Bahmani: /* پانویس */

2025-09-27T05:46:17Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۶
خط ۶۳:		خط ۶۳:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~ایدئولوژی~~]]		[[رده:اصطلاحات سیاسی]]

Bahmani در ‏۲۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۴۵

2025-09-27T05:45:57Z

نمایش تغییرات

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = ایدئولوژی | عنوان مدخل = ایدئولوژی | مداخل مرتبط = ایدئولوژی در کلام اسلامی - ایدئولوژی در فلسفه دین و کلام جدید | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== واژه «ایدئولوژی» ((ideologie ترکیبی از «ایده» و «لوژی» است و در نخستین کاربرد...» ایجاد کرد

2025-08-19T08:23:36Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = ایدئولوژی | عنوان مدخل = ایدئولوژی | مداخل مرتبط = ایدئولوژی در کلام اسلامی - ایدئولوژی در فلسفه دین و کلام جدید | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== واژه «ایدئولوژی» ((ideologie ترکیبی از «ایده» و «لوژی» است و در نخستین کاربرد...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = ایدئولوژی
| عنوان مدخل = ایدئولوژی
| مداخل مرتبط = [[ایدئولوژی در کلام اسلامی]] - [[ایدئولوژی در فلسفه دین و کلام جدید]]
| پرسش مرتبط =
}}

==مقدمه==
واژه «[[ایدئولوژی]]» ((ideologie ترکیبی از «ایده» و «لوژی» است و در نخستین کاربرد به‌معنای [[دانش]] «ایده‌شناسی» یا «[[علم]] مطالعه ایده‌ها» بود. اصطلاح ایدئولوژی را نخستین بار دوستوت دوتراسی در سال ١٧٩۶م به کار برد. وی عضو کانون متفکران فرانسوی [[عصر روشنگری]] بود؛ متفکرانی که از [[اندیشمندان]] [[انقلاب]] فرانسه به شمار می‌‌آمدند و [[لامارک]] زیست‌شناس، لاپلاس [[ریاضی‌دان]] و لاوازیه [[شیمی‌دان]] عضو همین جریان بودند.
ایشان با [[پیروی]] از روش [[تجربی]] در [[شناخت]] و اثر‌پذیری از [[فلسفه]] [[روشنگری]] پیرو جنبشی بودند که [[اندیشه]] [[فلسفی]] را نشانگر دوران [[طفولیت]] [[انسان]] دانسته، سخت به دانش تجربی [[اعتقاد]] داشت. این واژه در بستر دانش جدید و برای [[درک]] و بیان «ریشه [[اندیشه‌ها]]» وضع شده بود، اما مدلول آن به مجموعه اندیشه‌ها، [[ارزش‌ها]] و پندارهایی گفته می‌‌شد که درباره [[جامعه]] و [[تاریخ]] بوده، فرد یا گروه خاصی حامل آن هستند.
ایدئولوژی از نظر مارکسیست‌های نخستین، نخست به مفهوم [[آگاهی]] کاذب و مسخ‌شده طبقه‌ای خاص درباره مسائل [[اجتماعی]] بود، ولی با گذشت [[زمان]] بار معنایی منفی آن کم شد و سپس، مفهوم [[جامعه‌شناختی]] و بی‌طرفانه‌ای یافت و به مجموعه اندیشه‌ها و پندارهایی گفته می‌‌شد که [[توده مردم]] درباره جامعه دارند...<ref>سبیلا، محمد، «ایدئولوژی و مدرنیسم»، ترجمه عزیزالله افشار، ص۱۲۲-۱۲۳.</ref>.

