بحث:جبر و اختیار در کلام اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* پانویس */

2025-08-19T08:19:52Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۴۹
خط ۵۹:		خط ۵۹:
	جبر در [[خلقت]] و طبیعت معنایش این است که این [[دنیایی]] که ما در آن هستیم، این خلقت و [[آفرینش]] یک [[سلسله]] [[قوانین]] [[قطعی]] و ضروری و حتمی و غیر قابل تخلّف دارد، [[هرج و مرج]] نیست، حساب‌های منظمی بر عالم [[حکومت]] می‌کند<ref>خاتمیت، ص۹۱.</ref>. به عبارت دیگر جبر در طبیعت به این معنی است که هر حادثه طبیعی بستگی دارد به یک رشته [[علل]] خاص که با وجود آن علل، وجود آن حادثه [[تخلف]] ناپذیر است و با عدم آن علل و یا [[جانشین]] شدن یک سلسله علل دیگر به جای آن علل و وجود این معلول ممتنع است<ref>فلسفه تاریخ، ج۱، ص۲۲۱.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی، فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر، ص ۳۰۸.</ref>		جبر در [[خلقت]] و طبیعت معنایش این است که این [[دنیایی]] که ما در آن هستیم، این خلقت و [[آفرینش]] یک [[سلسله]] [[قوانین]] [[قطعی]] و ضروری و حتمی و غیر قابل تخلّف دارد، [[هرج و مرج]] نیست، حساب‌های منظمی بر عالم [[حکومت]] می‌کند<ref>خاتمیت، ص۹۱.</ref>. به عبارت دیگر جبر در طبیعت به این معنی است که هر حادثه طبیعی بستگی دارد به یک رشته [[علل]] خاص که با وجود آن علل، وجود آن حادثه [[تخلف]] ناپذیر است و با عدم آن علل و یا [[جانشین]] شدن یک سلسله علل دیگر به جای آن علل و وجود این معلول ممتنع است<ref>فلسفه تاریخ، ج۱، ص۲۲۱.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی، فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر، ص ۳۰۸.</ref>

	==پانویس==		== [[نظریه جبر]] ==
	{{~~پانویس2~~}}		[[جبر]]، در لغت به معنای [[اصلاح]] چیزی با [[قهر و غلبه]] و بستن و جبران کردن در مقابل شکستن است. جبر، گاهی تنها در اصلاح مانند {{متن حدیث\|يَا جَابِرَ كُلِّ كَسِيرٍ}}؛ ای [[اصلاحگر]] هر شکسته، و گاهی تنها در [[قهر]] به‌کار می‌رود؛ مانند {{متن حدیث\|لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ}}؛ نه جبر و قهر مطلق در [[اعمال]] [[بشر]] درست است و نه واگذاری مطلق عمل به آنها<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن ص۸۵.</ref>.

			جبر، در اصطلاح به معنی آن است که [[رفتار]] و کارهای [[انسان]] بر اساس [[اختیار]] نیست و هرچه از او سرمی‌زند، بدون [[قدرت]] و [[اراده]] است؛ به گونه‌ای که نمی‌تواند آن را ترک کند<ref>قسم الکلام فی مجمع البحوث الإسلامیة، شرح المصطلاحات الکلامیة، ج۱، ص۹۳-۹۴.</ref>.

			جبر، به معنای اصطلاحی آن جزء باورهای برخی [[مردم]] و در میان [[مسلمانان]]، گروه «[[اشاعره]]» است<ref>سید شریف جرجانی، شرح المواقف، ج۸، ص۱۴۵؛ طوسی، خواجه نصیرالدین، تلخیص المحصل، ص۳۲۵؛ عبدالملک بن عبدالله، الارشاد الی قواطع الادلة فی اصول الاعتقاد، ص۷۹.</ref> و به این اعتبار به آنان «جبری» و «جبرگرایان» گفته می‌شود. در برابر این نظریه دو دیدگاه دیگر مطرح است: یکی، «[[تفویض]]» که [[معتزله]] طرفدار آن هستند و دیگری «[[امر بین الامرین]]» که دیدگاه [[شیعه]] و [[فلاسفه]] است<ref>[[سید ایوب هاشمی\|هاشمی، سید ایوب]]، [[نظریه جبر (مقاله)\|مقاله «نظریه جبر»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۷۵.</ref>.

			== پانویس ==
			{{پانویس}}

Wasity: جایگزینی متن - 'ef>محمد علی زکریایی|زکریایی' به 'ef>[[محمد علی زکریایی|زکریایی'

2023-08-29T07:32:11Z

جایگزینی متن - 'ef>محمد علی زکریایی|زکریایی' به 'ef>[[محمد علی زکریایی|زکریایی'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۰۲
خط ۳۷:		خط ۳۷:

	===جبر [[اجتماعی]]===		===جبر [[اجتماعی]]===
	فرد صد در صد محکوم جریان کلی [[جامعه]] است و عضوی است که هیچ گونه استقلالی از خود ندارد. (قهراً می‌شود جبر اجتماعی در همه [[شؤون]] و جبر [[تاریخ]] در همه شؤون)<ref>اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۲۲۲.</ref>؟ فرد از خودش هیچ اراده‌ای و هیچ تشخیص نداشته باشد، یعنی وقتی که [[حس]] می‌کند، این جامعه باشد که حس می‌کند، وقتی که [[اراده]] می‌کند این جامعه باشد که اراده می‌کند و فرد اساساً در مقابل جامعه هیچ [[استقلال]] نداشته باشد<ref>مجموعه آثار، ج۳، ص۵۹۴.</ref>.<ref>محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی، فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر، ص ۳۰۵.</ref>		فرد صد در صد محکوم جریان کلی [[جامعه]] است و عضوی است که هیچ گونه استقلالی از خود ندارد. (قهراً می‌شود جبر اجتماعی در همه [[شؤون]] و جبر [[تاریخ]] در همه شؤون)<ref>اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۲۲۲.</ref>؟ فرد از خودش هیچ اراده‌ای و هیچ تشخیص نداشته باشد، یعنی وقتی که [[حس]] می‌کند، این جامعه باشد که حس می‌کند، وقتی که [[اراده]] می‌کند این جامعه باشد که اراده می‌کند و فرد اساساً در مقابل جامعه هیچ [[استقلال]] نداشته باشد<ref>مجموعه آثار، ج۳، ص۵۹۴.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی، فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر، ص ۳۰۵.</ref>

	===جبر اصطلاحی===		===جبر اصطلاحی===
خط ۵۷:		خط ۵۷:

	===[[جبر]] [[طبیعت]]===		===[[جبر]] [[طبیعت]]===
	جبر در [[خلقت]] و طبیعت معنایش این است که این [[دنیایی]] که ما در آن هستیم، این خلقت و [[آفرینش]] یک [[سلسله]] [[قوانین]] [[قطعی]] و ضروری و حتمی و غیر قابل تخلّف دارد، [[هرج و مرج]] نیست، حساب‌های منظمی بر عالم [[حکومت]] می‌کند<ref>خاتمیت، ص۹۱.</ref>. به عبارت دیگر جبر در طبیعت به این معنی است که هر حادثه طبیعی بستگی دارد به یک رشته [[علل]] خاص که با وجود آن علل، وجود آن حادثه [[تخلف]] ناپذیر است و با عدم آن علل و یا [[جانشین]] شدن یک سلسله علل دیگر به جای آن علل و وجود این معلول ممتنع است<ref>فلسفه تاریخ، ج۱، ص۲۲۱.</ref>.<ref>محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی، فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر، ص ۳۰۸.</ref>		جبر در [[خلقت]] و طبیعت معنایش این است که این [[دنیایی]] که ما در آن هستیم، این خلقت و [[آفرینش]] یک [[سلسله]] [[قوانین]] [[قطعی]] و ضروری و حتمی و غیر قابل تخلّف دارد، [[هرج و مرج]] نیست، حساب‌های منظمی بر عالم [[حکومت]] می‌کند<ref>خاتمیت، ص۹۱.</ref>. به عبارت دیگر جبر در طبیعت به این معنی است که هر حادثه طبیعی بستگی دارد به یک رشته [[علل]] خاص که با وجود آن علل، وجود آن حادثه [[تخلف]] ناپذیر است و با عدم آن علل و یا [[جانشین]] شدن یک سلسله علل دیگر به جای آن علل و وجود این معلول ممتنع است<ref>فلسفه تاریخ، ج۱، ص۲۲۱.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی، فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر، ص ۳۰۸.</ref>

