باطن در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۲۸ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۰۷:۱۶

2024-03-28T07:16:09Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۸ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۴۶
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = باطن		\| موضوع مرتبط = باطن
	\| عنوان مدخل = باطن		\| عنوان مدخل = باطن
	\| مداخل مرتبط = [[باطن در قرآن]]		\| مداخل مرتبط = [[باطن در قرآن]] - [[باطن در نهج البلاغه]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	[[باطن]]، اسم فاعل از «ب ط ن» است. ماده بطن معنای واحدی در بردارد. درون [[آدمی]]، مکان یا معنا را بطن آن گویند. بنابراین بطن آدمی، شکم او است. بطن هر مکان، میانه آن است. بطن مطلب، لایه درونی و نهانی آن می‌باشد. در تقسیم‌بندی [[اجتماعی]]، [[اعراب]] به طبقات درونی [[قبیله]]، بطن گویند<ref>معجم مقاییس اللغه، ج۱، ص۲۵۹؛ الصحاح، ج۵، ص۲۰۷۹.</ref>.		[[باطن]]، اسم فاعل از «ب ط ن» است. ماده بطن معنای واحدی در بردارد. درون [[آدمی]]، مکان یا معنا را بطن آن گویند. بنابراین بطن آدمی، شکم او است. بطن هر مکان، میانه آن است. بطن مطلب، لایه درونی و نهانی آن می‌باشد. در تقسیم‌بندی [[اجتماعی]]، [[اعراب]] به طبقات درونی [[قبیله]]، بطن گویند<ref>معجم مقاییس اللغه، ج۱، ص۲۵۹؛ الصحاح، ج۵، ص۲۰۷۹.</ref>.

Jaafari: /* منابع */

2024-03-27T07:20:57Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۵۰
خط ۳۲:		خط ۳۲:
	{{پایان شعر}}		{{پایان شعر}}
	: «ای آنکس که از بسیاری نورش در پنهانی است. همان آشکار نهان در آشکاریش»<ref>شرح منظومه، ج۲، ص۴۴.</ref><ref>[[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۳۵۶-۳۵۷.</ref>		: «ای آنکس که از بسیاری نورش در پنهانی است. همان آشکار نهان در آشکاریش»<ref>شرح منظومه، ج۲، ص۴۴.</ref><ref>[[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۳۵۶-۳۵۷.</ref>