جنبه [[علمی]] ایدئولوژی، نخست توسط ناپلئون بناپارت دگرگون شد، سپس مارکس معنای کاملاً جدیدی به آن داد. واضعان این اصطلاح می‌خواستند بر پایه علم نوبنیاد خود، یعنی شناخت اندیشه‌ها، [[ذهن]] انسان را از پیش داوری‌ها تهی کنند، اما این امر با [[سلطنت]] [[خودکامه]] ناپلئون در [[تعارض]] بود. از این‌رو ناپلئون که با کمک همین روشن‌اندیشان روی کار آمده بود، پس از [[شکست]] خوردن در روسیه و سست‌شدن پایه‌های قدرتش به [[مخالفت]] با این گروه پرداخت و ایدئولوژی را دانش افرادی بیکار دانست و علم ایشان را نیز امری [[بیهوده]] معرفی نمود<ref>دریابندری، نجف، بحثی کوتاه در سرگذشت ایدئولوژی، ص۷۰.</ref>. وی این وصف را در [[مقام]] [[تحقیر]] برای کسانی به کار برد که دلبسته مطالعه درباره تصورات هستند و چندان که از عمل [[غافل]] می‌‌مانند، مرد عمل هم نیستند. او این گروه را ایدئولوگ خواند<ref>پارسانیا، حمید، سنت، ایدئولوژی، علم، ص۴۱.</ref>.
مارکس [[ایدئولوژی]] را به معنای اندیشه‌ای دانست که در ارتباط با [[رفتار اجتماعی]] و [[سیاسی]] طبقه [[حاکم]] و برای توجیه وضعیت موجود [[سازمان]] می‌یابد. وی ایدئولوژی را اندیشه‌ای کاذب می‌دانست<ref>پارسانیا، حمید، سنت، ایدئولوژی، علم، ص۴۲.</ref>. این [[اندیشه]] کاذب شامل مجموعه [[عقاید]]، [[باورها]] و اعتقاداتی می‌شود که به عمل [[اجتماعی]] جهتی خاص می‌دهد. گرچه در کاربرد مارکس ایدئولوژی معنایی منفور داشت اما بعدها معنایی مثبت نیز یافت. ایدئولوژی از [[قرن]] نوزدهم به بعد همچنان به معنای باورها و [[اندیشه‌ها]] و ارزش‌های ناظر بر رفتار اجتماعی و سیاسی به کار می‌رود<ref>پارسانیا، حمید، سنت، ایدئولوژی، علم، ص۴۳.</ref>.
اما غیر از این برداشت‌ها تعاریف دیگری نیز در [[تاریخ]] [[تمدن]] غرب از ایدئولوژی ارائه شده است. برخی از تعاریف رایج عبارتند از:
#فرایند [[تولید]] معانی، علایم و [[ارزش‌ها]] در [[زندگی اجتماعی]]
#مجموعه‌ای از اندیشه‌های مختص گروه یا طبقه خاص
#اندیشه‌هایی که مشروعیت‌بخشیدن به [[قدرت سیاسی]] حاکم را [[یاری]] می‌دهند.
#ارتباطاتی که به صورت [[منظم]] [[تحریف]] می‌شوند.
#شکل‌هایی از [[تفکر]] که بر اثر [[منافع اجتماعی]] برانگیخته می‌‌شوند.
#ترکیب گفتمان و [[قدرت]]
#مجموعه باورهای عمل‌محور
فرایندی که از طریق آن زندگی اجتماعی به [[واقعیت]] طبیعی بدل می‌‌شود<ref>ایگلتون، تری، درآمدی بر ایدئولوژی، ترجمه اکبر معصوم‌‌بیگی، ص۱۹-۲۰.</ref>.
اما برخی [[متفکران اسلامی]] همچون [[استاد مطهری]] ایدئولوژی را مساوی [[مکتب]] دانسته‌اند. ایشان در تعریف ایدئولوژی می‌گوید: «ایدئولوژی یک [[تئوری]] کلی، طرح جامع و هماهنگ و منسجم است که [[هدف]] اصلی آن [[کمال انسان]] و [[تأمین سعادت]] همگانی است و در آن خطوط اصلی و روش‌ها، بایدها و نبایدها، خوب‌ها و بدها، [[هدف‌ها]] و وسیله‌ها، نیازها و دردها و درمان‌ها، [[مسئولیت‌ها]] و تکلیف‌ها مشخص باشد و منبع [[الهام]] [[تکالیف]] و مسئولیت‌ها برای تمام افراد باشد»<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲، ص۵۵-۵۶.</ref>، از نظر ایشان ایدئولوژی با مفهوم [[قرآنی]] [[شریعت]] یکی است: «نیاز به [[ایدئولوژی]] همواره در [[جوامع]] بوده است و هر چه [[انسان]] بیشتر [[رشد]] کرده، نیاز به این [[فلسفه زندگی]] افزون‌تر شده است. رشد و [[تکامل]] [[علمی]] و [[عقلی]] [[بشر]] [[عواطف]] و پیوندهای احساسی [[انسان‌ها]] را [[تضعیف]] نموده است و در این شرایط آنچه به بشر امروز و به طریق اولی به بشر فردا [[آرمان]] مشترک می‌دهد و ملاک [[خیر و شر]] برای او می‌‌گردد، یک فلسفه زندگی انتخابی، آگاهانه، آرمان‌خیز، مجهز به [[منطق]] و به عبارت دیگر، یک ایدئولوژی جامع است»<ref>مطهری، [[مرتضی]]، مجموعه آثار، ج۲، ص۵۵-۵۶.</ref>.