	==پانویس==		==پانویس==
	{{پانویس2}}		{{پانویس2}}

Wasity: جایگزینی متن - 'خلفای اموی' به 'خلفای اموی'

2023-01-27T11:52:28Z

جایگزینی متن - 'خلفای اموی' به 'خلفای اموی'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۵:۲۲
خط ۸:		خط ۸:
	*در میان [[شیعیان]] نیز نخستین نوشته در این زمینه، رساله‌ای است که [[امام هادی]]{{ع}}، آن را در پاسخ [[پرسش]] شخصی درباره [[جبر و اختیار]] مکتوب فرمودند. این رساله، با عنوان رسالة فی الرد [[علی]] [[اهل]] الجبر والتفویض و [[اثبات]] العدل والمنزلة بین المنزلتین توسط [[حسن بن علی بن شعبه حرّانی]] در کتاب تحف العقول آمده است<ref>تحف العقول، ص ۴۵۸ - ۴۷۵.</ref> از آن پس، [[علمای شیعه]] به [[تحقیق]] عمیق در این زمینه پرداختند و کتاب‌ها و رساله‌هایی در این باره نگاشتند<ref>الذریعه، ج ۵، ص ۸۰.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*در میان [[شیعیان]] نیز نخستین نوشته در این زمینه، رساله‌ای است که [[امام هادی]]{{ع}}، آن را در پاسخ [[پرسش]] شخصی درباره [[جبر و اختیار]] مکتوب فرمودند. این رساله، با عنوان رسالة فی الرد [[علی]] [[اهل]] الجبر والتفویض و [[اثبات]] العدل والمنزلة بین المنزلتین توسط [[حسن بن علی بن شعبه حرّانی]] در کتاب تحف العقول آمده است<ref>تحف العقول، ص ۴۵۸ - ۴۷۵.</ref> از آن پس، [[علمای شیعه]] به [[تحقیق]] عمیق در این زمینه پرداختند و کتاب‌ها و رساله‌هایی در این باره نگاشتند<ref>الذریعه، ج ۵، ص ۸۰.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	*دور نگه داشتن [[جامعه]] از [[اهل بیت]] [[پیامبر]]{{صل}} و [[رجوع]] نکردن به آنان باعث شد برخی که توان تحلیل مباحث را نداشتند، برخلاف مضامین صریح [[کتاب خدا]]، هرگونه تأثیری را از اسباب و وسایط [[نفی]] کنند و به وادی [[جبر]] بیفتند یا برخلاف [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]]، علیت و تأثیر [[خداوند]] را در [[افعال]] [[انسان]] [[انکار]] کنند و به [[تفویض]] [[معتقد]] شوند. از سوی دیگر، [[حاکمان]] [[ستمگری]] که می‌توانستند با [[سودجویی]] از باورهای جبرگرایانه، از زیربار [[مسئولیت]] [[رفتار]] خویش شانه خالی کنند، عامل دیگری برای گسترش مسلک [[جبرگرایی]] شدند<ref>آموزش عقائد، مصباح، ص ۱۳۹ - ۱۴۵.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*دور نگه داشتن [[جامعه]] از [[اهل بیت]] [[پیامبر]]{{صل}} و [[رجوع]] نکردن به آنان باعث شد برخی که توان تحلیل مباحث را نداشتند، برخلاف مضامین صریح [[کتاب خدا]]، هرگونه تأثیری را از اسباب و وسایط [[نفی]] کنند و به وادی [[جبر]] بیفتند یا برخلاف [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]]، علیت و تأثیر [[خداوند]] را در [[افعال]] [[انسان]] [[انکار]] کنند و به [[تفویض]] [[معتقد]] شوند. از سوی دیگر، [[حاکمان]] [[ستمگری]] که می‌توانستند با [[سودجویی]] از باورهای جبرگرایانه، از زیربار [[مسئولیت]] [[رفتار]] خویش شانه خالی کنند، عامل دیگری برای گسترش مسلک [[جبرگرایی]] شدند<ref>آموزش عقائد، مصباح، ص ۱۳۹ - ۱۴۵.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	* [[خلفای بنی امیه]] از این مسلک بسیار سود جستند و افزون بر [[ترویج]] [[گرایش]] جبری، طرفداران [[آزادی]] و [[اختیار]] را از سر راه خویش برداشتند. در همین ایام، در میان [[اهل سنت]]، کسانی مانند [[معبد جهنی بغدادی]] و غیلان دمشقی که با جو [[حاکم]]، مخالف و به [[اختیار انسان]] [[معتقد]] بودند، به دست ~~خلفای~~ [[اموی]] از میان برداشته شدند<ref>انسان و سرنوشت، ص ۲۱ - ۳۰.</ref> پس از [[بنی امیه]]، [[خلفای عباسی]] تا زمان [[مأمون عباسی]]، با نظریه [[تفویض]] و [[اختیار]] همراه بودند؛ اما پس از [[قدرت]] یافتن [[متوکل عباسی]]، به جبر‌گراییدند و [[مکتب]] [[اشعری]] جریان غالب [[فکری]] شد و [[معتزله]] کنار رانده شدند<ref>انسان و سرنوشت، ص ۲۱ - ۳۰.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[خلفای بنی امیه]] از این مسلک بسیار سود جستند و افزون بر [[ترویج]] [[گرایش]] جبری، طرفداران [[آزادی]] و [[اختیار]] را از سر راه خویش برداشتند. در همین ایام، در میان [[اهل سنت]]، کسانی مانند [[معبد جهنی بغدادی]] و غیلان دمشقی که با جو [[حاکم]]، مخالف و به [[اختیار انسان]] [[معتقد]] بودند، به دست [[خلفای اموی]] از میان برداشته شدند<ref>انسان و سرنوشت، ص ۲۱ - ۳۰.</ref> پس از [[بنی امیه]]، [[خلفای عباسی]] تا زمان [[مأمون عباسی]]، با نظریه [[تفویض]] و [[اختیار]] همراه بودند؛ اما پس از [[قدرت]] یافتن [[متوکل عباسی]]، به جبر‌گراییدند و [[مکتب]] [[اشعری]] جریان غالب [[فکری]] شد و [[معتزله]] کنار رانده شدند<ref>انسان و سرنوشت، ص ۲۱ - ۳۰.