Bahmani: صفحه‌ای تازه حاوی «==مقدمه== *موجودی است از جنس جن و ذی‌شعور که در آغاز با فرشتگان الهی بود و...» ایجاد کرد

2020-04-20T13:08:01Z

صفحه‌ای تازه حاوی «==مقدمه== *موجودی است از جنس جن و ذی‌شعور که در آغاز با فرشتگان الهی بود و...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

==مقدمه==
*موجودی است از جنس [[جن]] و ذی‌شعور که در آغاز با [[فرشتگان الهی]] بود و به دلیل‌ [[نافرمانی]] [[خداوند متعال]]، رانده شد و تا [[قیامت]] خواهد کوشید [[فرزندان آدم]]{{ع}} را [[گمراه]] کند<ref>المیزان‌، ۸/ ۴۴/ ۱۹.</ref>. برخی لغت‌شناسان، "[[ابلیس]]" را واژه‌ای [[عربی]] دانسته‌اند بر وزن "افعیل" و از ریشه "بلس" به معنای [[یأس]] و [[ناامیدی]]<ref>المفردات الفاظ القرآن‌، ۶۰.</ref>. برخی دیگر آن را کلمه‌ای غیر [[عربی]] دانسته‌اند که میان [[مسلمانان]] رواج یافته است<ref>لسان العرب‌، ۶/ ۲۹.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 60.</ref>.
*گفته‌اند که نام پیشین [[ابلیس]]، "حارث" و به زبانی عبرانی "عزازیل- بزائین" و کنیه‌اش "ابومر" بوده است و چون از بارگاه [[الهی]] رانده شد، "[[شیطان]]" نام گرفت<ref>مجمع البحرین‌، ۱/ ۳۴۰- ۲۳۹.</ref>. همچنین، گفته‌اند که واژه "[[ابلیس]]" با "[[شیطان]]" مترادف است؛ ولی "[[ابلیس]]" اسم خاص است و بر همان موجود [[رانده شده]] دلالت می‌کند و "[[شیطان]]" عام است و هم بر [[ابلیس]] دلالت دارد و هم بر غیر او. در [[قرآن کریم]]، هرگاه کلمه [[شیطان]] با الف و لام می‌آید، مراد، [[ابلیس]] است<ref>اعلام قرآن‌، ۷۸ و ۷۹؛ تفسیر نمونه‌، ۱/ ۱۹۳.</ref>.[[ابلیس]]، [[خاندان]] و ذریه و گروه و [[لشکر]] دارد<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاء مِن دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا}}؛ سوره کهف، آیه ۵۰؛ {{متن قرآن|اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُوْلَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ}}؛سوره مجادله، آیه ۱۹؛ {{متن قرآن|وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلاَّ غُرُورًا }}؛ سوره اسراء، آیه ۶۴.</ref> و از این روی، او موجودی واقعی است نه خیالی و پنداری و مراد از او، [[نفس]] اماره [[انسان]] نیست. [[ابلیس]] در قلمرو [[حاکمیت]] [[خداوند]] [[زندگی]] می‌کند و پیش از [[آفرینش انسان]] به [[عبادت]] مشغول بود و [[مقرب]] درگاه [[پروردگار]] به شمار می‌آمد. آن گاه که از [[فرمان خدا]] سر پیچید و بر اثر [[تکبر]] از [[سجده]] بر [[انسان]] روی برتافت، از بارگاه [[الهی]] رانده شد. [[قرآن کریم]]، یازده بار از [[ابلیس]] یاد کرده که نه بار آن هنگامی است که از ماجرای رانده شدنش سخن می‌گوید<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ }}؛ سوره بقره، آیه ۳۴؛ {{متن قرآن| وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ}}؛ سوره اعراف، آیه ۱۱؛ {{متن قرآن|إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى أَن يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ}}؛ سوره حجر، آیه ۳۱ و ۳۲؛ {{متن قرآن| وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا }}؛ سوره اسراء، آیه ۶۱؛ {{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاء مِن دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا}}؛ سوره کهف، آیه ۵۰؛ {{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى}}؛ سوره طه، آیه ۱۱۶؛ {{متن قرآن|وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقًا مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ}}؛ سوره سبأ، آیه ۲۰؛ {{متن قرآن|إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْعَالِينَ}}؛ سوره ص، آیه ۷۴ و ۷۵.</ref>. چون [[ابلیس]] از بارگاه [[الهی]] رانده شد، [[سوگند]] خورد که [[فرزندان آدم]] را [[گمراه]] کند<ref>{{متن قرآن|قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ}}؛ سوره ص، آیه ۸۲.</ref>. با این حال، او تنها می‌تواند [[وسوسه]] و انگیزه درونی بیافریند و گناهکاری و زشتکاری را از این گذر پدید آورد و سلطه‌ای بر [[انسان]] ندارد. او با بسیاری از [[فرزندان آدم]]{{ع}} آشکارا سخن گفته است؛ اما نتوانسته است آنان را به [[گمراهی]] بلغزاند؛ از آن جمله‌اند:[[نوح]]{{ع}} و [[ابراهیم]]{{ع}}<ref>کشف الاسرار و عُدةُ الابرار، ۸/ ۲۹۱؛ بحارالانوار، ۷۲/ ۱۹۵.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 61.</ref>.
*اینکه چرا [[خداوند]] [[ابلیس]] را آفریده است که می‌خواهد [[انسان]] را [[گمراه]] کند، همواره مسئله‌ای توجه‌برانگیز بوده است و پاسخ‌های متعددی گرفته است. از آن پاسخ‌ها است اینکه [[شیطان]] در آغاز، [[شر]] نبوده و دیگر آنکه او وسیله‌ای برای [[آزمایش]] [[انسان]] است و [[انسان]] از گذر [[مبارزه]] با وسوسه‌های او به [[تکامل]] می‌رسد<ref>{{متن قرآن|وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقًا مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِم مِّن سُلْطَانٍ إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَن يُؤْمِنُ بِالآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ}}؛ سوره سبأ، آیه ۲۰ و ۲۱؛ تفسیر نمونه‌، ۱/ ۱۹۴.</ref>. این نیز که آیا [[ابلیس]] از [[فرشتگان]] بوده است یا جنیان، محل بررسی‌ها و اختلاف‌ها شده است. گروهی او را [[جن]] می‌دانند و گروهی دیگر، [[فرشته]]<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 61-62.</ref>.
