ ولی در عین حال قرآن کریم برای متنبه ساختن اذهان راه‌هایی را برای اثبات وجود خدا ارائه کرده است:

Wasity: /* وجوب شناخت خدا */

2026-02-21T01:51:49Z

وجوب شناخت خدا

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۲۱
خط ۳۳:		خط ۳۳:
	باید توجه داشت گرچه همه [[ادیان الهی]] [[پیروان]] خود را به [[شناخت]] صحیح [[خداوند]] و توحید فراخوانده‌اند؛ ولی [[درجه]] [[خداشناسی]] در [[ادیان]] دیگر در [[حد]] خداشناسی در [[اسلام]] نبوده است؛ زیرا در اسلام [[برترین]] حد خداشناسی و توحید که رسیدن به آن در [[توان]] [[بشر]] است ارائه شده، به گونه‌ای که [[شناختی]] [[برتر]] از آن ممکن نیست. البته گرچه در اسلام قله نهایی خداشناسی و توحید بیان شده؛ ولی دسترسی به آن برای همگان میسور نیست، بلکه هر کس به اندازه [[استعداد]] خود می‌تواند خدا را بشناسد، از همین رو در روایتی آمده است: [[سوره توحید]] و [[آیات]] آغازین [[سوره حدید]]، برای ژرف‌اندیشان در [[آخر الزمان]] فرود آمده است<ref>الکافی، ج ۱، ص۹۱؛ الفصول المهمه، ج ۱، ص۱۷.</ref>.<ref>[[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴]]، ص۱۷۸- ۱۸۸.</ref>		باید توجه داشت گرچه همه [[ادیان الهی]] [[پیروان]] خود را به [[شناخت]] صحیح [[خداوند]] و توحید فراخوانده‌اند؛ ولی [[درجه]] [[خداشناسی]] در [[ادیان]] دیگر در [[حد]] خداشناسی در [[اسلام]] نبوده است؛ زیرا در اسلام [[برترین]] حد خداشناسی و توحید که رسیدن به آن در [[توان]] [[بشر]] است ارائه شده، به گونه‌ای که [[شناختی]] [[برتر]] از آن ممکن نیست. البته گرچه در اسلام قله نهایی خداشناسی و توحید بیان شده؛ ولی دسترسی به آن برای همگان میسور نیست، بلکه هر کس به اندازه [[استعداد]] خود می‌تواند خدا را بشناسد، از همین رو در روایتی آمده است: [[سوره توحید]] و [[آیات]] آغازین [[سوره حدید]]، برای ژرف‌اندیشان در [[آخر الزمان]] فرود آمده است<ref>الکافی، ج ۱، ص۹۱؛ الفصول المهمه، ج ۱، ص۱۷.</ref>.<ref>[[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴]]، ص۱۷۸- ۱۸۸.</ref>

	== ~~وجوب~~ شناخت خدا ==		==شناخت خدا==
	{{اصلی\|خداشناسی}}		{{اصلی\|خداشناسی}}
			=== وجوب شناخت خدا ===
	وجود خدا به تصریح برخی آیات تردیدناپذیر است: {{متن قرآن\|أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}}<ref>"پآیا درباره خداوند- آفریننده آسمان‌ها و زمین- تردیدی هست؟" سوره ابراهیم، آیه ۱۰.</ref> و خداشناسی امری [[فطری]] و با وجود [[آدمی]] عجین گشته است: {{متن قرآن\|فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ...}}<ref>"بنابراین با درستی آیین روی (دل) را برای این دین راست بدار! بر همان سرشتی که خداوند مردم را بر آن آفریده است؛ هیچ دگرگونی در آفرینش خداوند راه ندارد" سوره روم، آیه ۳۰.</ref>.		وجود خدا به تصریح برخی آیات تردیدناپذیر است: {{متن قرآن\|أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}}<ref>"پآیا درباره خداوند- آفریننده آسمان‌ها و زمین- تردیدی هست؟" سوره ابراهیم، آیه ۱۰.</ref> و خداشناسی امری [[فطری]] و با وجود [[آدمی]] عجین گشته است: {{متن قرآن\|فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ...}}<ref>"بنابراین با درستی آیین روی (دل) را برای این دین راست بدار! بر همان سرشتی که خداوند مردم را بر آن آفریده است؛ هیچ دگرگونی در آفرینش خداوند راه ندارد" سوره روم، آیه ۳۰.</ref>.

