Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «==شیخ طوسی== محمد بن حسن طوسی (م ۴۶۰) معروف به شیخ طوسی، شیخ الطایفه و شیخ، از علمای شیعه در سدۀ پنجم قمری. او معاصر سلطان محمود غزنوی، حکومت آل بویه، شیخ صدوق، فردوسی، شیخ مفید و سید مرتضی بوده است. وی در رمضان سال ۳۸۵ هجر...» ایجاد کرد

2023-02-26T05:30:00Z

صفحه‌ای تازه حاوی «==شیخ طوسی== محمد بن حسن طوسی (م ۴۶۰) معروف به شیخ طوسی، شیخ الطایفه و شیخ، از علمای شیعه در سدۀ پنجم قمری. او معاصر سلطان محمود غزنوی، حکومت آل بویه، شیخ صدوق، فردوسی، شیخ مفید و سید مرتضی بوده است. وی در رمضان سال ۳۸۵ هجر...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

==شیخ طوسی==
[[محمد بن حسن طوسی]] (م ۴۶۰) معروف به شیخ طوسی، [[شیخ الطایفه]] و شیخ، از [[علمای شیعه]] در سدۀ پنجم [[قمری]]. او معاصر [[سلطان]] محمود غزنوی، [[حکومت آل بویه]]، [[شیخ صدوق]]، [[فردوسی]]، [[شیخ مفید]] و [[سید مرتضی]] بوده است.
وی در [[رمضان]] [[سال ۳۸۵ هجری]] قمری در [[طوس]] زاده شد، گرچه [[تاریخ]] دقیق [[تولد]] او در دست نیست. از [[کودکی]] آغاز به [[آموختن]] [[علوم اسلامی]] کرد. سال ۴۰۸، در ۲۳ سالگی، [[خراسان]] را به قصد [[عراق]] ترک کرد و به [[بغداد]] رفت تا از محضر بزرگترین دانشمند شیعۀ آن عصر یعنی شیخ مفید درس‌آموزی کند.
شیخ طوسی در [[دوران جوانی]] به درجۀ [[اجتهاد]] رسید و کتاب [[تهذیب الاحکام]] را در این دوره و با پیشنهاد استادش، شیخ مفید تألیف کرد. وی پنج سال شاگردی شیخ مفید کرد. بعد از [[مرگ]] شیخ نزد [[شاگرد]] او سید مرتضی، حاضر شد و ۲۳ سال تلمذ کرد.
[[سید مرتضی علم الهدی]] به سال ۴۳۶ درگذشت و پس از وی شیخ طوسی [[مرجع]] [[شیعه]] شناخته شد. [[ترکان]] سلجوقی در سال ۴۴۷ با استفاده از [[ضعف]] [[آل بویه]] - که شیعه [[مذهب]] بودند - به بغداد [[حمله]] کردند و با اشغال آن، حکومت آل بویه را برانداختند. [[طوسی]] تا سال ۴۴۸ در بغداد بود و مجلس درس خود را در همان [[شهر]] تشکیل داد، اما در سال ۴۴۸ به سبب حمله طغرل به بغداد و [[انقراض]] آل بویه بر [[آزار]] و [[اذیت]] [[شیعیان]] توسط [[اهل سنت]] و [[سلجوقیان]] افزوده شد.

در این [[زمان]] [[عبد]] [[الملک]] [[وزیر]] طغرل بیک، به محله‌های شیعه‌نشین حمله کرده، به [[قتل]] آنان پرداختند. حتی به خانۀ شیخ حمله کردند تا وی را به قتل برسانند، ولی او را نیافتند و وسایل [[منزل]] و کتاب‌های او را [[آتش]] زدند و نابود کردند. گفته‌اند طغرل بیک تا سال ۴۴۹، چندین بار کتاب‌های شیخ طوسی را در ملا عام سوزاند. بعد از این حادثه شیخ از بغداد خارج شد و به [[نجف]] رفت و حوزۀ علمیۀ نجف را تأسیس کرد. گفته شده که در آنجا ۳۰۰ [[مجتهد]] [[تربیت]] کرد و چندین کتاب نوشت. [[نفوذ]] [[علمی]]، به گونه‌ای بود که تا ۸۰ سال فتوایی مخالف فتواهای وی صادر نشد.