			==پنهان و عالم به پنهانیها، از [[اسما]] و [[صفات الهی]]==
			[[باطن]]، اسم فاعل و از ریشه «ب ـ ط ـ ن» خلاف «ظهر» به معنای پوشیده و پنهان بودن است<ref>المصباح، ص۵۲؛ القاموس‌المحیط، ج۲، ص۱۵۵۲؛ التحقیق، ج ۱، ص۲۹۲، «بطن».</ref>. گفته شده: «بَطْن» در اصل به معنای شکم است و به جهت پایین (در برابر جهت بالا) و به هر چیز پیچیده‌ای بطن گفته می‌شود و نیز آنچه را با حواس نتوان [[ادراک]] کرد باطن می‌گویند<ref>مفردات، ص۱۳۰، «بطن».</ref>. از دیگر معانی بطن، [[علم به باطن]] و شناختن آن است<ref>المصباح، ص۵۲؛ لسان‌العرب، ج ۱۳، ص۵۵؛ مقاییس‌اللغه، ج ۱، ص۲۵۹، «بطن».</ref>. باطن از [[اسمای ذات الهی]]<ref>شرح فصوص الحکم، ص۴۵.</ref> بوده، با ذات [[حق]] و دیگر [[اسمای خداوند]]، عینیت و [[اتحاد]] دارد. باطن و ظاهر از صفات متقابل‌اند و ذات حق به سبب نامتناهی بودن قابل اتصاف به آنهاست<ref>نمونه، ج۲۳، ص۲۹۹ ـ ۳۰۰؛ شرح الاسماء الحسنی، ص۱۲۹.</ref>. شایان ذکر است که ذات حق از همان حیث که باطن است، ظاهر و از همان حیث که ظاهر است باطن است؛ زیرا [[خدا]] واحد [[حقیقی]] است و جهات گوناگون ندارد<ref>شرح فصوص الحکم، ص۴۷۷.</ref>. در روایتی [[امیرمؤمنان]]، علی{{ع}} فرموده‌اند: هر [[باطنی]] غیر از [[خداوند]] غیر ظاهر است<ref>نهج البلاغه، خطبه ۶۵.</ref>، بنابراین بین باطن و ظاهر بودن خداوند منافاتی نیست. [[عارفان]] در تقسیمی باطن را به همراه سه اسم «ظاهر»، «اول» و «آخر»، امهات اسما دانسته، اسم جامع آنها را «[[الله]]» و «[[الرحمن]]» می‌دانند و معتقدند اسمائی که به بطون تعلق دارد، در اسم باطن داخل است<ref>شرح فصوص الحکم، ص۴۵.</ref>. باطن به عنوان [[اسم خدا]] در [[قرآن]] تنها یک بار به کار رفته است: {{متن قرآن\|هُوَ ٱلْأَوَّلُ وَٱلْـَٔاخِرُ وَٱلظَّـٰهِرُ وَٱلْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«او، آغاز و انجام و آشکار و نهان است و به هر چیزی داناست» سوره حدید، آیه ۳.</ref> برخی سرّ ترتیب ذکر اسمای چهارگانه در این [[آیه]] را آن دانسته‌اند که هر اسم متأخری، متضمّن مفاد اسم پیشین است، بنابراین اسم [[باطن]] متضمن مفاد نامهای ظاهر، آخر و اول است<ref>رحمة من الرحمن، ج ۴، ص۲۷۰.</ref>. بر اساس [[روایات]]، باطن بودن [[خداوند]] به این معنا نیست که در چیزی پنهان شده باشد<ref>الکافی، ج ۱، ص۱۲۲؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۶۳؛ نورالثقلین، ج ۵، ص۲۳۴ ـ ۲۳۷.</ref>. باطن بودن خداوند دو گونه تبیین می‌شود:
			#چنان‌که در [[آیه]] ۲ [[حدید]]<ref>{{متن قرآن\|لَهُۥ مُلْكُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ يُحْىِۦ وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ}} «فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین از آن اوست، زنده می‌گرداند و می‌میراند و او بر هر کاری تواناست» سوره حدید، آیه ۲.</ref> بیان شده، خداوند بر هر چیز مفروضی [[قادر]] است: {{متن قرآن\|وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ}}، ازاین‌رو با قدرتش بر هر چیزی، از هر جهتی احاطه دارد، بنابراین هر چیزی که باطن فرض شود، خداوند از آن، باطن‌تر است؛ زیرا از ورای آن چیز بر آن احاطه دارد، در نتیجه خداوند باطن خواهد بود؛ نه آن چیز، پس باطن مطلق تنها خداوند است و هرچه جز او باطن باشد، باطن نسبی و اضافی خواهد بود و این معنای [[حصر]] موجود در آیه ۳ حدید<ref>{{متن قرآن\|هُوَ ٱلْأَوَّلُ وَٱلْـَٔاخِرُ وَٱلظَّـٰهِرُ وَٱلْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ}} «او، آغاز و انجام و آشکار و نهان است و به هر چیزی داناست» سوره حدید، آیه ۳.</ref> است. از بیان فوق معلوم می‌شود که باطن از [[فروع]] اسم محیط و محیط فرع بر اطلاق [[قدرت الهی]] است. این احتمال نیز وجود دارد که باطن فرع بر احاطه وجود [[الهی]] بر هر چیزی باشد؛ زیرا خداوند نزد اوهام و [[عقول]] از هر چیز مخفی و [[باطنی]]، پنهان‌تر است؛ همچنین باطن نوعی تفرّع بر [[علم خداوند]] نیز دارد و ذیل آیه که بیانگر [[علم الهی]] به هر چیزی است: {{متن قرآن\|وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ}} با این تفرّع مناسبت دارد<ref>المیزان، ج ۱۹، ص۱۵۱ ـ ۱۵۲؛ البصائر، ج ۴۴، ص۸۰ ـ ۸۱؛ نگرش وحی بر خداشناسی، ج ۲، ص۶۱.</ref>.
			#مراد از [[باطن]] بودن [[خداوند]] آن است که به همه چیز و به [[باطن اشیا]] عالم است<ref>کشف‌الاسرار، ج ۹، ص۴۷۶ ـ ۴۷۷؛ مجمع‌البیان، ج ۹، ص۳۴۷.</ref>. به این معنا در برخی از [[روایات]] نیز اشاره شده است<ref>الکافی، ج ۱، ص۱۲۲؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۸۶.</ref>. برخی این معنا را خلاف ظاهر<ref>الکشاف، ج ۴، ص۴۷۲.</ref> و برخی دیگر آن را مستلزم تکرار در ذیل [[آیه]] ـ که بیانگر [[علم الهی]] به هر چیزی است ـ دانسته و ازاین‌رو آن را [[ضعیف]] شمرده‌اند<ref>حاشیه شیخ زاده، ج ۸، ص۱۰۳.</ref>؛ اما بعضی ذیل آیه را [[مؤیّد]] این قول به [[حساب]] آورده‌اند<ref>تفسیر صدرالمتالهین، ج ۶، ص۱۵۳.</ref>. در بیان علّت پنهان بودن خداوند باید گفت که پنهان بودن خداوند از شدّت ظهور و [[غایت]] وضوح است<ref>شرح الاسماء، ص۷۲۰.</ref>؛ زیرا خداوند با ذاتش برای اشیا تجلی کرده است و چون برخی از اشیا از پذیرش این تجلّی [[حق]] قاصر است، خداوند از آنها پنهان است، پس در [[حقیقت]] حجابی وجود ندارد، مگر در محجوبان<ref>تفسیر صدرالمتالهین، ج ۶، ص۱۵۶.</ref>. برخی در توضیح چگونگی باطن بودن خداوند بر اثر شدّت ظهور گفته‌اند: هرچه در [[آسمانها]] و [[زمین]] است بر نیاز خویش به مدبّری که او را [[تدبیر]] کند، [[گواهی]] می‌دهد و اگر برخی از اشیا گواهی می‌داد و برخی گواهی نمی‌داد، همه [[انسان‌ها]] به خداوند [[یقین]] پیدا می‌کردند؛ ولی چون همه اشیا در [[گواهی دادن]] به وجود [[پروردگار]] متحدند، [[ادراک]] این گواهیها به سبب فراوانی و شدت ظهور، مخفی و پیچیده شده است<ref>شرح الاسماء الحسنی، ص۱۲۹ـ۱۳۰؛ شرح اسماء الله الحسنی، ص۳۳۴.</ref>. برخی باطن بودن خداوند را به این صورت بیان کرده‌اند که اگر از طریق [[حسّ]] و [[خیال]] [[طلب]] شود، پنهان است، چنان‌که اگر از طریق [[عقل]] و [[استدلال]] طلب شود ظاهر است<ref>شرح الاسماء الحسنی، ص۱۲۹؛ التحریر والتنویر، ج ۲۷، ص۳۶۲؛ اشتقاق اسماء اللّه، ص۳۶۳.</ref>. قابل ادراک نبودن خداوند با حواسّ ظاهری، در [[آیات]] دیگری نیز بیان شده است؛ مانند: {{متن قرآن\|لَّا تُدْرِكُهُ ٱلْأَبْصَـٰرُ وَهُوَ يُدْرِكُ ٱلْأَبْصَـٰرَ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلْخَبِيرُ}}<ref>«چشم‌ها او را در نمی‌یابند و او چشم‌ها را در می‌یابد و او نازک‌بین آگاه است» سوره انعام، آیه ۱۰۳.</ref> بعضی از [[مفسّران]]، این مطلب را دلیلی بر [[باطل]] بودن این قول [[اشاعره]] به [[حساب]] آورده‌اند که [[مؤمنان]] در [[آخرت]] [[خداوند]] را با چشم می‌بینند<ref>الکشاف، ج ۴، ص۴۷۲.</ref>. برخی نیز [[باطن]] بودن خداوند را، پنهان بودن [[حقیقت ذات الهی]]، دانسته‌اند<ref>شرح اسماء الله الحسنی، ص۳۳۴؛ شرح الاسماء، ص۷۲۰.</ref>؛ زیرا [[عقول]] به آن راه ندارند<ref>حاشیه شیخ زاده، ج ۸، ص۱۰۳؛ موسوعة له الاسماء الحسنی، ج ۱، ص۳۷۰.</ref>، چنان‌که هیچ عارفی نیز نمی‌تواند ژرفای ذات [[حق]] را [[شهود]] کند.