Wasity: /* ذات خداوند */

2026-02-21T01:50:00Z

ذات خداوند

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۲۰
خط ۵۴:		خط ۵۴:
	قرآن کریم پس از مطرح کردن [[آیات آفاقی]] و انفسی در ادامه آیه ۵۳ [[سوره فصلت]] می‌فرماید: آیا [[کافی]] نیست که پروردگارت خود [[شاهد]] هر چیزی است: {{متن قرآن\|أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}}. مفاد این بیان آن است که آیات گرچه خود راهی از راه‌های اثبات وجود خداست؛ ولی خداوندی که خود بر همه چیز شاهد و در همه جا مشهود است چه نیازی است که از راه آیات به وجود او پی برده شود، از این‌رو [[معصومان]] {{عم}} بر [[شناخت]] ذات به ذات و شناخت دیگر موجودات به وسیله ذات تأکید کرده‌اند، چنان‌که [[امیرمؤمنان]] {{ع}} در دعای صباح به [[خدا]] عرض می‌کند: {{متن حدیث\|يَا مَنْ دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ}}<ref>التوحید، ص۲۸۶؛ بحارالانوار، ج ۸۴، ص۳۳۹.</ref> و در بخش الحاقی [[دعای عرفه]] منسوب به [[امام حسین]] {{ع}} آمده است: {{متن حدیث\|أَ يَكُونُ لِغَيْرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيْسَ لَكَ}}<ref>بحارالانوار، ج ۶۴، ص۱۴۲.</ref> و حضرت [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[ابوحمزه ثمالی]] به خدا عرض می‌کند: {{متن حدیث\|بِكَ عَرَفْتُكَ وَ أَنْتَ دَلَلْتَنِي عَلَيْك}}<ref>اقبال الاعمال، ج ۱، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>؛ همچنین آمده است {{متن حدیث\|اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ}}<ref>بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>.<ref>[[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴]]، ص۱۷۸- ۱۸۸.</ref>		قرآن کریم پس از مطرح کردن [[آیات آفاقی]] و انفسی در ادامه آیه ۵۳ [[سوره فصلت]] می‌فرماید: آیا [[کافی]] نیست که پروردگارت خود [[شاهد]] هر چیزی است: {{متن قرآن\|أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}}. مفاد این بیان آن است که آیات گرچه خود راهی از راه‌های اثبات وجود خداست؛ ولی خداوندی که خود بر همه چیز شاهد و در همه جا مشهود است چه نیازی است که از راه آیات به وجود او پی برده شود، از این‌رو [[معصومان]] {{عم}} بر [[شناخت]] ذات به ذات و شناخت دیگر موجودات به وسیله ذات تأکید کرده‌اند، چنان‌که [[امیرمؤمنان]] {{ع}} در دعای صباح به [[خدا]] عرض می‌کند: {{متن حدیث\|يَا مَنْ دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ}}<ref>التوحید، ص۲۸۶؛ بحارالانوار، ج ۸۴، ص۳۳۹.</ref> و در بخش الحاقی [[دعای عرفه]] منسوب به [[امام حسین]] {{ع}} آمده است: {{متن حدیث\|أَ يَكُونُ لِغَيْرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيْسَ لَكَ}}<ref>بحارالانوار، ج ۶۴، ص۱۴۲.</ref> و حضرت [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[ابوحمزه ثمالی]] به خدا عرض می‌کند: {{متن حدیث\|بِكَ عَرَفْتُكَ وَ أَنْتَ دَلَلْتَنِي عَلَيْك}}<ref>اقبال الاعمال، ج ۱، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>؛ همچنین آمده است {{متن حدیث\|اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ}}<ref>بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>.<ref>[[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴]]، ص۱۷۸- ۱۸۸.</ref>