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	*گروهی از مادی‌گرایان نیز مانند [[اشاعره]]، به [[جبر]] معتقدند و تنها تفاوت آنان دراین است که [[اشاعره]]، علت تحقق پدیده‌ها را [[خداوند]] می‌دانند؛ ولی اینان، [[افعال]] [[انسان]] را معلول مجموع حوادث طبیعی می‌پندارند که در پیدایی کارهای او دخیل‌اند<ref>المیزان، ج ۹، ص ۱۹۶.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*گروهی از مادی‌گرایان نیز مانند [[اشاعره]]، به [[جبر]] معتقدند و تنها تفاوت آنان دراین است که [[اشاعره]]، علت تحقق پدیده‌ها را [[خداوند]] می‌دانند؛ ولی اینان، [[افعال]] [[انسان]] را معلول مجموع حوادث طبیعی می‌پندارند که در پیدایی کارهای او دخیل‌اند<ref>المیزان، ج ۹، ص ۱۹۶.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	*در [[ادیان ابراهیمی]]، [[آموزه‌های دینی]] غالباً بر اساس [[آزادی]] و اختیارند؛ در [[تورات]] اگرچه برخی [[آیات]]، دال بر تقدیر و [[علم]] پیشین الهی‌اند<ref>کتاب مقدس، اعمال رسولان، ۲: ۲۳؛ تثنیه، ۱۱: ۲۶.</ref>؛ ولی [[آیات]] دیگری نیز دال بر [[آزادی]] و [[اختیار انسان]] وجود دارد<ref>کتاب مقدس، ایوب، ۲۲: ۲.</ref> موضع اکثر قریب به [[اتفاق]] [[عالمان]] [[یهودی]] تا زمان [[ظهور اسلام]]، [[عقیده]] [[اختیار]] بوده است<ref>فلسفه علم کلام، ص ۶۵۷.</ref>؛ ولی معاصر با زمان [[ظهور اسلام]]، [[یهودیان]] از [[اندیشه]] [[جبر]] طرفداری می‌کردند<ref>فلسفه علم کلام، ص ۱۰۳.</ref> در [[مسیحیت]] نیز هر دو آموزه [[جبر]]<ref>کتاب مقدس، اَفسُسیان، ۱: ۲ - ۵.</ref> و [[اختیار]]<ref>کتاب مقدس، قرنتیان، ۹: ۱۷.</ref> وجود دارند، به همین جهت، علمای [[مسیحی]] نیز در این زمینه [[اختلاف]] نظر دارند؛ ولی با این حال، [[اندیشه]] غالب در [[مسیحیت]] نیز، نظریه اختیارانگارانه است<ref>فلسفه علم کلام، ص ۶۷۰ - ۶۷۱.</ref> در میان فلسفه‌های رایج در یونان باستان نیز، هر دو نظریه وجود دارند. آنها، [[اعتقاد]] به [[جبر]] را از [[تمدن]] [[بین النهرین]] کسب کرده‌اند<ref>تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ج ۱، ص ۱۷.</ref> و در [[اندیشه]] یونانی الهه‌های تقدیر و [[دختران]] [[جبر]] به نام‌های لاکزیس، کلوتو و آتروپوس، وجود داشتند که [[سرنوشت]] حتمی‌انسان‌ها را برمی‌گزیدند<ref>جمهور، ص ۵۹۶ - ۶۰۵.</ref> در [[مکتب]] [[فلسفی]] رواقی نیز نظریه غالب، جبرانگارانه بوده<ref>تاریخ فلسفه، ج ۲، ص ۱۶۸.</ref> و هراکلیتوس از قدیمی‌ترین [[فلاسفه]] یونان نیز به [[جبر]] مطلق هستی [[معتقد]] بوده است<ref>نخستین فیلسوفان یونانی، ص ۲۴۷، ۲۵۷.</ref>؛ اما در عین حال، نظر مشهور میان [[فلاسفه]] یونان باستان، [[آزادی]] و [[اختیار انسان]] در [[تعیین]] [[سرنوشت]] خویش است<ref>انسان‌شناسی فلسفی، ص ۱۱۹؛ تاریخ فلسفه، ج ۲، ص ۲۱۳؛ اخلاق نیکو ماخوس، ج ۲، ص ۷۳.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*در [[ادیان ابراهیمی]]، [[آموزه‌های دینی]] غالباً بر اساس [[آزادی]] و اختیارند؛ در [[تورات]] اگرچه برخی [[آیات]]، دال بر تقدیر و [[علم]] پیشین الهی‌اند<ref>کتاب مقدس، اعمال رسولان، ۲: ۲۳؛ تثنیه، ۱۱: ۲۶.</ref>؛ ولی [[آیات]] دیگری نیز دال بر [[آزادی]] و [[اختیار انسان]] وجود دارد<ref>کتاب مقدس، ایوب، ۲۲: ۲.</ref> موضع اکثر قریب به [[اتفاق]] [[عالمان]] [[یهودی]] تا زمان [[ظهور اسلام]]، [[عقیده]] [[اختیار]] بوده است<ref>فلسفه علم کلام، ص ۶۵۷.</ref>؛ ولی معاصر با زمان [[ظهور اسلام]]، [[یهودیان]] از [[اندیشه]] [[جبر]] طرفداری می‌کردند<ref>فلسفه علم کلام، ص ۱۰۳.</ref> در [[مسیحیت]] نیز هر دو آموزه [[جبر]]<ref>کتاب مقدس، اَفسُسیان، ۱: ۲ - ۵.</ref> و [[اختیار]]<ref>کتاب مقدس، قرنتیان، ۹: ۱۷.</ref> وجود دارند، به همین جهت، علمای [[مسیحی]] نیز در این زمینه [[اختلاف]] نظر دارند؛ ولی با این حال، [[اندیشه]] غالب در [[مسیحیت]] نیز، نظریه اختیارانگارانه است<ref>فلسفه علم کلام، ص ۶۷۰ - ۶۷۱.</ref> در میان فلسفه‌های رایج در یونان باستان نیز، هر دو نظریه وجود دارند. آنها، [[اعتقاد]] به [[جبر]] را از [[تمدن]] [[بین النهرین]] کسب کرده‌اند<ref>تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ج ۱، ص ۱۷.</ref> و در [[اندیشه]] یونانی الهه‌های تقدیر و [[دختران]] [[جبر]] به نام‌های لاکزیس، کلوتو و آتروپوس، وجود داشتند که [[سرنوشت]] حتمی‌انسان‌ها را برمی‌گزیدند<ref>جمهور، ص ۵۹۶ - ۶۰۵.</ref> در [[مکتب]] [[فلسفی]] رواقی نیز نظریه غالب، جبرانگارانه بوده<ref>تاریخ فلسفه، ج ۲، ص ۱۶۸.</ref> و هراکلیتوس از قدیمی‌ترین [[فلاسفه]] یونان نیز به [[جبر]] مطلق هستی [[معتقد]] بوده است<ref>نخستین فیلسوفان یونانی، ص ۲۴۷، ۲۵۷.</ref>؛ اما در عین حال، نظر مشهور میان [[فلاسفه]] یونان باستان، [[آزادی]] و [[اختیار انسان]] در [[تعیین]] [[سرنوشت]] خویش است<ref>انسان‌شناسی فلسفی، ص ۱۱۹؛ تاریخ فلسفه، ج ۲، ص ۲۱۳؛ اخلاق نیکو ماخوس، ج ۲، ص ۷۳.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.