			در توضیح باطن بودن خداوند اقوال دیگری نیز نقل شده که به برخی از آنها در [[روایات]] هم اشاره شده است و برخی دیگر هیچ‌گونه دلیل و مؤیدی ندارد. این اقوال عبارت است از:
			#اسم باطن به همراه اوّل و آخر و ظاهر، مجموعا بدین معناست که همه امور به [[دست خدا]] و تمامیّت هر چیزی به اوست<ref>مجمع البیان، ج ۹، ص۳۴۷؛ تفسیر صدرالمتالهین، ج ۶، ص۱۵۴.</ref>.
			# خداوند نزدیک‌ترین چیز به هر موجودی است<ref>جامع‌البیان، مج ۱۳، ج ۲۷، ص۲۸۱؛ الدرالمنثور، ج ۸، ص۴۸.</ref>.
			# باطن است به اسمای تنزیهیّه‌اش و به اینکه مقوم [[ارواح]] است<ref>شرح الاسماء، ص۷۲۰.</ref>.
			# [[منزّه]] از کیفیت و چگونگی است<ref>شرح اسماء الله الحسنی، ص۳۲۶؛ اسما و صفات الهی، ج ۱، ص۱۲۱.</ref>.
			# باطن یعنی لطیفی که [[نور]] او در اعماق هر چیزی و [[بواطن]] هر زنده‌ای نافذ است<ref>اسما و صفات الهی، ج ۱، ص۱۲۲.</ref>.
			#از قلبهای دشمنانش پنهان است و از این رو وی را [[انکار]] می‌کنند<ref>البصائر، ج۴۴، ص۸۲؛ کشف‌الاسرار، ج۹، ص۴۷۷؛ موسوعة له الاسماء الحسنی، ج ۱، ص۳۷۲.</ref>.
			# باطن است بدون آنکه کسی او را پنهان کرده باشد و بدون آنکه از کسی بترسد، پنهان کننده هر [[باطنی]] است، باطن است به پوشاندن [[گناه]] هنگام وقوع [[معصیت]]<ref>کشف‌الاسرار، ج ۹، ص۴۷۶ ـ ۴۷۷؛ شرح اسماء الله الحسنی، ص۳۲۶ ـ ۳۲۷.</ref>.
			# [[باطن]] است بدون آنکه پوشیده باشد<ref>نمونه، ج ۲۳، ص۲۹۸ ـ ۲۹۹.</ref>.
			#با معقولات و [[محسوسات]] مشابهت ندارد، از جسمیّت و مکان داشتن و کمیّت [[منزه]] است، باطن است به [[صمدیّت]]، [[امتنان]]، فضل، [[میراندن]]، [[لطف]] و [[جمال]]، [[عنایت]]، [[رحمت]]، [[ارشاد]] و...<ref>شرح اسماءالله الحسنی، ص۳۲۵ ـ ۳۲۸؛ مجمع‌البیان، ج ۹، ص۳۴۷؛ البصائر، ج ۴۴، ص۸۱ ـ ۸۲.</ref>.<ref>[[احمد جمالی\|جمالی، احمد]]، [[باطن - جمالی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۵، ص ۲۸۸.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	# [[پرونده:10524027.jpg\|22px]] [[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]		# [[پرونده:10524027.jpg\|22px]] [[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
			# [[پرونده:000056.jpg\|22px]] [[احمد جمالی\|جمالی، احمد]]، [[باطن - جمالی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)\|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۵''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Wasity: جایگزینی متن - ':«' به ': «'

2023-09-09T16:01:15Z

جایگزینی متن - ':«' به ': «'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ سپتامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۹:۳۱
خط ۳۱:		خط ۳۱:
	{{ب\|''يا مَنْ هُوَ اخْتَفَى لِفَرْطِ نورِهِ''\|2=''الظّاهِرُ الْباطِنُ فى ظُهورِهِ''}}		{{ب\|''يا مَنْ هُوَ اخْتَفَى لِفَرْطِ نورِهِ''\|2=''الظّاهِرُ الْباطِنُ فى ظُهورِهِ''}}
	{{پایان شعر}}		{{پایان شعر}}
	:«ای آنکس که از بسیاری نورش در پنهانی است. همان آشکار نهان در آشکاریش»<ref>شرح منظومه، ج۲، ص۴۴.</ref><ref>[[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۳۵۶-۳۵۷.</ref>		: «ای آنکس که از بسیاری نورش در پنهانی است. همان آشکار نهان در آشکاریش»<ref>شرح منظومه، ج۲، ص۴۴.</ref><ref>[[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۳۵۶-۳۵۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

2022-08-24T15:11:56Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۱۸:۴۱
خط ۱۰:		خط ۱۰:
	در یک [[آیه]] از [[قرآن کریم]]، [[خداوند]] به نام الباطن خوانده شده است: {{متن قرآن\|هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«او، آغاز و انجام و آشکار و نهان است و به هر چیزی داناست» سوره حدید، آیه ۳.</ref>.		در یک [[آیه]] از [[قرآن کریم]]، [[خداوند]] به نام الباطن خوانده شده است: {{متن قرآن\|هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«او، آغاز و انجام و آشکار و نهان است و به هر چیزی داناست» سوره حدید، آیه ۳.</ref>.