	==~~ذات خداوند==~~		==[[ذات خدا]]==
	~~[[انسان]] [[قدرت]] [[درک]]~~ [[ذات ~~خداوند~~]] را ندارد؛ چراکه او [[برتر]] از [[فهم]] و [[ادراک]] [[آدمی]] است و از کم و کیف و ماده و عوارض و ضد و [[شریک]] مبرّاست؛ از این‌رو در حیطه [[حس]] و فهم [[بشر]] نمی‌گنجد و انسان هیچ‌گاه [[قادر]] به [[شناخت ذات خداوند]] نخواهد بود<ref>بس کِشتی [[خِرَد]] که در این [[بحر]]، سال‌ها *** طی کرد و پی نبُرد که او را کرانه چیست
	([[حسن حسن‌زاده آملی]]، [[دیوان]] اشعار، ص۸۱)</ref>. به همین دلیل است که در [[احادیث]] و [[روایات]]، انسان از [[تفکر]] در ذات خداوند منع شده است: {{متن حدیث\|تَفَكَّرُوا فِي كُلِّ شَيْءٍ وَ لَا تَفَكَّرُوا فِي ذَاتِ اللَّهِ}}.
	به سخن کسی که [[گمان]] می‌کند به کُنه [[حقیقت]] [[مقدس]] [[پروردگار]] رسیده نباید توجه کرد؛ زیرا [[گمراه]] شده است و [[دروغ]] می‌گوید<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۲۵.</ref>. ذات خداوند برتر از آن است که [[عقل]] و [[وهم]] انسان بتواند او را درک کند؛ زیرا ادراکْ احاطه مدرِک (درک‌کننده) به مدرَک (درک‌شونده) است و هرگاه چیزی ادراک شود، احاطه به آن نیز لازم می‌آید و انسانِ محدود هرگز نمی‌تواند بر خدای بی‌نهایت احاطه یابد. غیرمتناهی چگونه به واسطه متناهی و معلول و محدود به احاطه درآید؟ اما [[خدای تعالی]] بر همه چیز مدرِک و [[آگاه]] است؛ زیرا محیط به همه اشیاء است و دیگران محاطِ او: {{متن قرآن\|يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا}}<ref>«(خداوند) آنچه را پیش رو و آنچه را پس پشت آنان است می‌داند و آنان بر او در دانش احاطه ندارند» سوره طه، آیه ۱۱۰.</ref>.