همچنین از نظر ایشان، [[ایدئولوژی‌ها]] دو نوع‌اند: [[ایدئولوژی انسانی]] و ایدئولوژی گروهی. ایدئولوژی انسانی، یعنی ایدئولوژی‌هایی که مخاطب آن نوع انسان است، نه یک گروه یا طبقه خاص و در مقابل، ایدئولوژی‌های گروهی داعیه [[رهایی]] و [[نجات]] و [[پیشرفت]] گروهی خاص را دارند و هرکدام از این ایدئولوژی‌ها بر نوعی نگاه ویژه درباره انسان مبتنی است. فرد در ایدئولوژی انسانی مانند ایدئولوژی [[اسلامی]] به [[فطرت]] و امر مشترک میان همه انسان‌ها [[معتقد]] است و همان [[وجدان]] [[فطری]] صلاحیت [[دعوت]]، مخاطب شدن و [[حرکت]] را به انسان می‌دهد. ولی فرد در ایدئولوژی گروهی معتقد است که [[شعور]] و وجدان انسان با توجه به عوامل محیطی و [[فرهنگی]] شکل می‌گیرد و انسان مطلق صرف‌نظر از عوامل [[تاریخی]] یا [[اجتماعی]] خاص، شعور و وجدان و صلاحیت دعوت و خطاب ندارد. در فلسفه‌های قومی و ملی چنین دیدی نسبت به انسان وجود دارد. خاستگاه این فلسفه‌ها [[منافع]] طبقاتی و یا [[احساسات]] قومی و [[نژادی]] و [[فرهنگ]] قومی است<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲، ص۵۸-۵۹.</ref>.
از سوی دیگر، بدیهی است که تنها یک ایدئولوژی آن هم ایدئولوژی انسانی و نه گروهی، ایدئولوژی یگانه و نه مبتنی بر تقسیم و تجزیه انسان، ایدئولوژی فطری و نه سودگرایانه ماهیت [[انسانی]] دارد و در آن بر مبنای [[ارزش‌های انسانی]] تکیه می‌‌شود<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲، ص۶۰.</ref>.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[ایدئولوژی (مقاله)|مقاله «ایدئولوژی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۲۶۰.</ref>