[[خاندان]] [[شیخ طوسی]] تا چند [[نسل]] همه از [[علما]] و [[فقها]] بوده‌اند. پسرش شیخ [[ابو علی]] ملقب به «مفید ثانی» کتابی به نام «[[أمالی]]» دارد و کتاب «النهایة» تألیف پدرش را نیز شرح کرده است. همچنین [[دختران]] شیخ طوسی نیز فقیهه و [[فاضله]] بوده‌اند.
دوران [[زندگی]] شیخ طوسی با سه نوع شرایط ویژه همراه بوده که هر سه حالت حاکی از وضعیت [[اختناق]] سخت و شرایط [[تقیه]] است.

شرایط ویژه دوران زندگی شیخ طوسی به قرار زیر است:
#[[مرجعیت]] [[شیعه]] و [[ریاست]] حوزۀ [[تشیع]] در [[زمان]] شیخ طوسی با وی بوده و به عنوان «[[شیخ الطایفه]]» [[شهرت]] داشته است. شهرت شیخ طوسی در عصر خود وی را پس از استادانش [[شیخ مفید]] و [[سیدمرتضی]]، در مرکزیت [[طایفه]] شیعه قرار داد به نحوی که در محضر درس وی بیش از سیصد مجتهد [[فقیه]] حضور به هم رسانیدند<ref>یادنامه شیخ طوسی، ج۱، ص۱۴۳.</ref>؛
#توجه خاص [[نظام حاکم]] به وی، با توجه به [[شخصیت]] علمی و شهرت [[اجتماعی]] او اجتناب‌ناپذیر بود، به همین دلیل [[خلیفه]] وقت [[القائم]] بامرالله [[کرسی]] رسمی علمی و [[مقام]] نخستین [[دینی]] را به وی واگذار کرد<ref>یادنامه شیخ طوسی، ج۱، ص۱۴۳، ج۳، ص۴۷؛ کامل ابن اثیر، ج۸، ص۸۸.</ref> و به این ترتیب شیخ طوسی با احراز مقام رسمی از شهرت عمومی [[جهان اسلام]] آن [[روز]] برخوردار شد؛
#شرایط انتقال [[قدرت]] از [[دیالمه]] که به تشیع شهرت داشتند، به [[سلجوقیان]] که [[ترکان]] [[متعصب]] بودند وضعیت [[دشواری]] را برای شیخ الطایفه به وجود آورده بود که از نظر [[سیاسی]] موقعیت وی را به طور کامل حساس و در معرض خطرات جدی قرار می‌داد.
در سال ۴۴۶ هـ ق چندین بار کتاب‌های شیخ الطایفه را در مقابل [[مسجد]] نصر در [[ملأ]] عام [[آتش]] زدند و [[شیخ طوسی]] خود ناگزیر چندین بار پنهان شده و خانه‌اش مورد [[تهاجم]] و [[غارت]] واقع شد و کتابخانه و [[کرسی]] تدریسش به آتش کشیده شد<ref>یادنامه شیخ طوسی، ج۱، ص۲۰۰ – ۲۰.</ref> و شیخ طوسی در چنین شرایطی، ناگزیر [[کرخ بغداد]] را ترک گفته به [[نجف اشرف]] [[مهاجرت]] کرد که حوزۀ علمیۀ نجف اشرف را بنیان گذاشت. سال مهاجرت شیخ طوسی بنابر مشهور در سال ۴۴۸ هـ ق اتفاق افتاد ولی ممقانی در [[رجال]] خود آن را در سال ۴۴۳ هـ ق ذکر کرده است.