	تصوّرات [[راسخان در علم]] هم فرسنگ‌ها از [[حرم]] [[کبریایی]] او دور است و آخرین مرحله‌ای که [[فکر]] عمیق به آن می‌رسد، این است که جایگاه و [[مکانت]] او برای درک و فهم، چقدر دور از دسترس است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۲۵، و همو، شرح مصباح الانس، ص۴۹۶، ۴۹۷.</ref>. نهایتِ [[عرفان]] نیز آن است که [[عارفان]] [[اقرار]] به عجز از [[شناخت حق‌تعالی]] می‌کنند و سخن از {{متن حدیث\|مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ}}<ref>«آن‌گونه که باید تو را نشناختیم». (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۲۳)</ref> دارند. حتی صادر نخستین و [[عقل اول]] به دلیل تقیید خود نمی‌توانند او را به کُنه [[ادراک]] نمایند: {{متن قرآن\|يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ}}<ref>«خداوند، شما را از خویش پروا می‌دهد» سوره آل عمران، آیه ۲۸.</ref>.<ref>حسن [[حسن‌زاده آملی]]، شرح [[فارسی]] [[اسفار اربعه]]، ج۳، ص۲۶۲، ۲۶۳ و همو، دروس شرح [[فصوص الحکم]] [[قیصری]]، ص۵۶۶.</ref> پس برای [[شناخت ذات خداوند]] نباید خود را به [[زحمت]] انداخت؛ مخلوقِ مقیّد به هر مقامی از فنا هم برسد، نمی‌تواند به [[صمد]] مطلق احاطه پیدا کند و او را بیابد؛ حتی اگر بفرماید: {{متن حدیث\|لِي مَعَ اللَّهِ وَقْتٌ لَا يَسَعُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ}}<ref>. مرا با خداوند وقتی است که در آن وقت هیچ ملک مقرّب و هیچ پیغمبر مرسل نمی‌گنجد. (محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۸، ص۳۶۰)</ref>، باز هم‌چنان {{عربی\|يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ}} و {{عربی\|لَا تُتْعِبْ نَفْسَكَ}}<ref>خودت را خسته نکن.</ref> مطرح می‌باشند؛ لذا عالم‌ترینِ [[مردم]]، یعنی حضرت خاتم{{صل}} در دعای خود به محضر [[حضرت حق]] عرض کرد: {{متن حدیث\|مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۶۸، ص۲۳.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۱۰۲، ۱۰۳.</ref> [[علامه حسن‌زاده]] با توجه به این فرمایش [[حضرت رسول]]{{صل}}، در مناجاتی به [[خداوند]] عرض می‌کند: [[الهی]]! جایی که [[محمد بن عبدالله]]، [[انسان کامل]]، صاحب [[مقام محمود]] و [[خاتم انبیا]]، {{متن حدیث\|مَا عَرَفْتُكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ وَ مَا عَبَدْتُكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ}} گوید، حسن بن عبدالله، انسان‌نمای [[جاهل]]، باید {{عربی\|مَا عَبَدْتُكَ وَ مَا عَرَفْتُكَ}} گوید<ref>حسن حسن‌زاده آملی، الهی‌نامه، ص۵۵.</ref>.
	آری! [[هویت]] مطلق و بی‌قید و تعیّنِ خداوند، سیمرغی دست‌نیافتنی و بی‌نشان است که در [[حدیث شریف]] قدسی تعبیر به {{متن حدیث\|كُنْتُ كَنْزاً مَخْفِيّاً}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۸۴، ص۱۹۹.</ref> شده است؛ اما این سیمرغ وقتی به کثرت [[اسماء و صفات]] در آمد و به [[خلق]]، یعنی تعیّن‌یافتنِ [[کنز مخفی]] رسید، قدری ظاهر می‌شود و [[انسان]] می‌تواند از راه [[تفکر]] در مظاهر خداوند و [[نظام]] [[جهان]] و [[مخلوقات]]، به [[عظمت]] و بزرگی [[ذات خداوند]] پی ببرد<ref>در [[نظام احسن]] عالم دمی [[اندیشه]] کن *** تا چه [[حُسن]] است آن‌که را این [[خانه]] را بنّاستی
	([[حسن حسن‌زاده آملی]]، [[دیوان]] اشعار، ص۲۲۳).</ref> و تصوّری محدود از [[اسماء و صفات]] [[الهی]] داشته باشد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، مُمِدّ الهمم در شرح فُصوص الحِکَم، ص۱۶۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ؟؟؟.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2026-02-19T05:31:33Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۰۱
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	=== نظر به خود ذات ===		=== نظر به خود ذات ===
	قرآن کریم پس از مطرح کردن [[آیات آفاقی]] و انفسی در ادامه آیه ۵۳ [[سوره فصلت]] می‌فرماید: آیا [[کافی]] نیست که پروردگارت خود [[شاهد]] هر چیزی است: {{متن قرآن\|أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}}. مفاد این بیان آن است که آیات گرچه خود راهی از راه‌های اثبات وجود خداست؛ ولی خداوندی که خود بر همه چیز شاهد و در همه جا مشهود است چه نیازی است که از راه آیات به وجود او پی برده شود، از این‌رو [[معصومان]] {{عم}} بر [[شناخت]] ذات به ذات و شناخت دیگر موجودات به وسیله ذات تأکید کرده‌اند، چنان‌که [[امیرمؤمنان]] {{ع}} در دعای صباح به [[خدا]] عرض می‌کند: {{متن حدیث\|يَا مَنْ دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ}}<ref>التوحید، ص۲۸۶؛ بحارالانوار، ج ۸۴، ص۳۳۹.</ref> و در بخش الحاقی [[دعای عرفه]] منسوب به [[امام حسین]] {{ع}} آمده است: {{متن حدیث\|أَ يَكُونُ لِغَيْرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيْسَ لَكَ}}<ref>بحارالانوار، ج ۶۴، ص۱۴۲.</ref> و حضرت [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[ابوحمزه ثمالی]] به خدا عرض می‌کند: {{متن حدیث\|بِكَ عَرَفْتُكَ وَ أَنْتَ دَلَلْتَنِي عَلَيْك}}<ref>اقبال الاعمال، ج ۱، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>؛ همچنین آمده است {{متن حدیث\|اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ}}<ref>بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>.<ref>[[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴]]، ص۱۷۸- ۱۸۸.</ref>		قرآن کریم پس از مطرح کردن [[آیات آفاقی]] و انفسی در ادامه آیه ۵۳ [[سوره فصلت]] می‌فرماید: آیا [[کافی]] نیست که پروردگارت خود [[شاهد]] هر چیزی است: {{متن قرآن\|أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}}. مفاد این بیان آن است که آیات گرچه خود راهی از راه‌های اثبات وجود خداست؛ ولی خداوندی که خود بر همه چیز شاهد و در همه جا مشهود است چه نیازی است که از راه آیات به وجود او پی برده شود، از این‌رو [[معصومان]] {{عم}} بر [[شناخت]] ذات به ذات و شناخت دیگر موجودات به وسیله ذات تأکید کرده‌اند، چنان‌که [[امیرمؤمنان]] {{ع}} در دعای صباح به [[خدا]] عرض می‌کند: {{متن حدیث\|يَا مَنْ دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ}}<ref>التوحید، ص۲۸۶؛ بحارالانوار، ج ۸۴، ص۳۳۹.</ref> و در بخش الحاقی [[دعای عرفه]] منسوب به [[امام حسین]] {{ع}} آمده است: {{متن حدیث\|أَ يَكُونُ لِغَيْرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيْسَ لَكَ}}<ref>بحارالانوار، ج ۶۴، ص۱۴۲.</ref> و حضرت [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[ابوحمزه ثمالی]] به خدا عرض می‌کند: {{متن حدیث\|بِكَ عَرَفْتُكَ وَ أَنْتَ دَلَلْتَنِي عَلَيْك}}<ref>اقبال الاعمال، ج ۱، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>؛ همچنین آمده است {{متن حدیث\|اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ}}<ref>بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>.<ref>[[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴]]، ص۱۷۸- ۱۸۸.</ref>