	[[روایات]] متعددی در معنای این صفت وارد شده است. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} خداوند را اینچنین می‌خواند: {{متن حدیث\|أَنْتَ‏ الْبَاطِنُ‏ فَلَيْسَ‏ دُونَكَ شَيْ‏ءٌ}}، «تو نهانی هستی که هیچچیز پس از تو نیست»<ref>بحاراالانوار، ج۹۲، ص۴۰۶.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} در بیان معنای اسم باطن می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْبَاطِنِ‏ بِجَلَالِ‏ عِزَّتِهِ‏ عَنْ فِكْرِ الْمُتَوَهِّمِينَ}}، «با [[شکوه]] عزتش از [[اندیشه]] خیال‌بافان پنهان است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۳.</ref>. {{متن حدیث\|الْبَاطِنِ‏ لَا بِلَطَافَةٍ}}، «[[نهان]] است نه به خاطر [[لطافت]] و ریز بودن»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۲.</ref>. {{متن حدیث\|كُلُّ بَاطِنٍ‏ غَيْرَهُ‏ غَيْرُ ظَاهِرٍ}}، «هر نهانی جز او تا آشکار است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۶۵.</ref>. {{متن حدیث\|الْبَاطِنُ‏ لَا يُقَالُ‏ فِيمَ}}‏ «نهانی است که نشاید گفت در چه پنهان است؟»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۶۳.</ref>، {{متن حدیث\|هُوَ الظَّاهِرُ عَلَيْهَا بِسُلْطَانِهِ‏ وَ عَظَمَتِهِ‏ وَ هُوَ الْبَاطِنُ لَهَا بِعِلْمِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ}}، «اوست که با [[قدرت]] و بزرگی خود بر ظاهر [[زمین]] چیره است، و با [[دانش]] و شناختش از درون آن [[آگاه]] است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۸۶.</ref>. {{متن حدیث\|لَا يُجِنُّهُ‏ الْبُطُونُ‏ عَنِ‏ الظُّهُورِ وَ لَا يَقْطَعُهُ‏ الظُّهُورُ عَنِ الْبُطُونِ}}، «نهانبودن، وی را از آشکاری پنهان نمی‌دارد و آشکاری، وی را از نهانی جدا نمی‌کند»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۵.</ref>.		[[روایات]] متعددی در معنای این صفت وارد شده است. [[پیامبر اکرم]] {{صل}} خداوند را اینچنین می‌خواند: {{متن حدیث\|أَنْتَ‏ الْبَاطِنُ‏ فَلَيْسَ‏ دُونَكَ شَيْ‏ءٌ}}، «تو نهانی هستی که هیچچیز پس از تو نیست»<ref>بحاراالانوار، ج۹۲، ص۴۰۶.</ref>. [[امام علی]] {{ع}} در بیان معنای اسم باطن می‌فرماید: {{متن حدیث\|الْبَاطِنِ‏ بِجَلَالِ‏ عِزَّتِهِ‏ عَنْ فِكْرِ الْمُتَوَهِّمِينَ}}، «با [[شکوه]] عزتش از [[اندیشه]] خیال‌بافان پنهان است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۳.</ref>. {{متن حدیث\|الْبَاطِنِ‏ لَا بِلَطَافَةٍ}}، «[[نهان]] است نه به خاطر [[لطافت]] و ریز بودن»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۲.</ref>. {{متن حدیث\|كُلُّ بَاطِنٍ‏ غَيْرَهُ‏ غَيْرُ ظَاهِرٍ}}، «هر نهانی جز او تا آشکار است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۶۵.</ref>. {{متن حدیث\|الْبَاطِنُ‏ لَا يُقَالُ‏ فِيمَ}}‏ «نهانی است که نشاید گفت در چه پنهان است؟»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۶۳.</ref>، {{متن حدیث\|هُوَ الظَّاهِرُ عَلَيْهَا بِسُلْطَانِهِ‏ وَ عَظَمَتِهِ‏ وَ هُوَ الْبَاطِنُ لَهَا بِعِلْمِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ}}، «اوست که با [[قدرت]] و بزرگی خود بر ظاهر [[زمین]] چیره است، و با [[دانش]] و شناختش از درون آن [[آگاه]] است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۸۶.</ref>. {{متن حدیث\|لَا يُجِنُّهُ‏ الْبُطُونُ‏ عَنِ‏ الظُّهُورِ وَ لَا يَقْطَعُهُ‏ الظُّهُورُ عَنِ الْبُطُونِ}}، «نهانبودن، وی را از آشکاری پنهان نمی‌دارد و آشکاری، وی را از نهانی جدا نمی‌کند»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۵.</ref>.

	امام علی{{ع}} خداوند را چنین می‌خواند: {{متن حدیث\|يَا بَاطِنُ‏ أَنْتَ‏ تُبْطِنُ‏ فِي‏ الْأَشْيَاءِ مِثْلَ مَا تُظْهِرُهُ فِيهَا}}؛ «ای نهان، تو در چیزها نهانی همانگونه که در آنها آشکاری»<ref>اقبال الاعمال، ج۲، ص۳۶۴.</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث\|يَا بَاطِناً بِلَا مُلَامَسَةٍ}}، «ای درون بدون پیوست (با چیزی)»<ref>بحار الانوار، ج۸۳، ص۳۱۵.</ref>.		امام علی {{ع}} خداوند را چنین می‌خواند: {{متن حدیث\|يَا بَاطِنُ‏ أَنْتَ‏ تُبْطِنُ‏ فِي‏ الْأَشْيَاءِ مِثْلَ مَا تُظْهِرُهُ فِيهَا}}؛ «ای نهان، تو در چیزها نهانی همانگونه که در آنها آشکاری»<ref>اقبال الاعمال، ج۲، ص۳۶۴.</ref>. [[امام صادق]] {{ع}} فرمود: {{متن حدیث\|يَا بَاطِناً بِلَا مُلَامَسَةٍ}}، «ای درون بدون پیوست (با چیزی)»<ref>بحار الانوار، ج۸۳، ص۳۱۵.</ref>.

	[[امام رضا]]{{ع}} نیز در معنای نام [[باطن]] می‌فرماید: {{متن حدیث\|أَمَّا الْبَاطِنُ فَلَيْسَ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِبْطَانِ لِلْأَشْيَاءِ بِأَنْ يَغُورَ فِيهَا وَ لَكِنْ ذَلِكَ مِنْهُ عَلَى‏ اسْتِبْطَانِهِ‏ لِلْأَشْيَاءِ عِلْماً وَ حِفْظاً وَ تَدْبِيراً}}، «([[خداوند]]) [[نهان]] است، نه به معنای به درون رفتن چیزها بدان که در آنها فرو روند. بلکه باطن بودن خداوند بدان معنا است که وی از جهت [[دانش]] و نگاهبانی و [[تدبیر]]، چیزها را در بردارد»؛ فرمود: {{متن حدیث\|الْبَاطِنُ‏ لَا بِاجْتِنَانٍ‏}}، «نهان نه به فرو رفتن و پنهان شدن<ref>بحار الانوار، ج۴، ص۲۵۸ و ۲۸۶.</ref>.		[[امام رضا]] {{ع}} نیز در معنای نام [[باطن]] می‌فرماید: {{متن حدیث\|أَمَّا الْبَاطِنُ فَلَيْسَ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِبْطَانِ لِلْأَشْيَاءِ بِأَنْ يَغُورَ فِيهَا وَ لَكِنْ ذَلِكَ مِنْهُ عَلَى‏ اسْتِبْطَانِهِ‏ لِلْأَشْيَاءِ عِلْماً وَ حِفْظاً وَ تَدْبِيراً}}، «([[خداوند]]) [[نهان]] است، نه به معنای به درون رفتن چیزها بدان که در آنها فرو روند. بلکه باطن بودن خداوند بدان معنا است که وی از جهت [[دانش]] و نگاهبانی و [[تدبیر]]، چیزها را در بردارد»؛ فرمود: {{متن حدیث\|الْبَاطِنُ‏ لَا بِاجْتِنَانٍ‏}}، «نهان نه به فرو رفتن و پنهان شدن<ref>بحار الانوار، ج۴، ص۲۵۸ و ۲۸۶.</ref>.