*گروه نخست دلایلی دارند که بدین قرار است:
#'''تصریح [[قرآن]] که فرموده است:''' "او از جنیان بود"<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاء مِن دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا}}؛ سوره کهف، آیه ۵۰.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 62.</ref>.
#[[فرشتگان]]، [[رسولان]] خداوندند و هیچ گاه [[گناه]] نمی‌کنند<ref>{{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَّثْنَى وَثُلاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاء إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ }}؛ سوره فاطر، آیه ۱؛ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدَادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ}}؛ سوره تحریم، آیه ۶.</ref>؛ حال آنکه [[ابلیس]] [[گناه]] کرد و از [[فرمان خدا]] سر پیچید و در [[قرآن کریم]] آمده است که برخی از جنیان، ناصالح‌اند<ref>{{متن قرآن|وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا }}؛ سوره جن، آیه ۱۱.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 62.</ref>.
#جنیان، به صراحت، او را سفیه و از خود دانسته‌اند<ref>{{متن قرآن|وَأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى اللَّهِ شَطَطًا}}؛ سوره جن، آیه ۴.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 62.</ref>.
#[[فرشتگان]] را توالد و تناسل نیست؛ زیرا [[خداوند]] جنسیت را از آنان نفی کرده است<ref>{{متن قرآن|وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ}}؛ سوره زخرف، آیه ۱۹.</ref>؛ حال آنکه [[قرآن کریم]] [[ابلیس]] را [[صاحب]] [[خاندان]] و [[فرزند]] می‌داند<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاء مِن دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا}}؛ سوره کهف، آیه ۵۰.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 62.</ref>.
#[[فرشتگان]] از عالم تجردند و از [[نور]] آفریده شده‌اند<ref>تفسیر نمونه‌، ۱۸/ ۱۷۶؛ میزان الحکمة، ۴/ ۲۹۳۰.</ref>؛ اما [[ابلیس]] از عالم ماده است و از [[آتش]] آفریده شده است<ref>{{متن قرآن|قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ}}؛ سوره اعراف، آیه ۱۲.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 62.</ref>.
*گروه دوم نیز دلایلی دارند که عبارت‌اند از:
#[[خداوند]]، [[فرشتگان]] را [[فرمان]] داد که [[آدم]]{{ع}} را [[سجده]] کنند<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى}}؛ سوره طه، آیه ۱۱۶.</ref>. شمول [[فرمان الهی]] بر [[فرشتگان]] و آن گاه استثنای [[ابلیس]]، [[گواه]] است بر اینکه [[ابلیس]] از [[فرشتگان]] بوده است. این استثناء را نباید "منقطع" دانست؛ زیرا حمل بر مجاز می‌شود<ref>تفسیر التبیان‌، ۱/ ۱۵۲.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 62.</ref>.
#از [[ابن عباس]]، [[قتادة]]، [[ابن جریر]]، [[زجاج]] و [[ابن انباری]] [[روایت]] است که [[ابلیس]] در طایفه‌ای از [[فرشتگان]] جای داشت که آنها را "[[جن]]" می‌گفتند<ref>مجمع البحرین‌، ۱/ ۲۳۹.</ref>. مهم‌ترین [[دلیل]] این گروه [[تمسک]] به چنین روایاتی است که [[ابلیس]] را از [[فرشتگان]] دانسته‌اند<ref>دائرة المعارف قرآن کریم‌، ۱/ ۵۶۴.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 62.</ref>.
#اگر [[ابلیس]] را از [[فرشتگان]] ندانیم، [[فرمان خدا]] به [[سجده]] شامل او نمی‌شود و از این رو، نمی‌توان او را نافرمان خواند. پس رانده شدن نیز بی‌دلیل می‌نمود<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ }}؛ سوره بقره، آیه ۳۴.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 62.</ref>.
*نظریه مشهور [[شیعه]]، با گروه نخست همراه است و بر آن است که [[شیطان]] از جنیان بوده است. [[شیخ مفید]]، او را از جنیان دانسته و این قول را به [[مذهب امامیه]] و کثیری از [[معتزله]] و [[اصحاب]] [[حدیث]] نسبت می‌دهد<ref>اوائل المقالات‌، ۱۱۰.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 63.</ref>.
*نظریه‌ای دیگر نیز وجود دارد که بنابر آن، [[فرشتگان]]، جنیان و [[شیاطین]] جملگی حقیقتی واحد دارند و تفاوتی میان آنها نیست مگر به عوارض و [[افعال]]. [[فرشتگان]] تنها فاعل خیرات‌اند و [[شیاطین]]، فاعل [[شرور]] و جنیان، گاه خیرات و گاه [[شرور]]<ref>گوهر مراد، ۳۳۶.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 63.</ref>.
*آنان که [[ابلیس]] را از اجنه دانسته‌اند، معتقدند که [[ابلیس]] بر اثر [[عبادت]] فراوان در شمار [[فرشتگان]] جای گرفت و چون [[خداوند]]، [[فرشتگان]] را [[فرمان]] داد که بر [[آدم]]{{ع}} [[سجده]] کنند، او نیز از باب تغلیب، [[مأمور]] [[سجده]] گشت<ref>تفسیر موضوعی قرآن مجید، ۶/ ۲۶۳- ۲۵۷.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 63.</ref>.