			==ذات خداوند==
			[[انسان]] [[قدرت]] [[درک]] [[ذات خداوند]] را ندارد؛ چراکه او [[برتر]] از [[فهم]] و [[ادراک]] [[آدمی]] است و از کم و کیف و ماده و عوارض و ضد و [[شریک]] مبرّاست؛ از این‌رو در حیطه [[حس]] و فهم [[بشر]] نمی‌گنجد و انسان هیچ‌گاه [[قادر]] به [[شناخت ذات خداوند]] نخواهد بود<ref>بس کِشتی [[خِرَد]] که در این [[بحر]]، سال‌ها *** طی کرد و پی نبُرد که او را کرانه چیست
			([[حسن حسن‌زاده آملی]]، [[دیوان]] اشعار، ص۸۱)</ref>. به همین دلیل است که در [[احادیث]] و [[روایات]]، انسان از [[تفکر]] در ذات خداوند منع شده است: {{متن حدیث\|تَفَكَّرُوا فِي كُلِّ شَيْءٍ وَ لَا تَفَكَّرُوا فِي ذَاتِ اللَّهِ}}.
			به سخن کسی که [[گمان]] می‌کند به کُنه [[حقیقت]] [[مقدس]] [[پروردگار]] رسیده نباید توجه کرد؛ زیرا [[گمراه]] شده است و [[دروغ]] می‌گوید<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۲۵.</ref>. ذات خداوند برتر از آن است که [[عقل]] و [[وهم]] انسان بتواند او را درک کند؛ زیرا ادراکْ احاطه مدرِک (درک‌کننده) به مدرَک (درک‌شونده) است و هرگاه چیزی ادراک شود، احاطه به آن نیز لازم می‌آید و انسانِ محدود هرگز نمی‌تواند بر خدای بی‌نهایت احاطه یابد. غیرمتناهی چگونه به واسطه متناهی و معلول و محدود به احاطه درآید؟ اما [[خدای تعالی]] بر همه چیز مدرِک و [[آگاه]] است؛ زیرا محیط به همه اشیاء است و دیگران محاطِ او: {{متن قرآن\|يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا}}<ref>«(خداوند) آنچه را پیش رو و آنچه را پس پشت آنان است می‌داند و آنان بر او در دانش احاطه ندارند» سوره طه، آیه ۱۱۰.</ref>.