==ویژگی‌های ایدئولوژی==
با استفاده از کلمات [[استاد مطهری]] می‌‌توان ویژگی‌های زیر را برای [[ایدئولوژی]] برشمرد:
# ایدئولوژی بر مبنای [[جهان‌بینی]] است؛ [[جهان‌بینی]] نظر درباره [[جهان]] است، چنان‌که هست (دیدگاه توصیفی) و ایدئوژی نظر درباره [[انسان]] است؛ چنان‌که باید باشد. (دیدگاه هنجاری یا [[دستوری]])<ref>مطهری، مرتضی، تکامل اجتماعی انسان، ص۱۱۵.</ref>؛
# [[ایدئولوژی]] جامع و وضع [[قانون]] صحیح برای انسان را تنها [[خداوند]] که عالم به [[مصالح]] فردی و [[اجتماعی]] و [[دنیوی]] و [[اخروی]] اوست، می‌‌تواند انجام دهد<ref>مطهری، مرتضی، پیرامون جمهوری اسلامی، ص۱۵۳.</ref>.
#در ایدئولوژی، هم به پایه‌های [[فلسفی]] و هم پایه [[ایمانی]] نیاز هست. پایه فلسفی مبانی ایدئولوژی را منطقی و مستدل می‌کند و پایه ایمانی آرمان‌ساز است و با [[عواطف]] انسان و گرایش‌های او ارتباط دارد<ref>مطهری، مرتضی، تکامل اجتماعی انسان، ص۱۱۶.</ref>.
# ایدئولوژی، پذیرفتنی و جذب‌شدنی است و نه گردن‌نهادنی. با توجه به نکته سوم، ایدئولوژی بر [[ایمان]]، مبتنی و ایمان، حقیقتی است که با [[زور]] و به خاطر [[مصلحت]] تحقق‌پذیر نیست؛ بنابراین، ایدئولوژی نیز با زور و [[اجبار]] محقق نمی‌شود. شاید انسان به اجبار به مطلبی گردن نهد، اما ایدئولوژی گردن‌نهادنی نیست<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲، ص۵۷.</ref>.
# ایدئولوژی، برنامه‌ای جامع است که ویژه شرایط زمانی و مکانی خاصی نیست<ref>مطهری، مرتضی، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۱۰۷.</ref>؛ یعنی چنین نیست که هر فردی با [[تغییر]] شرایط زمانی و مکانی به ایدئولوژی-های مختلف نیاز داشته باشد. البته این [[حکم]] درباره ایدئولوژی فلسفی که بر اصول اولیه و بدیهیات اولیه مبتنی است، یا ایدئولوژی مذهبی که بر پایه [[وحی]] و [[نبوت]] است، جاری می‌شود، اما ایدئولوژی [[علمی]] که بر پایه جهان‌بینی ناپایدار علمی است، چنین امتیازی را ندارد<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲، ص۶۱.</ref>.
#با توجه به [[بی‌نیازی]] انسان در شرایط مختلف به ایدئولوژی‌های متعدد، خود ایدئولوژی نیز با [[تکامل]] و [[تحول]] [[جامعه]] دگرگون نمی‌شود و در [[فرهنگ اسلامی]] آنچه در بستر تغییرات زمانی و مکانی و شرایط [[فرهنگی]] تحول و تکامل می‌‌پذیرد، [[اجتهاد]] [[اسلامی]] است، نه ایدئولوژی اسلامی<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲، ص۶۲.</ref>.
# [[انسان]] همواره به [[ایدئولوژی]] نیازمند است و [[پیشرفت]] [[علوم]] نه تنها احتیاج او به ایدئولوژی را برطرف نمی‌کند، افزون‌تر نیز می‌کند<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲، ص۵۵-۵۶.</ref>.
با استفاده از کلمات [[استاد مطهری]] می‌‌توان گفت، دیدگاه‌هایی که در آنها ایدئولوژی توجیه‌کننده وضعیت موجود دانسته، یا آن به گروهی خاص را محدود شده، ناصواب هستند. همچنین، کسانی که ایدئولوژی را ابزاری برای تحقق [[اهداف]] [[حکومت‌ها]] می‌دانند و یا [[خادم]] [[مشروع]] دانستن [[رفتار]] [[جوامع]] می‌دانند، نگاهی ابزاری و مادی به مقولاتی چون [[سیاست]]، [[قدرت]]، [[جامعه]]، [[هدف زندگی]] و... به همین دلیل چنین برداشت‌های نادرستی از ایدئولوژی و نقش آن در جامعه دارند.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[ایدئولوژی (مقاله)|مقاله «ایدئولوژی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۲۶۲.</ref>