Wasity: جایگزینی متن - 'احداث' به 'احداث'

2022-09-26T17:54:25Z

جایگزینی متن - 'احداث' به 'احداث'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۱:۲۴
خط ۲۰:		خط ۲۰:
	* [[ابوالحسن اشعری]] که در آغاز از [[پیروان]] [[مکتب]] [[معتزله]] بود و سپس از آن دست برداشت، برای توجیه [[اختیار انسان]]، جمع آن با [[خالقیت]] [[خداوند]] و [[رهایی]] از پیامدهای [[نادرست]] [[اندیشه]] [[جبر]] محض، نظریه کسب را برگزید که پیش‌تر [[حسین]] نجار و ضرار بن عمرو آن را طرح کرده بودند<ref>درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸.</ref> این نظریه تقریرهایی در آثار بزرگان [[اشعری]] دارد<ref>کشف المراد، ص ۴۲۴.</ref> که معروف‌ترین آنها چنین است: کسب عبارت است از مقارنت وجود فعل با [[قدرت]] و [[اراده انسان]]، بدون آنکه [[قدرت]] و [[اراده]] او در تحقق آن تأثیری داشته باشد<ref>اللمع، ص ۶۹ - ۷۸؛ المطالب العالیه، ج ۹، ص ۹؛ درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸؛ شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۶.</ref>[[انسان]] تحت تأثیر [[قدرت]] و [[اراده خداوند]] فعلی را انجام می‌دهد و او همزمان با [[خلق]] فعل در وجود [[انسان]]، [[قدرت]] و [[اراده]] انجام فعل را در وی می‌آفریند و [[انسان]] فقط کاسب این فعل [[الهی]] و محل [[ظهور]] این [[خلق]] [[خداوند]] است<ref>کشف المراد، ص ۴۲۴.</ref> این نظریه نه تنها با نقد [[مخالفان]] [[اشاعره]] روبه رو شده است، بلکه برخی از محققان [[اشاعره]] نیز آن را [[نادرست]] و مبهم دانسته‌اند<ref>درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸.</ref>، به همین جهت، برخی از بزرگان [[اشاعره]]، درصدد برآمدند تا به تعدیل آن بپردازند. [[قاضی]] [[ابوبکر باقلانی]] [[معتقد]] بود که [[قدرت خداوند]] به اصل فعل و [[قدرت]] [[انسان]] به احوال و اوصاف آن یعنی به [[طاعت]] یا [[معصیت]] بودن آن تعلق می‌گیرد<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۷.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[ابوالحسن اشعری]] که در آغاز از [[پیروان]] [[مکتب]] [[معتزله]] بود و سپس از آن دست برداشت، برای توجیه [[اختیار انسان]]، جمع آن با [[خالقیت]] [[خداوند]] و [[رهایی]] از پیامدهای [[نادرست]] [[اندیشه]] [[جبر]] محض، نظریه کسب را برگزید که پیش‌تر [[حسین]] نجار و ضرار بن عمرو آن را طرح کرده بودند<ref>درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸.</ref> این نظریه تقریرهایی در آثار بزرگان [[اشعری]] دارد<ref>کشف المراد، ص ۴۲۴.</ref> که معروف‌ترین آنها چنین است: کسب عبارت است از مقارنت وجود فعل با [[قدرت]] و [[اراده انسان]]، بدون آنکه [[قدرت]] و [[اراده]] او در تحقق آن تأثیری داشته باشد<ref>اللمع، ص ۶۹ - ۷۸؛ المطالب العالیه، ج ۹، ص ۹؛ درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸؛ شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۶.</ref>[[انسان]] تحت تأثیر [[قدرت]] و [[اراده خداوند]] فعلی را انجام می‌دهد و او همزمان با [[خلق]] فعل در وجود [[انسان]]، [[قدرت]] و [[اراده]] انجام فعل را در وی می‌آفریند و [[انسان]] فقط کاسب این فعل [[الهی]] و محل [[ظهور]] این [[خلق]] [[خداوند]] است<ref>کشف المراد، ص ۴۲۴.</ref> این نظریه نه تنها با نقد [[مخالفان]] [[اشاعره]] روبه رو شده است، بلکه برخی از محققان [[اشاعره]] نیز آن را [[نادرست]] و مبهم دانسته‌اند<ref>درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸.</ref>، به همین جهت، برخی از بزرگان [[اشاعره]]، درصدد برآمدند تا به تعدیل آن بپردازند. [[قاضی]] [[ابوبکر باقلانی]] [[معتقد]] بود که [[قدرت خداوند]] به اصل فعل و [[قدرت]] [[انسان]] به احوال و اوصاف آن یعنی به [[طاعت]] یا [[معصیت]] بودن آن تعلق می‌گیرد<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۷.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	۴. '''کسب [[ماتریدی]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		۴. '''کسب [[ماتریدی]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	* [[ابو منصور ماتریدی سمرقندی]] [[معتقد]] بود [[افعال]] [[انسان]] از روی [[علم]] و [[اختیار]] او و استناد آنها به [[انسان]]، [[حقیقی]] است. او برخلاف [[اشاعره]]، میان فعل و مفعول فرق گذاشته، می‌گوید: فعل [[عبد]] عین فعل [[خدا]] نیست، بلکه غیر ازفعل اوست. [[فعل خداوند]]، ایجاد و ~~[[احداث]]،~~ و فعل [[عبد]] غیر آن است؛ مثلاً در عمل نشستن، ایجاد نشستن [[فعل خداوند]] است؛ ولی خود نشستن فعل [[عبد]] است نه فعل [[خدا]]، هرچند مفعول [[عبد]] هم نیست<ref>اصول الدین، ص ۱۰۵ - ۱۰۶؛ بحوث فی الملل والنحل، ج ۳، ص ۵۱ - ۵۴.</ref> تفاوت دیگر این نظر با کسب [[اشعری]] در این است که کسب [[اشعری]]، صرف مقارنت میان [[قدرت]] حادث [[انسان]] با مقدور است؛ ولی کسب [[ماتریدی]]، عبارت است از [[اختیار]] یا قصد، بنابراین هم می‌تواند بر فعل مقدم شود و هم بر [[قدرت]] حادث<ref>التوحید، ص ۲۲۵ - ۲۲۹، ۲۵۶ - ۲۶۲؛ بحوث فی الملل والنحل، ج ۳، ص ۴۹ - ۵۱.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[ابو منصور ماتریدی سمرقندی]] [[معتقد]] بود [[افعال]] [[انسان]] از روی [[علم]] و [[اختیار]] او و استناد آنها به [[انسان]]، [[حقیقی]] است. او برخلاف [[اشاعره]]، میان فعل و مفعول فرق گذاشته، می‌گوید: فعل [[عبد]] عین فعل [[خدا]] نیست، بلکه غیر ازفعل اوست. [[فعل خداوند]]، ایجاد و احداث، و فعل [[عبد]] غیر آن است؛ مثلاً در عمل نشستن، ایجاد نشستن [[فعل خداوند]] است؛ ولی خود نشستن فعل [[عبد]] است نه فعل [[خدا]]، هرچند مفعول [[عبد]] هم نیست<ref>اصول الدین، ص ۱۰۵ - ۱۰۶؛ بحوث فی الملل والنحل، ج ۳، ص ۵۱ - ۵۴.</ref> تفاوت دیگر این نظر با کسب [[اشعری]] در این است که کسب [[اشعری]]، صرف مقارنت میان [[قدرت]] حادث [[انسان]] با مقدور است؛ ولی کسب [[ماتریدی]]، عبارت است از [[اختیار]] یا قصد، بنابراین هم می‌تواند بر فعل مقدم شود و هم بر [[قدرت]] حادث<ref>التوحید، ص ۲۲۵ - ۲۲۹، ۲۵۶ - ۲۶۲؛ بحوث فی الملل والنحل، ج ۳، ص ۴۹ - ۵۱.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	۵. '''[[تفویض]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		۵. '''[[تفویض]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	* [[معتزله]]، جز [[حسین بن محمد نجار]] و [[ابی حسن بصری]]<ref>رسائل و مقالات، ص ۳۷۶.</ref> [[معتقد]] بودند که [[خداوند]]، [[بندگان]] را [[آفریده]] و به آنان [[قدرت]] و [[اختیار]] داده و همه امور را به آنان [[تفویض]] کرده و خود هیچ گونه [[اراده]] و قدرتی در این باره ندارد<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۴، ص ۵۴۷؛ شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۶؛ شرح المقاصد، ج ۴، ص ۲۴۸.</ref> نظریه [[تفویض]] نیز با مشکلاتی روبه روست؛ از سویی، همه افراد [[بشر]] را [[خالق]] مستقل [[افعال]] خود می‌داند که این با [[توحید افعالی]] ناسازگار است. از سوی دیگر، مستلزم این است که آنچه [[خدا]] نمی‌خواهد، در عالم محقق شود و آنچه می‌خواهد محقق نشود و مراد [[ابلیس]] بیشتر از مراد [[خدا]] تحقق یابد<ref>اسفار، ج ۶، ص ۳۷۰؛ مجموعه رسائل فلسفی، ص ۲۷۲.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[معتزله]]، جز [[حسین بن محمد نجار]] و [[ابی حسن بصری]]<ref>رسائل و مقالات، ص ۳۷۶.</ref> [[معتقد]] بودند که [[خداوند]]، [[بندگان]] را [[آفریده]] و به آنان [[قدرت]] و [[اختیار]] داده و همه امور را به آنان [[تفویض]] کرده و خود هیچ گونه [[اراده]] و قدرتی در این باره ندارد<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۴، ص ۵۴۷؛ شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۶؛ شرح المقاصد، ج ۴، ص ۲۴۸.</ref> نظریه [[تفویض]] نیز با مشکلاتی روبه روست؛ از سویی، همه افراد [[بشر]] را [[خالق]] مستقل [[افعال]] خود می‌داند که این با [[توحید افعالی]] ناسازگار است. از سوی دیگر، مستلزم این است که آنچه [[خدا]] نمی‌خواهد، در عالم محقق شود و آنچه می‌خواهد محقق نشود و مراد [[ابلیس]] بیشتر از مراد [[خدا]] تحقق یابد<ref>اسفار، ج ۶، ص ۳۷۰؛ مجموعه رسائل فلسفی، ص ۲۷۲.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.