			تصوّرات [[راسخان در علم]] هم فرسنگ‌ها از [[حرم]] [[کبریایی]] او دور است و آخرین مرحله‌ای که [[فکر]] عمیق به آن می‌رسد، این است که جایگاه و [[مکانت]] او برای درک و فهم، چقدر دور از دسترس است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۲۵، و همو، شرح مصباح الانس، ص۴۹۶، ۴۹۷.</ref>. نهایتِ [[عرفان]] نیز آن است که [[عارفان]] [[اقرار]] به عجز از [[شناخت حق‌تعالی]] می‌کنند و سخن از {{متن حدیث\|مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ}}<ref>«آن‌گونه که باید تو را نشناختیم». (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۲۳)</ref> دارند. حتی صادر نخستین و [[عقل اول]] به دلیل تقیید خود نمی‌توانند او را به کُنه [[ادراک]] نمایند: {{متن قرآن\|يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ}}<ref>«خداوند، شما را از خویش پروا می‌دهد» سوره آل عمران، آیه ۲۸.</ref>.<ref>حسن [[حسن‌زاده آملی]]، شرح [[فارسی]] [[اسفار اربعه]]، ج۳، ص۲۶۲، ۲۶۳ و همو، دروس شرح [[فصوص الحکم]] [[قیصری]]، ص۵۶۶.</ref> پس برای [[شناخت ذات خداوند]] نباید خود را به [[زحمت]] انداخت؛ مخلوقِ مقیّد به هر مقامی از فنا هم برسد، نمی‌تواند به [[صمد]] مطلق احاطه پیدا کند و او را بیابد؛ حتی اگر بفرماید: {{متن حدیث\|لِي مَعَ اللَّهِ وَقْتٌ لَا يَسَعُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ}}<ref>. مرا با خداوند وقتی است که در آن وقت هیچ ملک مقرّب و هیچ پیغمبر مرسل نمی‌گنجد. (محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۸، ص۳۶۰)</ref>، باز هم‌چنان {{عربی\|يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ}} و {{عربی\|لَا تُتْعِبْ نَفْسَكَ}}<ref>خودت را خسته نکن.</ref> مطرح می‌باشند؛ لذا عالم‌ترینِ [[مردم]]، یعنی حضرت خاتم{{صل}} در دعای خود به محضر [[حضرت حق]] عرض کرد: {{متن حدیث\|مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۶۸، ص۲۳.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۱۰۲، ۱۰۳.</ref> [[علامه حسن‌زاده]] با توجه به این فرمایش [[حضرت رسول]]{{صل}}، در مناجاتی به [[خداوند]] عرض می‌کند: [[الهی]]! جایی که [[محمد بن عبدالله]]، [[انسان کامل]]، صاحب [[مقام محمود]] و [[خاتم انبیا]]، {{متن حدیث\|مَا عَرَفْتُكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ وَ مَا عَبَدْتُكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ}} گوید، حسن بن عبدالله، انسان‌نمای [[جاهل]]، باید {{عربی\|مَا عَبَدْتُكَ وَ مَا عَرَفْتُكَ}} گوید<ref>حسن حسن‌زاده آملی، الهی‌نامه، ص۵۵.</ref>.
			آری! [[هویت]] مطلق و بی‌قید و تعیّنِ خداوند، سیمرغی دست‌نیافتنی و بی‌نشان است که در [[حدیث شریف]] قدسی تعبیر به {{متن حدیث\|كُنْتُ كَنْزاً مَخْفِيّاً}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۸۴، ص۱۹۹.</ref> شده است؛ اما این سیمرغ وقتی به کثرت [[اسماء و صفات]] در آمد و به [[خلق]]، یعنی تعیّن‌یافتنِ [[کنز مخفی]] رسید، قدری ظاهر می‌شود و [[انسان]] می‌تواند از راه [[تفکر]] در مظاهر خداوند و [[نظام]] [[جهان]] و [[مخلوقات]]، به [[عظمت]] و بزرگی [[ذات خداوند]] پی ببرد<ref>در [[نظام احسن]] عالم دمی [[اندیشه]] کن *** تا چه [[حُسن]] است آن‌که را این [[خانه]] را بنّاستی
			([[حسن حسن‌زاده آملی]]، [[دیوان]] اشعار، ص۲۲۳).</ref> و تصوّری محدود از [[اسماء و صفات]] [[الهی]] داشته باشد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، مُمِدّ الهمم در شرح فُصوص الحِکَم، ص۱۶۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ؟؟؟.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==
خط ۵۸:		خط ۶۷:
	# [[پرونده:000055.jpg\|22px]] [[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]،[[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴''']]		# [[پرونده:000055.jpg\|22px]] [[رضا رمضانی\|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)\|مقاله «الله»]]،[[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)\|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴''']]
	# [[پرونده:13681040.jpg\|22px]] [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]		# [[پرونده:13681040.jpg\|22px]] [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]
			# [[پرونده:IM011007.jpg\|22px]] [[علی علیزاده آملی\|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)\|'''عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Bahmani در ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۷