	از [[امام زمان]]{{ع}} نقل شده که خداوند را چنین یاد نمود: {{متن حدیث\|الْبَاطِنُ‏ دُونَ‏ كُلِ‏ شَيْ‏ءٍ بِعِلْمِهِ‏ وَ لُطْفِهِ‏}}، «نهانی که به دانش و [[لطف]] خویش در پس همهچیز هست»<ref>بحار الانوار، ج۹۸، ص۳۲۵.</ref>.		از [[امام زمان]] {{ع}} نقل شده که خداوند را چنین یاد نمود: {{متن حدیث\|الْبَاطِنُ‏ دُونَ‏ كُلِ‏ شَيْ‏ءٍ بِعِلْمِهِ‏ وَ لُطْفِهِ‏}}، «نهانی که به دانش و [[لطف]] خویش در پس همهچیز هست»<ref>بحار الانوار، ج۹۸، ص۳۲۵.</ref>.

	از مجموع این [[روایات]] استفاده می‌شود که نام باطن درباره خداوند سه معنا را در بردارد:		از مجموع این [[روایات]] استفاده می‌شود که نام باطن درباره خداوند سه معنا را در بردارد:
	#خداوند از [[اندیشه‌ها]] پنهان است.		# خداوند از [[اندیشه‌ها]] پنهان است.
	#به دانش و [[آگاهی]] و لطف خویش در همهچیز نهان است.		# به دانش و [[آگاهی]] و لطف خویش در همهچیز نهان است.
	#به گونه‌ای غیرمادی و غیرجسمانی درون همهچیز نهان است. نام الباطِن یکی از نود و نه نام نیکوی خداوند شمرده شده است<ref>بحار الانوار، ج۴، ص۱۸۶.</ref>.		# به گونه‌ای غیرمادی و غیرجسمانی درون همهچیز نهان است. نام الباطِن یکی از نود و نه نام نیکوی خداوند شمرده شده است<ref>بحار الانوار، ج۴، ص۱۸۶.</ref>.

	باطن درباره خداوند به معنای نهان بودن از [[اندیشه]] و [[خیال]] و حواس [[آدمی]] است. [[سید رضی]] باطن بودن خداوند را بدان معنا می‌داند که وی [[درک]] نمی‌شود<ref>تلخیص البیان، ج۲، ص۳۲۶.</ref>. [[زمخشری]] باطن را آن می‌داند که به حواس درک نشود و توصیف خداوند به باطن را دلیل بر رد کسانی می‌داند که بر این باورند که [[خدا]] در [[آخرت]] به [[حس]] درک می‌شود<ref>الکشاف، ج۴، ص۴۷۰.</ref>. [[طوسی]] این معنا را یکی از سه وجه در معانی باطن دانسته است<ref>التبیان، ج۹، ص۵۰۵.</ref>. باطن بودن خداوند بدان معنا است که وی از نهانی‌ها [[آگاه]] است و بر پنهانی‌ها [[دانا]] است. [[ابراهیم]] زجاج می‌نویسد: بالن اوست که به درون چیز داناست و [[آگاهی]] دارد<ref>شرح اسماء الله الحسنی، ج۱، ص۶۱.</ref>. این [[تفسیر]] به [[عبدالله بن عباس]] نیز نسبت داده شده است<ref>تنویر المقباس، ج۱، ص۴۵۶.</ref>. [[طوسی]] این معنا را یکی از سه وجه در معانی [[باطن]] دانسته است<ref>التبیان، ج۹، ص۵۰۵.</ref>. [[فخر رازی]] این وجه را نمی‌پذیرد. دلیل وی آن است که اگر باطن به معنای دانستن درون باشد در [[آیه]] (سوم [[حدید]]) تکرار پیش می‌آید؛ زیرا در پایان آیه آمده است: او به همه چیز داناست<ref>التفسیر الکبیر، ج۲۹، ص۱۸۶.</ref>. باطن به معنای [[چیرگی]] بر درون است. [[طبرسی]] از [[ابوزید]] بلخی نقل می‌کند که اول و آخر و ظاهر و باطن [[خداوند]] بدان معنا است که همه کار به دست اوست. طوسی نیز یکی از معنای باطن بودن خداوند را چیرگی بر درون چیزها می‌شمرد<ref>التبیان، ج۹، ص۵۰۵.</ref>. دیگر معنای نام باطن، آن است که خداوند به عنوان [[حقیقت]] هستی، درون و [[ملکوت]] همه چیز را در بردارد. [[سید حسین همدانی]] درباره نام باطن می‌نویسد: خداوند باطن هر چیزی است، بدین اعتبار که بر ملکوت هر چیز احاطه دارد<ref>شرح اسماء الحسنی، ص۵۴.</ref>. [[احمد ثعلبی]] و [[فخر رازی]]، هر یک، بیست و چهار سخن در معنای صفت باطن نقل می‌کند<ref>الکشف و البیان، ج۹، ص۲۲۹؛ لوامع البینات، ص۳۲۴.</ref>. [[زمخشری]] بر این [[باور]] است که واو [[عاطفه]] بین دو صفت ظاهر و باطن بر آن دلالت دارد که مجموع این دو صفت را باید به خداوند نسبت دهیم، خداوند ظاهر باطن است<ref> الکشاف، ج۴، ص۴۷۰.</ref>. فخر رازی، باطن بودن [[خدا]] را به معنای پنهان بودنش از خردها می‌داند. وی در توضیح می‌نویسد: کمال آشکاری خداوند، دلیل بر نهانی اوست. همانگونه که اگر [[آفتاب]] همواره می‌تابید، نمی‌دانستیم این [[روشنایی]] از آن است. حال اگر هستی بخشی خداوند به پدیده‌ها از میان می‌رفت، آشکار می‌‌شد که هستی پدیده‌ها از وجود خدا است، اما چون [[بخشش]] و [[فیض]] خداوند دائم است، این [[شبهه]] ایجاد می‌شود که وجود پدیده‌ها از آن خود آنهاست. پس [[منزه]] است خدایی که از شدت آشکاری از خردها پنهان شده است<ref>التفسیر الکبیر، ج۲۹، ص۱۸۶.</ref>.		باطن درباره خداوند به معنای نهان بودن از [[اندیشه]] و [[خیال]] و حواس [[آدمی]] است. [[سید رضی]] باطن بودن خداوند را بدان معنا می‌داند که وی [[درک]] نمی‌شود<ref>تلخیص البیان، ج۲، ص۳۲۶.</ref>. [[زمخشری]] باطن را آن می‌داند که به حواس درک نشود و توصیف خداوند به باطن را دلیل بر رد کسانی می‌داند که بر این باورند که [[خدا]] در [[آخرت]] به [[حس]] درک می‌شود<ref>الکشاف، ج۴، ص۴۷۰.</ref>. [[طوسی]] این معنا را یکی از سه وجه در معانی باطن دانسته است<ref>التبیان، ج۹، ص۵۰۵.</ref>. باطن بودن خداوند بدان معنا است که وی از نهانی‌ها [[آگاه]] است و بر پنهانی‌ها [[دانا]] است. [[ابراهیم]] زجاج می‌نویسد: بالن اوست که به درون چیز داناست و [[آگاهی]] دارد<ref>شرح اسماء الله الحسنی، ج۱، ص۶۱.</ref>. این [[تفسیر]] به [[عبدالله بن عباس]] نیز نسبت داده شده است<ref>تنویر المقباس، ج۱، ص۴۵۶.</ref>. [[طوسی]] این معنا را یکی از سه وجه در معانی [[باطن]] دانسته است<ref>التبیان، ج۹، ص۵۰۵.</ref>. [[فخر رازی]] این وجه را نمی‌پذیرد. دلیل وی آن است که اگر باطن به معنای دانستن درون باشد در [[آیه]] (سوم [[حدید]]) تکرار پیش می‌آید؛ زیرا در پایان آیه آمده است: او به همه چیز داناست<ref>التفسیر الکبیر، ج۲۹، ص۱۸۶.</ref>. باطن به معنای [[چیرگی]] بر درون است. [[طبرسی]] از [[ابوزید]] بلخی نقل می‌کند که اول و آخر و ظاهر و باطن [[خداوند]] بدان معنا است که همه کار به دست اوست. طوسی نیز یکی از معنای باطن بودن خداوند را چیرگی بر درون چیزها می‌شمرد<ref>التبیان، ج۹، ص۵۰۵.</ref>. دیگر معنای نام باطن، آن است که خداوند به عنوان [[حقیقت]] هستی، درون و [[ملکوت]] همه چیز را در بردارد. [[سید حسین همدانی]] درباره نام باطن می‌نویسد: خداوند باطن هر چیزی است، بدین اعتبار که بر ملکوت هر چیز احاطه دارد<ref>شرح اسماء الحسنی، ص۵۴.</ref>. [[احمد ثعلبی]] و [[فخر رازی]]، هر یک، بیست و چهار سخن در معنای صفت باطن نقل می‌کند<ref>الکشف و البیان، ج۹، ص۲۲۹؛ لوامع البینات، ص۳۲۴.</ref>. [[زمخشری]] بر این [[باور]] است که واو [[عاطفه]] بین دو صفت ظاهر و باطن بر آن دلالت دارد که مجموع این دو صفت را باید به خداوند نسبت دهیم، خداوند ظاهر باطن است<ref> الکشاف، ج۴، ص۴۷۰.</ref>. فخر رازی، باطن بودن [[خدا]] را به معنای پنهان بودنش از خردها می‌داند. وی در توضیح می‌نویسد: کمال آشکاری خداوند، دلیل بر نهانی اوست. همانگونه که اگر [[آفتاب]] همواره می‌تابید، نمی‌دانستیم این [[روشنایی]] از آن است. حال اگر هستی بخشی خداوند به پدیده‌ها از میان می‌رفت، آشکار می‌‌شد که هستی پدیده‌ها از وجود خدا است، اما چون [[بخشش]] و [[فیض]] خداوند دائم است، این [[شبهه]] ایجاد می‌شود که وجود پدیده‌ها از آن خود آنهاست. پس [[منزه]] است خدایی که از شدت آشکاری از خردها پنهان شده است<ref>التفسیر الکبیر، ج۲۹، ص۱۸۶.</ref>.