Wasity: جایگزینی متن - 'وصف' به 'وصف'

2022-09-13T07:40:46Z

جایگزینی متن - 'وصف' به 'وصف'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۱۰
خط ۱۴:		خط ۱۴:
	*در میان [[مذاهب اسلامی]] درباره این مبحث به طور کلی ۵ مسلک [[فکری]] وجود دارد<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>:		*در میان [[مذاهب اسلامی]] درباره این مبحث به طور کلی ۵ مسلک [[فکری]] وجود دارد<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>:
	۱. '''[[جبر]] محض'''		۱. '''[[جبر]] محض'''
	* [[جهم بن صفوان]] و [[پیروان]] او و نیز گروهی از اَزارقه <ref>فرقه‌ای از خوارج، پیروان ابوراشد نافع بن ازرق؛الاخبار الطوال، ص ۲۶۹؛ محاضرات فی الالهیات، ص ۱۹۶.</ref>. برای [[دفاع]] از [[عمومیت]] [[اراده]] و [[قضا]] و قَدَر [[الهی]] و نیز [[توحید در خالقیت]]، هرگونه فاعلیت و تأثیر را از [[انسان]] [[نفی]] و همه [[افعال]] او را مخلوق [[خداوند]] می‌دانستند<ref>محاضرات فی الالهیات، ص ۱۹۶؛ درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۷ - ۲۷۸.</ref> اینان، نسبت [[افعال]] را به [[انسان]] مجازی می‌شمردند و بر آن بودند که [[خداوند]] این [[افعال]] را [[آفریده]] است<ref>الملل والنحل، ج ۱، ص ۸۵.</ref> این نظریه، چند اشکال مهم دارد: '''اولاً''' از نظر لغوی، کاربرد اسم فاعل هر فعلی برای کسی که آن فعل از او سر می‌زند، صحیح است، بنابراین اگر فاعل افعالی چون [[ظلم]]، [[کذب]]، [[کفر]] و... [[خداوند]] باشد، باید بتوان او را [[ظالم]]، کاذب، [[کافر]] و... خواند، در حالی که طبق [[اجماع]] [[مسلمانان]] نمی‌توان [[خداوند]] را با این صفات [[قبیح]] [[وصف]] کرد<ref>رسائل المرتضی، ج ۳، ص ۱۹۱ - ۱۹۲.</ref>. '''ثانیاً''' با [[حکمت]] [[ارسال پیامبران]] و [[نزول]] [[کتاب‌های آسمانی]] سازگار نیست و به معنای جواز [[ظلم]] از سوی [[خداوند]] و برهم خوردن [[نظام]] [[تکلیف]] و [[ثواب]] و جزاست<ref>مجموعه رسائل فلسفی، ص ۲۷۲ - ۲۷۳.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[جهم بن صفوان]] و [[پیروان]] او و نیز گروهی از اَزارقه <ref>فرقه‌ای از خوارج، پیروان ابوراشد نافع بن ازرق؛الاخبار الطوال، ص ۲۶۹؛ محاضرات فی الالهیات، ص ۱۹۶.</ref>. برای [[دفاع]] از [[عمومیت]] [[اراده]] و [[قضا]] و قَدَر [[الهی]] و نیز [[توحید در خالقیت]]، هرگونه فاعلیت و تأثیر را از [[انسان]] [[نفی]] و همه [[افعال]] او را مخلوق [[خداوند]] می‌دانستند<ref>محاضرات فی الالهیات، ص ۱۹۶؛ درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۷ - ۲۷۸.</ref> اینان، نسبت [[افعال]] را به [[انسان]] مجازی می‌شمردند و بر آن بودند که [[خداوند]] این [[افعال]] را [[آفریده]] است<ref>الملل والنحل، ج ۱، ص ۸۵.</ref> این نظریه، چند اشکال مهم دارد: '''اولاً''' از نظر لغوی، کاربرد اسم فاعل هر فعلی برای کسی که آن فعل از او سر می‌زند، صحیح است، بنابراین اگر فاعل افعالی چون [[ظلم]]، [[کذب]]، [[کفر]] و... [[خداوند]] باشد، باید بتوان او را [[ظالم]]، کاذب، [[کافر]] و... خواند، در حالی که طبق [[اجماع]] [[مسلمانان]] نمی‌توان [[خداوند]] را با این صفات [[قبیح]] وصف کرد<ref>رسائل المرتضی، ج ۳، ص ۱۹۱ - ۱۹۲.</ref>. '''ثانیاً''' با [[حکمت]] [[ارسال پیامبران]] و [[نزول]] [[کتاب‌های آسمانی]] سازگار نیست و به معنای جواز [[ظلم]] از سوی [[خداوند]] و برهم خوردن [[نظام]] [[تکلیف]] و [[ثواب]] و جزاست<ref>مجموعه رسائل فلسفی، ص ۲۷۲ - ۲۷۳.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	۲. '''[[جبر]] [[عرفانی]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		۲. '''[[جبر]] [[عرفانی]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	*ادامه مقاله، معنای [[امر بین امرین]]<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*ادامه مقاله، معنای [[امر بین امرین]]<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.

Bahmani: صفحه‌ای تازه حاوی «==مقدمه== *مبحث جبر و اختیار و نقش انسان در افعال خویش و پیوند آن با ارا...» ایجاد کرد