==اوج و فرود ایدئولوژی در غرب==
در [[قرن]] نوزدهم تحرکات [[ایدئولوژیک]] فراوانی روی داد که تلاش مارکس برای طرح ایدئولوژی [[علمی]] و [[کوشش]] آگوست کنت برای [[تحکیم]] مواضع «[[مذهب]] [[انسانیت]]» نمونه‌هایی از این موارد هستند<ref>پارسانیا، حمید، سنت، ایدئولوژی، علم، ص۴۳-۴۴.</ref>. اما این گرمی [[بازار]] ایدئولوژیک در غرب دیری نپایید و کم‌کم ایدئولوژی در صحنه [[تفکر سیاسی]] غرب کم‌فروغ شد و حتی زمزمه‌هایی درباره پایان ایدئولوژی شنیده و زمینه‌ساز طرح نظریه‌ای با همین عنوان شد.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[ایدئولوژی (مقاله)|مقاله «ایدئولوژی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۲۶۴.</ref>

==پایان ایدئولوژی==
نقش‌آفرینی [[مارکسیسم]] در صحنه بین‌الملل، که ناشی از ایدئولوژی آنان بود، از یک سو و وقوع [[جنگی]] مصیبت‌بار و پرخسارت در غرب که معلول ایدئولوژی قلمداد می‌‌شد، از سوی دیگر؛ و همچنین، چالش‌های ایدئولوژیک دو ابرقدرت شرق و غرب باعث شد که [[درک]] عمیق‌تری درباره ایدئولوژی، ایجاد و [[نگرانی]] و [[تنفر]] از ایدئولوژی بیشتر شود. در نتیجه، در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ نظریه‌ای با عنوان پایان ایدئولوژی شکل گرفت<ref>کچوئیان، حسین، پایان ایدئولوژی، ص۶.</ref>.
این اصطلاح را نخستین‌بار «ادوارد شیلز» در کنفرانس سال ۱۹۵۵ به کار برد<ref>کچوئیان، حسین، پایان ایدئولوژی، ص۹.</ref> و این مسئله طی دو دهه به طور متناوب در کانون توجه صاحب‌نظران [[لیبرال]] و محافظه‌کار همچون هانا آرنت، کارل پوپر، ریموند آرون و سیمور لیپیست قرار داشت و پس از [[انقلاب اسلامی]] همراه با سایر کشورهای [[جهان]] سومی، به [[ایران]] وارد شد و این ورود بدون توجه به ریشه‌ها و زمینه‌های آن و اینکه بخشی از [[جنگ سرد]] علیه [[کمونیسم]] بود، صورت گرفت<ref>کچوئیان، حسین، پایان ایدئولوژی، ص۹-۱۰.</ref>.
تافلر و هابرماس پایان [[ایدئولوژی]] را خصیصه [[تمدن]] جدید و حاصل فرآیند عقلانی‌شدن [[جهان]] در [[تمدن غربی]] می‌دانند<ref>پارسانیا، حمید، سنت، ایدئولوژی، علم، ص۴۵.</ref>. اما روشن است که این نظریه با توجه به نگاه ابزارگرایانه ایشان به ایدئولوژی، [[تغییر]] آن با تغییر شرایط و محدوددانستن اهداف [[انسان]] به [[حیات مادی]] است.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[ایدئولوژی (مقاله)|مقاله «ایدئولوژی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۲۶۴.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[ایدئولوژی (مقاله)|مقاله «ایدئولوژی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:ایدئولوژی]]

ایدئولوژی در فلسفه دین و کلام جدید - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* پانویس */

Bahmani در ‏۲۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۴۵