==ابلیس در فرهنگ اصطلاحات علم کلام==
*"[[ابلیس]]" اسم خاص و همان موجودی است که ماده اولیه آن [[آتش]] است و از [[سجده]] در مقابل [[آدم]]، به امر [[خدا]] استنکاف ورزید. گفته شده است که [[ابلیس]] اولین فرد از [[شیاطین]] و [[جن]] بوده، در واقع ابوالجن و الشیاطین است<ref>انصاری، کشف الاسرار، ص۱۴۴.</ref>.
*بنا بر آنچه از منابع [[دینی]] به دست می‌‌آید، [[ابلیس]] دارای ویژگی‌هایی است که از بسیاری از موجودات از جمله [[انسان]] و [[فرشتگان]] ممتاز می‌‌کند:
#[[ابلیس]] به [[دلایل]] متعدد کالبدی مادی دارد؛ زیرا او هم از [[آتش]] است و هم [[مرتکب گناه]] شده، در [[قرآن کریم]] [[خواص]] مادی، مانند مهلت خواستن از [[مرگ]] به او نسبت داده شده است.
#در [[قرآن]] آمده است که او دارای ذریه می‌‌باشد؛ اما به چگونگی توالد و تناسل او اشاره‌ای نشده است.
#در [[روایات]] از [[تمثل]] [[ابلیس]] به شکل‌های مختلف سخن به میان آمده است، مانند مکالمه او به صورت‌های مختلف با [[پیامبران الهی]].
#[[ابلیس]] از جنس [[جن]] بوده است که اکثر [[عالمان]] [[اسلامی]] طبق صریح [[آیه]] [[قرآن]]: {{متن قرآن|كَانَ مِنَ الْجِنِّ}}<ref>«ابلیس که از پریان بود» سوره کهف، آیه ۵۰.</ref>؛ به این نکته معتقدند.
*با توجه به اینکه [[ابلیس]] اسم خاص برای مفهوم عام [[شیطان]] است، برای توضیح بیشتر به اصطلاح "[[شیطان]]" [[رجوع]] شود<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۰.</ref>.
==پانویس==
{{یادآوری پانویس}}
{{پانویس2}}

بحث:ابلیس در کلام اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: صفحه‌ای تازه حاوی «==مقدمه== *موجودی است از جنس جن و ذی‌شعور که در آغاز با فرشتگان الهی بود و...» ایجاد کرد