2021-02-09T06:51:18Z

صفحه‌ای تازه حاوی «==مقدمه== *مبحث جبر و اختیار و نقش انسان در افعال خویش و پیوند آن با ارا...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۵:۲۲
خط ۸:		خط ۸:
	*در میان [[شیعیان]] نیز نخستین نوشته در این زمینه، رساله‌ای است که [[امام هادی]]{{ع}}، آن را در پاسخ [[پرسش]] شخصی درباره [[جبر و اختیار]] مکتوب فرمودند. این رساله، با عنوان رسالة فی الرد [[علی]] [[اهل]] الجبر والتفویض و [[اثبات]] العدل والمنزلة بین المنزلتین توسط [[حسن بن علی بن شعبه حرّانی]] در کتاب تحف العقول آمده است<ref>تحف العقول، ص ۴۵۸ - ۴۷۵.</ref> از آن پس، [[علمای شیعه]] به [[تحقیق]] عمیق در این زمینه پرداختند و کتاب‌ها و رساله‌هایی در این باره نگاشتند<ref>الذریعه، ج ۵، ص ۸۰.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*در میان [[شیعیان]] نیز نخستین نوشته در این زمینه، رساله‌ای است که [[امام هادی]]{{ع}}، آن را در پاسخ [[پرسش]] شخصی درباره [[جبر و اختیار]] مکتوب فرمودند. این رساله، با عنوان رسالة فی الرد [[علی]] [[اهل]] الجبر والتفویض و [[اثبات]] العدل والمنزلة بین المنزلتین توسط [[حسن بن علی بن شعبه حرّانی]] در کتاب تحف العقول آمده است<ref>تحف العقول، ص ۴۵۸ - ۴۷۵.</ref> از آن پس، [[علمای شیعه]] به [[تحقیق]] عمیق در این زمینه پرداختند و کتاب‌ها و رساله‌هایی در این باره نگاشتند<ref>الذریعه، ج ۵، ص ۸۰.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	*دور نگه داشتن [[جامعه]] از [[اهل بیت]] [[پیامبر]]{{صل}} و [[رجوع]] نکردن به آنان باعث شد برخی که توان تحلیل مباحث را نداشتند، برخلاف مضامین صریح [[کتاب خدا]]، هرگونه تأثیری را از اسباب و وسایط [[نفی]] کنند و به وادی [[جبر]] بیفتند یا برخلاف [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]]، علیت و تأثیر [[خداوند]] را در [[افعال]] [[انسان]] [[انکار]] کنند و به [[تفویض]] [[معتقد]] شوند. از سوی دیگر، [[حاکمان]] [[ستمگری]] که می‌توانستند با [[سودجویی]] از باورهای جبرگرایانه، از زیربار [[مسئولیت]] [[رفتار]] خویش شانه خالی کنند، عامل دیگری برای گسترش مسلک [[جبرگرایی]] شدند<ref>آموزش عقائد، مصباح، ص ۱۳۹ - ۱۴۵.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*دور نگه داشتن [[جامعه]] از [[اهل بیت]] [[پیامبر]]{{صل}} و [[رجوع]] نکردن به آنان باعث شد برخی که توان تحلیل مباحث را نداشتند، برخلاف مضامین صریح [[کتاب خدا]]، هرگونه تأثیری را از اسباب و وسایط [[نفی]] کنند و به وادی [[جبر]] بیفتند یا برخلاف [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]]، علیت و تأثیر [[خداوند]] را در [[افعال]] [[انسان]] [[انکار]] کنند و به [[تفویض]] [[معتقد]] شوند. از سوی دیگر، [[حاکمان]] [[ستمگری]] که می‌توانستند با [[سودجویی]] از باورهای جبرگرایانه، از زیربار [[مسئولیت]] [[رفتار]] خویش شانه خالی کنند، عامل دیگری برای گسترش مسلک [[جبرگرایی]] شدند<ref>آموزش عقائد، مصباح، ص ۱۳۹ - ۱۴۵.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	* [[خلفای بنی امیه]] از این مسلک بسیار سود جستند و افزون بر [[ترویج]] [[گرایش]] جبری، طرفداران [[آزادی]] و [[اختیار]] را از سر راه خویش برداشتند. در همین ایام، در میان [[اهل سنت]]، کسانی مانند [[معبد جهنی بغدادی]] و غیلان دمشقی که با جو [[حاکم]]، مخالف و به [[اختیار انسان]] [[معتقد]] بودند، به دست ~~خلفای~~ [[اموی]] از میان برداشته شدند<ref>انسان و سرنوشت، ص ۲۱ - ۳۰.</ref> پس از [[بنی امیه]]، [[خلفای عباسی]] تا زمان [[مأمون عباسی]]، با نظریه [[تفویض]] و [[اختیار]] همراه بودند؛ اما پس از [[قدرت]] یافتن [[متوکل عباسی]]، به جبر‌گراییدند و [[مکتب]] [[اشعری]] جریان غالب [[فکری]] شد و [[معتزله]] کنار رانده شدند<ref>انسان و سرنوشت، ص ۲۱ - ۳۰.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[خلفای بنی امیه]] از این مسلک بسیار سود جستند و افزون بر [[ترویج]] [[گرایش]] جبری، طرفداران [[آزادی]] و [[اختیار]] را از سر راه خویش برداشتند. در همین ایام، در میان [[اهل سنت]]، کسانی مانند [[معبد جهنی بغدادی]] و غیلان دمشقی که با جو [[حاکم]]، مخالف و به [[اختیار انسان]] [[معتقد]] بودند، به دست [[خلفای اموی]] از میان برداشته شدند<ref>انسان و سرنوشت، ص ۲۱ - ۳۰.</ref> پس از [[بنی امیه]]، [[خلفای عباسی]] تا زمان [[مأمون عباسی]]، با نظریه [[تفویض]] و [[اختیار]] همراه بودند؛ اما پس از [[قدرت]] یافتن [[متوکل عباسی]]، به جبر‌گراییدند و [[مکتب]] [[اشعری]] جریان غالب [[فکری]] شد و [[معتزله]] کنار رانده شدند<ref>انسان و سرنوشت، ص ۲۱ - ۳۰.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	*گروهی از مادی‌گرایان نیز مانند [[اشاعره]]، به [[جبر]] معتقدند و تنها تفاوت آنان دراین است که [[اشاعره]]، علت تحقق پدیده‌ها را [[خداوند]] می‌دانند؛ ولی اینان، [[افعال]] [[انسان]] را معلول مجموع حوادث طبیعی می‌پندارند که در پیدایی کارهای او دخیل‌اند<ref>المیزان، ج ۹، ص ۱۹۶.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*گروهی از مادی‌گرایان نیز مانند [[اشاعره]]، به [[جبر]] معتقدند و تنها تفاوت آنان دراین است که [[اشاعره]]، علت تحقق پدیده‌ها را [[خداوند]] می‌دانند؛ ولی اینان، [[افعال]] [[انسان]] را معلول مجموع حوادث طبیعی می‌پندارند که در پیدایی کارهای او دخیل‌اند<ref>المیزان، ج ۹، ص ۱۹۶.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	*در [[ادیان ابراهیمی]]، [[آموزه‌های دینی]] غالباً بر اساس [[آزادی]] و اختیارند؛ در [[تورات]] اگرچه برخی [[آیات]]، دال بر تقدیر و [[علم]] پیشین الهی‌اند<ref>کتاب مقدس، اعمال رسولان، ۲: ۲۳؛ تثنیه، ۱۱: ۲۶.</ref>؛ ولی [[آیات]] دیگری نیز دال بر [[آزادی]] و [[اختیار انسان]] وجود دارد<ref>کتاب مقدس، ایوب، ۲۲: ۲.</ref> موضع اکثر قریب به [[اتفاق]] [[عالمان]] [[یهودی]] تا زمان [[ظهور اسلام]]، [[عقیده]] [[اختیار]] بوده است<ref>فلسفه علم کلام، ص ۶۵۷.</ref>؛ ولی معاصر با زمان [[ظهور اسلام]]، [[یهودیان]] از [[اندیشه]] [[جبر]] طرفداری می‌کردند<ref>فلسفه علم کلام، ص ۱۰۳.</ref> در [[مسیحیت]] نیز هر دو آموزه [[جبر]]<ref>کتاب مقدس، اَفسُسیان، ۱: ۲ - ۵.</ref> و [[اختیار]]<ref>کتاب مقدس، قرنتیان، ۹: ۱۷.</ref> وجود دارند، به همین جهت، علمای [[مسیحی]] نیز در این زمینه [[اختلاف]] نظر دارند؛ ولی با این حال، [[اندیشه]] غالب در [[مسیحیت]] نیز، نظریه اختیارانگارانه است<ref>فلسفه علم کلام، ص ۶۷۰ - ۶۷۱.</ref> در میان فلسفه‌های رایج در یونان باستان نیز، هر دو نظریه وجود دارند. آنها، [[اعتقاد]] به [[جبر]] را از [[تمدن]] [[بین النهرین]] کسب کرده‌اند<ref>تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ج ۱، ص ۱۷.</ref> و در [[اندیشه]] یونانی الهه‌های تقدیر و [[دختران]] [[جبر]] به نام‌های لاکزیس، کلوتو و آتروپوس، وجود داشتند که [[سرنوشت]] حتمی‌انسان‌ها را برمی‌گزیدند<ref>جمهور، ص ۵۹۶ - ۶۰۵.</ref> در [[مکتب]] [[فلسفی]] رواقی نیز نظریه غالب، جبرانگارانه بوده<ref>تاریخ فلسفه، ج ۲، ص ۱۶۸.