شرایط حاد [[اختناق]] و [[سرکوب]] [[شیعه]] در عصر شیخ طوسی، بدترین وضع [[تقیه]] را برای [[علمای شیعه]] به ویژه [[رییس]] و مرجعشان شیخ طوسی به وجود آورده بود.
نخستین تعبیر [[سیاسی]] که در آثار [[فقهی]] شیخ طوسی به چشم می‌خورد، اصطلاحاتی چون {{عربی|سُلْطَانُ الْوَقْتِ}} و {{عربی|سُلْطَانُ الزَّمَانِ}} است<ref>النهایة فی مجردالفقه و الفتاوی، ص۳۰۰.</ref> که با اضافه شدن کلمه [[منصوب]] خواه ناخواه، نشانه به [[دولت]] [[امامت]] [[معصوم]]{{ع}} می‌رود.
به [[اعتقاد]] شیخ طوسی انجام فریضۀ [[امر به معروف و نهی از منکر]] اگر به [[تأدیب]] بدنی (زدن) و [[جرح]] (زخمی کردن) و [[قتل]] بینجامد نیاز به [[اذن]] از [[سلطان]] وقت ([[امام]]{{ع}}) دارد که به [[ریاست]] [[جامعۀ اسلامی]] منصوب شده است و در شرایط عدم احراز اذن باید به [[موعظه]] زبانی و هشدار اکتفا شود. همچنین اقامۀ حدود تنها از [[اختیارات دولت]] [[حق]] و امامت است.

[[دولت حق]] و سلطان منصوب در اندیشۀ شیخ طوسی شامل دو نوع [[حکومت]] و [[اقتدار]] [[شرعی]] می‌شود.
#امام [[منصوب از جانب خدا]] و [[رسول]]{{صل}}؛
#کسانی که از جانب امام{{ع}} منصوب برای [[اقامه حدود]] بوده و آنان [[فقهای شیعه]] هستند که به هنگام عدم امکان [[اقدام]] مستقیم توسط [[ائمه]]{{ع}} انجام امر به معروف و نهی از منکر و [[قضاوت]] به آنها [[تفویض]] شده است<ref>النهایة فی مجردالفقه و الفتاوی، ص۳۰۰.</ref>.
از [[کلام]] شیخ طوسی در کتاب الخلاف مستفاد می‌شود که شرایط [[زمان غیبت]] در «قرا» ([[روستاها]]) و «سواد» ([[شهرها]]) را به منزلۀ [[نصب امام]]{{ع}} تلقی کرده و [[نماز جمعه]] را در چنین شرایطی [[مأذون]] و صحیح دانسته است<ref>جواهر الکلام، ج۱۱، ص۱۵۱ و ۱۵۲.</ref>.
وی در کتاب النهایه در باب [[امر به معروف و نهی از منکر]] نیز چنین نوشته است:
«برای [[فقهای شیعه]] جایز است [[نمازهای جمعه]] و عیدین را به [[جماعت]] برگزار نمایند و خطبه‌های [[جمعه]] و عیدین را ایراد کنند، مادام که ضرری متوجه آنان نشود»<ref>جواهر الکلام، ج۱۱، ص۱۵۱ و ۱۵۲.</ref>.
برخی از [[فقها]] از این عبارت [[شیخ طوسی]]، [[وجوب]] عینی نماز جمعه در [[عصر غیبت]] را استفاده کرده و ظاهر آن را نشانۀ [[اجماعی]] بودن مسئله در نزد قدما شمرده‌اند<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.
بر اساس دیدگاه شیخ طوسی، کسی که از جانب [[سلطان جور]] بر مردمی [[حکمران]] شود، می‌تواند آن را بپذیرد، مشروط بر آنکه خود را نمایندۀ «[[سلطان]] [[حق]]» بداند و [[مؤمنان]] نیز باید وی را در انجام وظایفش در چارچوب حق و [[احکام شریعت]] [[یاری]] دهند.