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵

2022-07-31T05:34:37Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۰۴
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{امامت}}~~
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = باطن		\| موضوع مرتبط = باطن
خط ۴۳:		خط ۴۲:

	[[رده:باطن]]		[[رده:باطن]]
	~~[[رده:مدخل]]~~

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۲

2022-07-10T23:18:49Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۲

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۲:۴۸
خط ۳۲:		خط ۳۲:
	{{ب\|''يا مَنْ هُوَ اخْتَفَى لِفَرْطِ نورِهِ''\|2=''الظّاهِرُ الْباطِنُ فى ظُهورِهِ''}}		{{ب\|''يا مَنْ هُوَ اخْتَفَى لِفَرْطِ نورِهِ''\|2=''الظّاهِرُ الْباطِنُ فى ظُهورِهِ''}}
	{{پایان شعر}}		{{پایان شعر}}
	:«ای آنکس که از بسیاری نورش در پنهانی است. همان آشکار نهان در آشکاریش»<ref>شرح منظومه، ج۲، ص۴۴.</ref>.<ref>[[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۳۵۶-۳۵۷.</ref>		:«ای آنکس که از بسیاری نورش در پنهانی است. همان آشکار نهان در آشکاریش»<ref>شرح منظومه، ج۲، ص۴۴.</ref><ref>[[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۳۵۶-۳۵۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	#[[پرونده:10524027.jpg\|22px]] [[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]		# [[پرونده:10524027.jpg\|22px]] [[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Msadeq در ‏۳۱ مهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۷:۴۴

2022-05-31T07:44:29Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ مهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۱۴
خط ۳۶:		خط ۳۶:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	#[[پرونده:~~000056~~.jpg\|22px]] [[~~احمد جمالی~~\|~~جمالی، احمد~~]]، [[باطن - ~~جمالی~~ (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[~~دائرةالمعارف~~ قرآن کریم ج۵ (کتاب)\|'''~~دائرةالمعارف~~ قرآن کریم ج۵''']]		#[[پرونده:10524027.jpg\|22px]] [[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)\|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Msadeq: صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = باطن | عنوان مدخل = باطن | مداخل مرتبط = باطن در قرآن | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == باطن، اسم فاعل از «ب ط ن» است. ماده بطن معنای واحدی در بردارد. درون آدمی، مکان یا معنا را بطن آن گویند. بنابراین بطن آدمی، شکم ا...» ایجاد کرد

2022-05-31T07:42:05Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = باطن | عنوان مدخل = باطن | مداخل مرتبط = باطن در قرآن | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == باطن، اسم فاعل از «ب ط ن» است. ماده بطن معنای واحدی در بردارد. درون آدمی، مکان یا معنا را بطن آن گویند. بنابراین بطن آدمی، شکم ا...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{امامت}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = باطن
| عنوان مدخل = باطن
| مداخل مرتبط = [[باطن در قرآن]]
| پرسش مرتبط =
}}
== مقدمه ==
[[باطن]]، اسم فاعل از «ب ط ن» است. ماده بطن معنای واحدی در بردارد. درون [[آدمی]]، مکان یا معنا را بطن آن گویند. بنابراین بطن آدمی، شکم او است. بطن هر مکان، میانه آن است. بطن مطلب، لایه درونی و نهانی آن می‌باشد. در تقسیم‌بندی [[اجتماعی]]، [[اعراب]] به طبقات درونی [[قبیله]]، بطن گویند<ref>معجم مقاییس اللغه، ج۱، ص۲۵۹؛ الصحاح، ج۵، ص۲۰۷۹.</ref>.