2025-12-20T10:17:04Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۱

2025-12-20T10:11:46Z

نمایش تغییرات

Jaafari: /* منابع */

2025-10-06T07:16:55Z

منابع

@@ خط ۶۶: / خط ۶۶: @@
 ## [[فرمانروایی]] همۀ [[جهان هستی]] از جملۀ [[انسان]] از آنِ [[خداوند]] است. {{متن قرآن|مَلِكِ النَّاسِ}}<ref>«فرمانروای مردم» سوره ناس، آیه ۲.</ref>. {{متن قرآن|وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا}}<ref>«حکومت آسمان‌ها و زمین، و آنچه میان آن دو قرار دارد از آن خداست» سوره مائده، آیه ۱۷.</ref>.
 ## فرمانروایی مخصوص [[ذات خداوند]] است، و هیچ موجودی جز او [[حق]] فرمانروایی ندارد مگر آنکه از سوی او بدین جایگاه گماشته گردد: خداوند می‌فرماید: {{متن قرآن|لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ}}<ref>«شریکی در حکومت ندارد» سوره اسراء، آیه ۱۱۱.</ref>. نیز می‌فرماید: {{متن قرآن|لَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا}}<ref>«او هیچ کس را در حکومت خود شرکت نمی‌دهد» سوره کهف، آیه ۲۶.</ref>. نیز می‌فرماید: {{متن قرآن|قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ}}<ref>«بگو: بار الها! ای مالک مُلک‌ها و حکومت‌ها! به هر کس بخواهی، مُلک و حکومت می‌بخشی و از هر کس بخواهی، مُلک و حکومت را می‌گیری» سوره آل عمران، آیه ۲۶.</ref>. نیز می‌فرماید: {{متن قرآن|وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ}}<ref>«خداوند، مُلکش را به هر کس بخواهد، می‌بخشد» سوره بقره، آیه ۲۴۷.</ref>.<ref>[[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۶ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام]]، ج۶، ص ۱۱.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2025-10-06T06:56:22Z

منابع

@@ خط ۵۱: / خط ۵۱: @@
 === نظر به خود ذات ===
 قرآن کریم پس از مطرح کردن [[آیات آفاقی]] و انفسی در ادامه آیه ۵۳ [[سوره فصلت]] می‌فرماید: آیا [[کافی]] نیست که پروردگارت خود [[شاهد]] هر چیزی است: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}}. مفاد این بیان آن است که آیات گرچه خود راهی از راه‌های [[اثبات وجود]] خداست؛ ولی خداوندی که خود بر همه چیز شاهد و در همه جا مشهود است چه نیازی است که از راه آیات به وجود او پی برده شود، از این‌رو [[معصومان]] {{عم}} بر [[شناخت]] ذات به ذات و شناخت دیگر موجودات به وسیله ذات تأکید کرده‌اند، چنان‌که [[امیرمؤمنان]] {{ع}} در دعای صباح به [[خدا]] عرض می‌کند: {{متن حدیث|يَا مَنْ دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ}}<ref>التوحید، ص۲۸۶؛ بحارالانوار، ج ۸۴، ص۳۳۹.</ref> و در بخش الحاقی [[دعای عرفه]] منسوب به [[امام حسین]] {{ع}} آمده است: {{متن حدیث|أَ يَكُونُ لِغَيْرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيْسَ لَكَ}}<ref>بحارالانوار، ج ۶۴، ص۱۴۲.</ref> و حضرت [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[ابوحمزه ثمالی]] به خدا عرض می‌کند: {{متن حدیث|بِكَ عَرَفْتُكَ وَ أَنْتَ دَلَلْتَنِي عَلَيْك}}<ref>اقبال الاعمال، ج ۱، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>؛ همچنین آمده است {{متن حدیث|اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ}}<ref>بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.</ref>.<ref>[[رضا رمضانی|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)|مقاله «الله»]]،[[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴]]، ص۱۷۸- ۱۸۸.</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۵۶: / خط ۷۱: @@
 # [[پرونده:000055.jpg|22px]] [[رضا رمضانی|رمضانی، رضا]]، [[اللّه (مقاله)|مقاله «الله»]]،[[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴''']]
 # [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]
 {{پایان منابع}}