چنین [[حکمرانی]] نمی‌تواند از حدود [[شرع]] خارج شود، مگر آنکه بر انجام کار خلاف [[شرعی]] مجبور باشد که باید براساس شرایط [[تقیه]] عمل نماید؛ به جز ارتکاب به [[قتل]] که در هر حال مجاز نیست.
[[تصدی]] [[مناصب]] [[قضایی]] نیز به همین روال است و شیخ طوسی مراجعه به غیر [[فقیه]] [[شیعی]] در مواردی که فقیه شیعی متصدی امور است را مردود شمرده و مرتکب به آن را [[گنهکار]] قلمداد می‌کند.
تصویری که از [[حکومت]] و دخالت فقهای شیعه در [[امور حکومتی]] در آثار [[فقهی]] [[شیخ الطایفه]] به ویژه در النهایه ارائه می‌شود، همان حالت [[دولت در دولت]] است.
فقهای شیعه در این چارچوب در صورت [[احساس امنیت]] می‌توانند به گردآوری [[مردم]] و اقامۀ [[نماز جماعت]]، جمعه و عیدین و ایراد خطبه‌های آنها بپردازند و حد را بر [[مخالفان]] نیز [[اجرا]] کنند که این عمل از بزرگترین مصادیق [[جهاد]] است.

کسانی می‌توانند سمت‌های [[حکومتی]] و [[قضایی]] را در [[دولت جائر]] بپذیرند، که خود را پیشتر [[امتحان]] کرده و نسبت به [[قدرت]] خودداری خود از [[تخلف]] از [[شرع]]، مطمئن باشند و در صورت [[اجبار]] بر [[تصدی]] اموری که کارآیی آن را ندارند در موارد [[تقیه]] باید سعی کنند که تا آنجا که ممکن است [[عدالت]] و [[تقوا]] را رعایت کنند<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.
[[شیخ طوسی]] قبول [[ولایت]] ([[مناصب]] حکومتی) را از جانب [[حکمران]] [[ظالم]] در صورتی که از این راه امکان انجام [[فرایض]] عمومی مانند [[امر به معروف و نهی از منکر]] در [[جامعه]] و بازگرداندن امور به مقتضای [[احکام شریعت]] و انجام [[کارها]] بر اساس [[موازین شرع]] امکان‌پذیر باشد؛ برای کسانی که صلاحیت دارند را [[پسندیده]] و [[مستحب]] شمرده و آن را مانند [[زمان]] حضور و قبول ولایت از جانب [[سلطان عادل]] تلقی کرده است<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.
اما برای کسانی که خود می‌دانند و یا احتمال [[قوی]] می‌دهند از عهدۀ کارهای محوله یا [[حفظ]] ضوابط [[شرعی]] برنیایند، قبول چنین مسئولیت‌هایی جایز نیست و اگر [[الزام]] بر قبول آن شود، بهتر آن است که ضررهای محتمل را بپذیرد و وارد در [[اعمال]] حکومتی و [[همکاری]] با [[سلطان جائر]] نشود<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.
در مواردی که نپذیرفتن امور دولتی از طرف سلطان جائر برای وی یا دیگران خطرات جدی جانی و [[مالی]] به همراه داشته باشد، می‌تواند از باب [[تقیّه]]، تصدی [[امور حکومتی]] را بپذیرد.
کسی که به نحوی مسئولیت‌های دولتی از قبیل [[امارت]]، جبایت و [[قضاوت]] را در [[حکومت جائر]] می‌پذیرد، خواه ناخواه ماهیانه، دستمزد و جوایزی که دریافت می‌دارد نیز [[مباح]] خواهد بود و این بدان جهت است که وی نیز در [[بیت‌المال]] سهمی دارد، اما باید [[خمس]] وجوه دریافتی را پرداخت نماید<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.