در یک [[آیه]] از [[قرآن کریم]]، [[خداوند]] به نام الباطن خوانده شده است: {{متن قرآن|هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«او، آغاز و انجام و آشکار و نهان است و به هر چیزی داناست» سوره حدید، آیه ۳.</ref>.

[[روایات]] متعددی در معنای این صفت وارد شده است. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} خداوند را اینچنین می‌خواند: {{متن حدیث|أَنْتَ‏ الْبَاطِنُ‏ فَلَيْسَ‏ دُونَكَ شَيْ‏ءٌ}}، «تو نهانی هستی که هیچچیز پس از تو نیست»<ref>بحاراالانوار، ج۹۲، ص۴۰۶.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} در بیان معنای اسم باطن می‌فرماید: {{متن حدیث|الْبَاطِنِ‏ بِجَلَالِ‏ عِزَّتِهِ‏ عَنْ فِكْرِ الْمُتَوَهِّمِينَ}}، «با [[شکوه]] عزتش از [[اندیشه]] خیال‌بافان پنهان است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۳.</ref>. {{متن حدیث|الْبَاطِنِ‏ لَا بِلَطَافَةٍ}}، «[[نهان]] است نه به خاطر [[لطافت]] و ریز بودن»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۲.</ref>. {{متن حدیث|كُلُّ بَاطِنٍ‏ غَيْرَهُ‏ غَيْرُ ظَاهِرٍ}}، «هر نهانی جز او تا آشکار است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۶۵.</ref>. {{متن حدیث|الْبَاطِنُ‏ لَا يُقَالُ‏ فِيمَ}}‏ «نهانی است که نشاید گفت در چه پنهان است؟»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۶۳.</ref>، {{متن حدیث|هُوَ الظَّاهِرُ عَلَيْهَا بِسُلْطَانِهِ‏ وَ عَظَمَتِهِ‏ وَ هُوَ الْبَاطِنُ لَهَا بِعِلْمِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ}}، «اوست که با [[قدرت]] و بزرگی خود بر ظاهر [[زمین]] چیره است، و با [[دانش]] و شناختش از درون آن [[آگاه]] است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۸۶.</ref>. {{متن حدیث|لَا يُجِنُّهُ‏ الْبُطُونُ‏ عَنِ‏ الظُّهُورِ وَ لَا يَقْطَعُهُ‏ الظُّهُورُ عَنِ الْبُطُونِ}}، «نهانبودن، وی را از آشکاری پنهان نمی‌دارد و آشکاری، وی را از نهانی جدا نمی‌کند»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۵.</ref>.

امام علی{{ع}} خداوند را چنین می‌خواند: {{متن حدیث|يَا بَاطِنُ‏ أَنْتَ‏ تُبْطِنُ‏ فِي‏ الْأَشْيَاءِ مِثْلَ مَا تُظْهِرُهُ فِيهَا}}؛ «ای نهان، تو در چیزها نهانی همانگونه که در آنها آشکاری»<ref>اقبال الاعمال، ج۲، ص۳۶۴.</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|يَا بَاطِناً بِلَا مُلَامَسَةٍ}}، «ای درون بدون پیوست (با چیزی)»<ref>بحار الانوار، ج۸۳، ص۳۱۵.</ref>.

[[امام رضا]]{{ع}} نیز در معنای نام [[باطن]] می‌فرماید: {{متن حدیث|أَمَّا الْبَاطِنُ فَلَيْسَ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِبْطَانِ لِلْأَشْيَاءِ بِأَنْ يَغُورَ فِيهَا وَ لَكِنْ ذَلِكَ مِنْهُ عَلَى‏ اسْتِبْطَانِهِ‏ لِلْأَشْيَاءِ عِلْماً وَ حِفْظاً وَ تَدْبِيراً}}، «([[خداوند]]) [[نهان]] است، نه به معنای به درون رفتن چیزها بدان که در آنها فرو روند. بلکه باطن بودن خداوند بدان معنا است که وی از جهت [[دانش]] و نگاهبانی و [[تدبیر]]، چیزها را در بردارد»؛ فرمود: {{متن حدیث|الْبَاطِنُ‏ لَا بِاجْتِنَانٍ‏}}، «نهان نه به فرو رفتن و پنهان شدن<ref>بحار الانوار، ج۴، ص۲۵۸ و ۲۸۶.</ref>.

از [[امام زمان]]{{ع}} نقل شده که خداوند را چنین یاد نمود: {{متن حدیث|الْبَاطِنُ‏ دُونَ‏ كُلِ‏ شَيْ‏ءٍ بِعِلْمِهِ‏ وَ لُطْفِهِ‏}}، «نهانی که به دانش و [[لطف]] خویش در پس همهچیز هست»<ref>بحار الانوار، ج۹۸، ص۳۲۵.</ref>.

از مجموع این [[روایات]] استفاده می‌شود که نام باطن درباره خداوند سه معنا را در بردارد:
#خداوند از [[اندیشه‌ها]] پنهان است.
#به دانش و [[آگاهی]] و لطف خویش در همهچیز نهان است.
#به گونه‌ای غیرمادی و غیرجسمانی درون همهچیز نهان است. نام الباطِن یکی از نود و نه نام نیکوی خداوند شمرده شده است<ref>بحار الانوار، ج۴، ص۱۸۶.</ref>.