</ref> و هراکلیتوس از قدیمی‌ترین [[فلاسفه]] یونان نیز به [[جبر]] مطلق هستی [[معتقد]] بوده است<ref>نخستین فیلسوفان یونانی، ص ۲۴۷، ۲۵۷.</ref>؛ اما در عین حال، نظر مشهور میان [[فلاسفه]] یونان باستان، [[آزادی]] و [[اختیار انسان]] در [[تعیین]] [[سرنوشت]] خویش است<ref>انسان‌شناسی فلسفی، ص ۱۱۹؛ تاریخ فلسفه، ج ۲، ص ۲۱۳؛ اخلاق نیکو ماخوس، ج ۲، ص ۷۳.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*در [[ادیان ابراهیمی]]، [[آموزه‌های دینی]] غالباً بر اساس [[آزادی]] و اختیارند؛ در [[تورات]] اگرچه برخی [[آیات]]، دال بر تقدیر و [[علم]] پیشین الهی‌اند<ref>کتاب مقدس، اعمال رسولان، ۲: ۲۳؛ تثنیه، ۱۱: ۲۶.</ref>؛ ولی [[آیات]] دیگری نیز دال بر [[آزادی]] و [[اختیار انسان]] وجود دارد<ref>کتاب مقدس، ایوب، ۲۲: ۲.</ref> موضع اکثر قریب به [[اتفاق]] [[عالمان]] [[یهودی]] تا زمان [[ظهور اسلام]]، [[عقیده]] [[اختیار]] بوده است<ref>فلسفه علم کلام، ص ۶۵۷.</ref>؛ ولی معاصر با زمان [[ظهور اسلام]]، [[یهودیان]] از [[اندیشه]] [[جبر]] طرفداری می‌کردند<ref>فلسفه علم کلام، ص ۱۰۳.</ref> در [[مسیحیت]] نیز هر دو آموزه [[جبر]]<ref>کتاب مقدس، اَفسُسیان، ۱: ۲ - ۵.</ref> و [[اختیار]]<ref>کتاب مقدس، قرنتیان، ۹: ۱۷.</ref> وجود دارند، به همین جهت، علمای [[مسیحی]] نیز در این زمینه [[اختلاف]] نظر دارند؛ ولی با این حال، [[اندیشه]] غالب در [[مسیحیت]] نیز، نظریه اختیارانگارانه است<ref>فلسفه علم کلام، ص ۶۷۰ - ۶۷۱.</ref> در میان فلسفه‌های رایج در یونان باستان نیز، هر دو نظریه وجود دارند. آنها، [[اعتقاد]] به [[جبر]] را از [[تمدن]] [[بین النهرین]] کسب کرده‌اند<ref>تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ج ۱، ص ۱۷.</ref> و در [[اندیشه]] یونانی الهه‌های تقدیر و [[دختران]] [[جبر]] به نام‌های لاکزیس، کلوتو و آتروپوس، وجود داشتند که [[سرنوشت]] حتمی‌انسان‌ها را برمی‌گزیدند<ref>جمهور، ص ۵۹۶ - ۶۰۵.</ref> در [[مکتب]] [[فلسفی]] رواقی نیز نظریه غالب، جبرانگارانه بوده<ref>تاریخ فلسفه، ج ۲، ص ۱۶۸.</ref> و هراکلیتوس از قدیمی‌ترین [[فلاسفه]] یونان نیز به [[جبر]] مطلق هستی [[معتقد]] بوده است<ref>نخستین فیلسوفان یونانی، ص ۲۴۷، ۲۵۷.</ref>؛ اما در عین حال، نظر مشهور میان [[فلاسفه]] یونان باستان، [[آزادی]] و [[اختیار انسان]] در [[تعیین]] [[سرنوشت]] خویش است<ref>انسان‌شناسی فلسفی، ص ۱۱۹؛ تاریخ فلسفه، ج ۲، ص ۲۱۳؛ اخلاق نیکو ماخوس، ج ۲، ص ۷۳.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۱:۲۴
خط ۲۰:		خط ۲۰:
	* [[ابوالحسن اشعری]] که در آغاز از [[پیروان]] [[مکتب]] [[معتزله]] بود و سپس از آن دست برداشت، برای توجیه [[اختیار انسان]]، جمع آن با [[خالقیت]] [[خداوند]] و [[رهایی]] از پیامدهای [[نادرست]] [[اندیشه]] [[جبر]] محض، نظریه کسب را برگزید که پیش‌تر [[حسین]] نجار و ضرار بن عمرو آن را طرح کرده بودند<ref>درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸.</ref> این نظریه تقریرهایی در آثار بزرگان [[اشعری]] دارد<ref>کشف المراد، ص ۴۲۴.</ref> که معروف‌ترین آنها چنین است: کسب عبارت است از مقارنت وجود فعل با [[قدرت]] و [[اراده انسان]]، بدون آنکه [[قدرت]] و [[اراده]] او در تحقق آن تأثیری داشته باشد<ref>اللمع، ص ۶۹ - ۷۸؛ المطالب العالیه، ج ۹، ص ۹؛ درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸؛ شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۶.</ref>[[انسان]] تحت تأثیر [[قدرت]] و [[اراده خداوند]] فعلی را انجام می‌دهد و او همزمان با [[خلق]] فعل در وجود [[انسان]]، [[قدرت]] و [[اراده]] انجام فعل را در وی می‌آفریند و [[انسان]] فقط کاسب این فعل [[الهی]] و محل [[ظهور]] این [[خلق]] [[خداوند]] است<ref>کشف المراد، ص ۴۲۴.</ref> این نظریه نه تنها با نقد [[مخالفان]] [[اشاعره]] روبه رو شده است، بلکه برخی از محققان [[اشاعره]] نیز آن را [[نادرست]] و مبهم دانسته‌اند<ref>درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸.</ref>، به همین جهت، برخی از بزرگان [[اشاعره]]، درصدد برآمدند تا به تعدیل آن بپردازند. [[قاضی]] [[ابوبکر باقلانی]] [[معتقد]] بود که [[قدرت خداوند]] به اصل فعل و [[قدرت]] [[انسان]] به احوال و اوصاف آن یعنی به [[طاعت]] یا [[معصیت]] بودن آن تعلق می‌گیرد<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۷.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[ابوالحسن اشعری]] که در آغاز از [[پیروان]] [[مکتب]] [[معتزله]] بود و سپس از آن دست برداشت، برای توجیه [[اختیار انسان]]، جمع آن با [[خالقیت]] [[خداوند]] و [[رهایی]] از پیامدهای [[نادرست]] [[اندیشه]] [[جبر]] محض، نظریه کسب را برگزید که پیش‌تر [[حسین]] نجار و ضرار بن عمرو آن را طرح کرده بودند<ref>درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸.</ref> این نظریه تقریرهایی در آثار بزرگان [[اشعری]] دارد<ref>کشف المراد، ص ۴۲۴.</ref> که معروف‌ترین آنها چنین است: کسب عبارت است از مقارنت وجود فعل با [[قدرت]] و [[اراده انسان]]، بدون آنکه [[قدرت]] و [[اراده]] او در تحقق آن تأثیری داشته باشد<ref>اللمع، ص ۶۹ - ۷۸؛ المطالب العالیه، ج ۹، ص ۹؛ درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸؛ شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۶.</ref>[[انسان]] تحت تأثیر [[قدرت]] و [[اراده خداوند]] فعلی را انجام می‌دهد و او همزمان با [[خلق]] فعل در وجود [[انسان]]، [[قدرت]] و [[اراده]] انجام فعل را در وی می‌آفریند و [[انسان]] فقط کاسب این فعل [[الهی]] و محل [[ظهور]] این [[خلق]] [[خداوند]] است<ref>کشف المراد، ص ۴۲۴.</ref> این نظریه نه تنها با نقد [[مخالفان]] [[اشاعره]] روبه رو شده است، بلکه برخی از محققان [[اشاعره]] نیز آن را [[نادرست]] و مبهم دانسته‌اند<ref>درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۸.</ref>، به همین جهت، برخی از بزرگان [[اشاعره]]، درصدد برآمدند تا به تعدیل آن بپردازند. [[قاضی]] [[ابوبکر باقلانی]] [[معتقد]] بود که [[قدرت خداوند]] به اصل فعل و [[قدرت]] [[انسان]] به احوال و اوصاف آن یعنی به [[طاعت]] یا [[معصیت]] بودن آن تعلق می‌گیرد<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۷.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	۴. '''کسب [[ماتریدی]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		۴. '''کسب [[ماتریدی]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	* [[ابو منصور ماتریدی سمرقندی]] [[معتقد]] بود [[افعال]] [[انسان]] از روی [[علم]] و [[اختیار]] او و استناد آنها به [[انسان]]، [[حقیقی]] است. او برخلاف [[اشاعره]]، میان فعل و مفعول فرق گذاشته، می‌گوید: فعل [[عبد]] عین فعل [[خدا]] نیست، بلکه غیر ازفعل اوست. [[فعل خداوند]]، ایجاد و ~~[[احداث]]،~~ و فعل [[عبد]] غیر آن است؛ مثلاً در عمل نشستن، ایجاد نشستن [[فعل خداوند]] است؛ ولی خود نشستن فعل [[عبد]] است نه فعل [[خدا]]، هرچند مفعول [[عبد]] هم نیست<ref>اصول الدین، ص ۱۰۵ - ۱۰۶؛ بحوث فی الملل والنحل، ج ۳، ص ۵۱ - ۵۴.