شیخ طوسی جز در چند مورد اندک آن هم در کتاب النهایه، به مسائل [[سیاسی]] نپرداخته است.
در کتاب المبسوط که [[جامع‌ترین]] کتاب [[فقهی]] استدلالی شیخ محسوب می‌شود به جز مبحث [[جهاد]] به تقریب در هیچ جای دیگر آن، مباحث سیاسی مطرح نشده است.
ولی با وجود این، دیدگاه اصلی سیاسی [[شیخ طوسی]] در مورد [[حکام]] [[زمان]] به طور تلویحی در کتاب‌های وی آمده است.

شیخ طوسی با طرح [[نظام]] [[سلطان عادل]] به طور غیرمستقیم همۀ [[دولت‌ها]] و حکومت‌های غیروابسته به [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} را [[تحریم]] کرده است و هر کجا که از [[سلطان جور]] و [[سلطان]] [[ضلال]] نام برده است، بی‌شک [[نظام‌ها]] و دولت‌های زمان را به [[ذهن]] مخاطب متبادر می‌کرده است.
جالب آن است که کتاب الجهاد در المبسوط از نظر مسائل [[حکومتی]] بسیار [[ضعیف]] است و با وجود اینکه اصولاً مسئلۀ جهاد یک بحث به طور کامل سیاسی است، اما بعد حکومتی آن نادیده گرفته شده و حتی در مبحث [[بغات]] که [[علامه حلی]] و دیگران به مناسبت به [[شرایط حکومت]] [[مشروع]] پرداخته و حکومتی که [[شورش]] بر علیه آن موجب [[صدق]] عنوان [[بغی]] می‌شود را به صورت مشروح بیان کرده‌اند، در کتاب النهایه در مباحث [[امر به معروف]]، جهاد، [[مکاسب]]، [[قضاء]] و حدود به مسئله [[مشروعیت سیاسی]] عاملان این امور پرداخته و به [[صراحت]] سخن گفته است.
جالب‌تر آن است که بحث [[امر به معروف و نهی از منکر]] که یکی از مهم‌ترین مباحث سیاسی و حکومتی است در کتاب المبسوط نیامده است.
یکی از شرایط [[وجوب جهاد]] در دیدگاه «النهایه» آن است که [[فرمان جهاد]] یا توسط [[امام عادل]] صادر شده باشد؛ زیرا در زمان حضور به جز با [[فرمان]] وی نمی‌توان برای جهاد [[اقدام]] کرد<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref> و یا انجام جهاد با فرمان [[نایب امام]]{{ع}} که برای برپایی امور عمومی [[مسلمانان]] در زمان حضور [[منصوب]] شده، صورت تحقق پذیرد.
در شرایطی که امام{{ع}} حضور ندارد و [[نایب]] منصوب وی در دسترس نباشد [[وجوب جهاد]] ساقط می‌شود.
[[اقدام]] به [[جهاد]] در کنار [[حکمرانان]] [[جور]] و یا هر کسی به جز [[امام]]{{ع}} و نمایندۀ وی خطای بزرگی است که موجب [[ارتکاب گناه]] می‌شود و در صورت مشارکت در چنین [[جهادی]] مستوجب [[فضیلت]] و اجری نخواهد بود و اگر آسیب ببیند، [[خطاکار]] محسوب خواهد شد و از این راه فضیلتی عاید او نخواهد بود. البته این [[حکم]] اختصاص به [[جهاد ابتدایی]] داشته و شامل [[جهاد دفاعی]] نمی‌شود<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.

اشخاصی که در شرایط استناد امام{{ع}} و حالت انقباض [[قدرت]] وی نسبت به [[امور حکومتی]] برای انجام [[مرابطه]] و جهاد [[نذر]] کرده باشند، نمی‌توانند در جنگ‌های ابتدایی بر علیه [[دشمنان اسلام]] شرکت کنند. آنها باید [[منتظر]] باشند در مواردی که [[دفاع]] [[واجب]] می‌شود به نذر خود عمل کنند<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.