باطن درباره خداوند به معنای نهان بودن از [[اندیشه]] و [[خیال]] و حواس [[آدمی]] است. [[سید رضی]] باطن بودن خداوند را بدان معنا می‌داند که وی [[درک]] نمی‌شود<ref>تلخیص البیان، ج۲، ص۳۲۶.</ref>. [[زمخشری]] باطن را آن می‌داند که به حواس درک نشود و توصیف خداوند به باطن را دلیل بر رد کسانی می‌داند که بر این باورند که [[خدا]] در [[آخرت]] به [[حس]] درک می‌شود<ref>الکشاف، ج۴، ص۴۷۰.</ref>. [[طوسی]] این معنا را یکی از سه وجه در معانی باطن دانسته است<ref>التبیان، ج۹، ص۵۰۵.</ref>. باطن بودن خداوند بدان معنا است که وی از نهانی‌ها [[آگاه]] است و بر پنهانی‌ها [[دانا]] است. [[ابراهیم]] زجاج می‌نویسد: بالن اوست که به درون چیز داناست و [[آگاهی]] دارد<ref>شرح اسماء الله الحسنی، ج۱، ص۶۱.</ref>. این [[تفسیر]] به [[عبدالله بن عباس]] نیز نسبت داده شده است<ref>تنویر المقباس، ج۱، ص۴۵۶.</ref>. [[طوسی]] این معنا را یکی از سه وجه در معانی [[باطن]] دانسته است<ref>التبیان، ج۹، ص۵۰۵.</ref>. [[فخر رازی]] این وجه را نمی‌پذیرد. دلیل وی آن است که اگر باطن به معنای دانستن درون باشد در [[آیه]] (سوم [[حدید]]) تکرار پیش می‌آید؛ زیرا در پایان آیه آمده است: او به همه چیز داناست<ref>التفسیر الکبیر، ج۲۹، ص۱۸۶.</ref>. باطن به معنای [[چیرگی]] بر درون است. [[طبرسی]] از [[ابوزید]] بلخی نقل می‌کند که اول و آخر و ظاهر و باطن [[خداوند]] بدان معنا است که همه کار به دست اوست. طوسی نیز یکی از معنای باطن بودن خداوند را چیرگی بر درون چیزها می‌شمرد<ref>التبیان، ج۹، ص۵۰۵.</ref>. دیگر معنای نام باطن، آن است که خداوند به عنوان [[حقیقت]] هستی، درون و [[ملکوت]] همه چیز را در بردارد. [[سید حسین همدانی]] درباره نام باطن می‌نویسد: خداوند باطن هر چیزی است، بدین اعتبار که بر ملکوت هر چیز احاطه دارد<ref>شرح اسماء الحسنی، ص۵۴.</ref>. [[احمد ثعلبی]] و [[فخر رازی]]، هر یک، بیست و چهار سخن در معنای صفت باطن نقل می‌کند<ref>الکشف و البیان، ج۹، ص۲۲۹؛ لوامع البینات، ص۳۲۴.</ref>. [[زمخشری]] بر این [[باور]] است که واو [[عاطفه]] بین دو صفت ظاهر و باطن بر آن دلالت دارد که مجموع این دو صفت را باید به خداوند نسبت دهیم، خداوند ظاهر باطن است<ref> الکشاف، ج۴، ص۴۷۰.</ref>. فخر رازی، باطن بودن [[خدا]] را به معنای پنهان بودنش از خردها می‌داند. وی در توضیح می‌نویسد: کمال آشکاری خداوند، دلیل بر نهانی اوست. همانگونه که اگر [[آفتاب]] همواره می‌تابید، نمی‌دانستیم این [[روشنایی]] از آن است. حال اگر هستی بخشی خداوند به پدیده‌ها از میان می‌رفت، آشکار می‌‌شد که هستی پدیده‌ها از وجود خدا است، اما چون [[بخشش]] و [[فیض]] خداوند دائم است، این [[شبهه]] ایجاد می‌شود که وجود پدیده‌ها از آن خود آنهاست. پس [[منزه]] است خدایی که از شدت آشکاری از خردها پنهان شده است<ref>التفسیر الکبیر، ج۲۹، ص۱۸۶.</ref>.

[[علامه طباطبایی]] درباره نام [[باطن]] می‌نویسد: هر چیز که [[نهان]] دانسته شود، [[خداوند]] از آن نهان‌تر است؛ زیرا خداوند از پس وی بر آن احاطه دارد و این احاطه زمانی یا مکانی نیست و بدان معنا نیست که [[زمان]] و مکان [[خدا]] را در برگرفته‌اند. علامه طباطبایی، چهار نام اول، آخر، ظاهر و باطن را شاخه‌های نام محیط و احاطه وجودی خداوند بر چیزها می‌داند. این احاطه را می‌‌توان [[سیطره]] [[علم خداوند]] بر همه چیزها نیز دانست و بخش پایانی [[آیه]] قرینهای برای این معنا است<ref>المیزان، ج۱۹، ص۷۸.</ref>؛ [[فیض کاشانی]] [[همراهی]] دو صفت ظاهر و باطن در توصیف خداوند را دلیل بر آن می‌داند که خدا مکانی نیست<ref>اصول المعارف، ص۱۳۰.</ref>.

[[ملاصدرا]] باطن بودن خداوند را از سویی ناشی از بسیاری [[نور]] و شدت [[ظهور]] و نهایت وضوح خداوند و از سویی دیگر نتیجه [[ناتوانی]] [[عقل]] و حواس و دیده‌ها می‌داند. خداوند به خودی خود، همواره متجلی و آشکار است و پنهان بودن وی به دلیل کوتاهی و ناتوانی کسانی است که خدا بر آنان تجلی نموده است<ref>شرح اصول کافی، ج۳، ص۱۲۰.</ref>. وی در بیانی دیگر، پنهانی را از [[شئون]] نیستی و باطن بودن خداوند را، ناشی از نهایت آشکاری او می‌داند که بر [[درک]] و دریافت‌های [[ناتوان]]، چیره می‌شود و آنان را ناتوان می‌سازد<ref>التفسیر الکبیر، ص۲۵۴.</ref>. ملاصدرا ناتوانی ما از [[ادراک]] خداوند، ناشی از این می‌داند که [[عقول]] ما با ماده انس گرفته و همواره با نیستی‌ها و تاریکی‌ها (ممکنات) همراه بوده است<ref>الحکمة المتعالیة، ج۱، ص۷۰.</ref>. ملا [[هادی سبزواری]] این معنا را در بیتی می‌سراید:
{{شعر}}
{{ب|''يا مَنْ هُوَ اخْتَفَى لِفَرْطِ نورِهِ''|2=''الظّاهِرُ الْباطِنُ فى ظُهورِهِ''}}
{{پایان شعر}}
:«ای آنکس که از بسیاری نورش در پنهانی است. همان آشکار نهان در آشکاریش»<ref>شرح منظومه، ج۲، ص۴۴.</ref>.<ref>[[محمد سلطانی|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۳۵۶-۳۵۷.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
#[[پرونده:000056.jpg|22px]] [[احمد جمالی|جمالی، احمد]]، [[باطن - جمالی (مقاله)|مقاله «باطن»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:باطن]]
[[رده:مدخل]]