</ref> تفاوت دیگر این نظر با کسب [[اشعری]] در این است که کسب [[اشعری]]، صرف مقارنت میان [[قدرت]] حادث [[انسان]] با مقدور است؛ ولی کسب [[ماتریدی]]، عبارت است از [[اختیار]] یا قصد، بنابراین هم می‌تواند بر فعل مقدم شود و هم بر [[قدرت]] حادث<ref>التوحید، ص ۲۲۵ - ۲۲۹، ۲۵۶ - ۲۶۲؛ بحوث فی الملل والنحل، ج ۳، ص ۴۹ - ۵۱.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[ابو منصور ماتریدی سمرقندی]] [[معتقد]] بود [[افعال]] [[انسان]] از روی [[علم]] و [[اختیار]] او و استناد آنها به [[انسان]]، [[حقیقی]] است. او برخلاف [[اشاعره]]، میان فعل و مفعول فرق گذاشته، می‌گوید: فعل [[عبد]] عین فعل [[خدا]] نیست، بلکه غیر ازفعل اوست. [[فعل خداوند]]، ایجاد و احداث، و فعل [[عبد]] غیر آن است؛ مثلاً در عمل نشستن، ایجاد نشستن [[فعل خداوند]] است؛ ولی خود نشستن فعل [[عبد]] است نه فعل [[خدا]]، هرچند مفعول [[عبد]] هم نیست<ref>اصول الدین، ص ۱۰۵ - ۱۰۶؛ بحوث فی الملل والنحل، ج ۳، ص ۵۱ - ۵۴.</ref> تفاوت دیگر این نظر با کسب [[اشعری]] در این است که کسب [[اشعری]]، صرف مقارنت میان [[قدرت]] حادث [[انسان]] با مقدور است؛ ولی کسب [[ماتریدی]]، عبارت است از [[اختیار]] یا قصد، بنابراین هم می‌تواند بر فعل مقدم شود و هم بر [[قدرت]] حادث<ref>التوحید، ص ۲۲۵ - ۲۲۹، ۲۵۶ - ۲۶۲؛ بحوث فی الملل والنحل، ج ۳، ص ۴۹ - ۵۱.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	۵. '''[[تفویض]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		۵. '''[[تفویض]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	* [[معتزله]]، جز [[حسین بن محمد نجار]] و [[ابی حسن بصری]]<ref>رسائل و مقالات، ص ۳۷۶.</ref> [[معتقد]] بودند که [[خداوند]]، [[بندگان]] را [[آفریده]] و به آنان [[قدرت]] و [[اختیار]] داده و همه امور را به آنان [[تفویض]] کرده و خود هیچ گونه [[اراده]] و قدرتی در این باره ندارد<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۴، ص ۵۴۷؛ شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۶؛ شرح المقاصد، ج ۴، ص ۲۴۸.</ref> نظریه [[تفویض]] نیز با مشکلاتی روبه روست؛ از سویی، همه افراد [[بشر]] را [[خالق]] مستقل [[افعال]] خود می‌داند که این با [[توحید افعالی]] ناسازگار است. از سوی دیگر، مستلزم این است که آنچه [[خدا]] نمی‌خواهد، در عالم محقق شود و آنچه می‌خواهد محقق نشود و مراد [[ابلیس]] بیشتر از مراد [[خدا]] تحقق یابد<ref>اسفار، ج ۶، ص ۳۷۰؛ مجموعه رسائل فلسفی، ص ۲۷۲.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[معتزله]]، جز [[حسین بن محمد نجار]] و [[ابی حسن بصری]]<ref>رسائل و مقالات، ص ۳۷۶.</ref> [[معتقد]] بودند که [[خداوند]]، [[بندگان]] را [[آفریده]] و به آنان [[قدرت]] و [[اختیار]] داده و همه امور را به آنان [[تفویض]] کرده و خود هیچ گونه [[اراده]] و قدرتی در این باره ندارد<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۴، ص ۵۴۷؛ شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۴۶؛ شرح المقاصد، ج ۴، ص ۲۴۸.</ref> نظریه [[تفویض]] نیز با مشکلاتی روبه روست؛ از سویی، همه افراد [[بشر]] را [[خالق]] مستقل [[افعال]] خود می‌داند که این با [[توحید افعالی]] ناسازگار است. از سوی دیگر، مستلزم این است که آنچه [[خدا]] نمی‌خواهد، در عالم محقق شود و آنچه می‌خواهد محقق نشود و مراد [[ابلیس]] بیشتر از مراد [[خدا]] تحقق یابد<ref>اسفار، ج ۶، ص ۳۷۰؛ مجموعه رسائل فلسفی، ص ۲۷۲.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۱۰
خط ۱۴:		خط ۱۴:
	*در میان [[مذاهب اسلامی]] درباره این مبحث به طور کلی ۵ مسلک [[فکری]] وجود دارد<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>:		*در میان [[مذاهب اسلامی]] درباره این مبحث به طور کلی ۵ مسلک [[فکری]] وجود دارد<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>:
	۱. '''[[جبر]] محض'''		۱. '''[[جبر]] محض'''
	* [[جهم بن صفوان]] و [[پیروان]] او و نیز گروهی از اَزارقه <ref>فرقه‌ای از خوارج، پیروان ابوراشد نافع بن ازرق؛الاخبار الطوال، ص ۲۶۹؛ محاضرات فی الالهیات، ص ۱۹۶.</ref>. برای [[دفاع]] از [[عمومیت]] [[اراده]] و [[قضا]] و قَدَر [[الهی]] و نیز [[توحید در خالقیت]]، هرگونه فاعلیت و تأثیر را از [[انسان]] [[نفی]] و همه [[افعال]] او را مخلوق [[خداوند]] می‌دانستند<ref>محاضرات فی الالهیات، ص ۱۹۶؛ درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۷ - ۲۷۸.</ref> اینان، نسبت [[افعال]] را به [[انسان]] مجازی می‌شمردند و بر آن بودند که [[خداوند]] این [[افعال]] را [[آفریده]] است<ref>الملل والنحل، ج ۱، ص ۸۵.</ref> این نظریه، چند اشکال مهم دارد: '''اولاً''' از نظر لغوی، کاربرد اسم فاعل هر فعلی برای کسی که آن فعل از او سر می‌زند، صحیح است، بنابراین اگر فاعل افعالی چون [[ظلم]]، [[کذب]]، [[کفر]] و... [[خداوند]] باشد، باید بتوان او را [[ظالم]]، کاذب، [[کافر]] و... خواند، در حالی که طبق [[اجماع]] [[مسلمانان]] نمی‌توان [[خداوند]] را با این صفات [[قبیح]] [[وصف]] کرد<ref>رسائل المرتضی، ج ۳، ص ۱۹۱ - ۱۹۲.</ref>. '''ثانیاً''' با [[حکمت]] [[ارسال پیامبران]] و [[نزول]] [[کتاب‌های آسمانی]] سازگار نیست و به معنای جواز [[ظلم]] از سوی [[خداوند]] و برهم خوردن [[نظام]] [[تکلیف]] و [[ثواب]] و جزاست<ref>مجموعه رسائل فلسفی، ص ۲۷۲ - ۲۷۳.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		* [[جهم بن صفوان]] و [[پیروان]] او و نیز گروهی از اَزارقه <ref>فرقه‌ای از خوارج، پیروان ابوراشد نافع بن ازرق؛الاخبار الطوال، ص ۲۶۹؛ محاضرات فی الالهیات، ص ۱۹۶.</ref>. برای [[دفاع]] از [[عمومیت]] [[اراده]] و [[قضا]] و قَدَر [[الهی]] و نیز [[توحید در خالقیت]]، هرگونه فاعلیت و تأثیر را از [[انسان]] [[نفی]] و همه [[افعال]] او را مخلوق [[خداوند]] می‌دانستند<ref>محاضرات فی الالهیات، ص ۱۹۶؛ درآمدی بر علم کلام، ص ۲۷۷ - ۲۷۸.</ref> اینان، نسبت [[افعال]] را به [[انسان]] مجازی می‌شمردند و بر آن بودند که [[خداوند]] این [[افعال]] را [[آفریده]] است<ref>الملل والنحل، ج ۱، ص ۸۵.</ref> این نظریه، چند اشکال مهم دارد: '''اولاً''' از نظر لغوی، کاربرد اسم فاعل هر فعلی برای کسی که آن فعل از او سر می‌زند، صحیح است، بنابراین اگر فاعل افعالی چون [[ظلم]]، [[کذب]]، [[کفر]] و... [[خداوند]] باشد، باید بتوان او را [[ظالم]]، کاذب، [[کافر]] و... خواند، در حالی که طبق [[اجماع]] [[مسلمانان]] نمی‌توان [[خداوند]] را با این صفات [[قبیح]] وصف کرد<ref>رسائل المرتضی، ج ۳، ص ۱۹۱ - ۱۹۲.</ref>. '''ثانیاً''' با [[حکمت]] [[ارسال پیامبران]] و [[نزول]] [[کتاب‌های آسمانی]] سازگار نیست و به معنای جواز [[ظلم]] از سوی [[خداوند]] و برهم خوردن [[نظام]] [[تکلیف]] و [[ثواب]] و جزاست<ref>مجموعه رسائل فلسفی، ص ۲۷۲ - ۲۷۳.</ref><ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	۲. '''[[جبر]] [[عرفانی]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		۲. '''[[جبر]] [[عرفانی]]'''<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.
	*ادامه مقاله، معنای [[امر بین امرین]]<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		*ادامه مقاله، معنای [[امر بین امرین]]<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.