[[شیخ طوسی]] به [[صراحت]] مشارکت در جهاد (ابتدایی) با [[امام جائر]] را منع می‌کند و حتی جهاد با وی را به منظور [[گسترش اسلام]] و [[مسلمان]] کردن نیروهای [[دشمن]] [[نامشروع]] می‌شمارد<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.
شیخ طوسی در کتاب النهایه «[[باغی]]» را چنین تعریف می‌کند، «هر کسی که بر [[امام عادل]] بشورد و [[بیعت]] او را بشکند و از [[دستورات]] وی [[سرپیچی]] نماید»<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.
[[جهاد با بغات]] از [[وظایف امام]] [[عادل]] است و [[اطاعت]] از [[فرمان]] وی در [[بسیج]] نیرو برای [[سرکوب]] [[بغات]] بر همگان واجب بوده و هیچ کس نمی‌تواند در این مورد پا را به عقب بکشد. اما [[شورش]] بر علیه امام جائر موجب [[مشروعیت]] سرکوب [[شورشیان]] نمی‌شود.
[[جنگ]] با بغات تنها به امر امام جایز است و بغات به دو‌گونه‌اند: دستۀ نخست شورشیانی هستند که نیروی [[ذخیره]] و [[پشتیبان]] ندارند {{عربی|لَا تَكُونُ لَهُمْ فِئَةٌ}} و با سرکوب و [[شکست]] به حال خود رها می‌شوند. دستۀ دوم، بغاتی هستند که در [[جامعه]] ریشه داشته و نیروی [[ذخیره]] و [[پشتیبان]] دارند. [[جنگ]] با اینان با [[پیروزی امام]]{{ع}} به پایان نمی‌رسد و آنها پس از [[شکست]] تحت تعقیب قرار می‌گیرند<ref>النهایة، ص۳۰۴، ۳۵۶، ۳۵۷، ۲۹۰، ۲۹۷ – ۲۹۶ و ۲۹۹.</ref>.

صریح‌ترین [[کلام]] [[شیخ طوسی]] در مسئلۀ [[ولایت]] [[فقها]] را می‌توان در باب [[وصیت]] کتاب النهایه یافت که می‌نویسد:
«[[وصی]] به هنگام فوت نمی‌تواند دیگری را به جای خود تعیین نماید و هرگاه فوت کند [[نظارت]] بر چنین وصیتی (که وصی آن فوت کرده)، با کسی خواهد بود که نظارت بر امور [[مسلمانان]] بر عهدۀ اوست. اگر [[امام]]{{ع}} حضور نداشته باشد این [[مسئولیت]] بر عهده فقهای [[آل محمد]]{{صل}} خواهد بود که به نحو ممکن [[تصرف]] نمایند و اگر متمکن نبودند، کسی مسئولیتی نخواهد داشت» بی‌گمان این عبارت هم به بیش از ولایت فقها در [[امور حسبیه]] دلالت ندارد.
[[شخصیت]] [[علمی]] و شرایط [[اجتماعی]] شیخ طوسی او را به جایگاه ویژه‌ای در حوزۀ [[تشیع]] رساند که تأثیر و تفوق وی تا یک [[قرن]] بر [[تفکر]] [[کلامی]] و [[فقهی]] [[شیعه]] ادامه یافت. در طول یک سده پس از شیخ طوسی [[فقیهان]] شیعه به جز آرای وی به مطالب دیگری نپرداختند و ابهّت علمی شیخ بر [[اجتهاد]] اینان به طوری [[سایه]] افکند که [[ابن ادریس]] در پایان این دوره، آنان را مقلده خواند<ref>معالم الدین، ص۴۰۸.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۸، ص۵۵ – ۴۴ و ۸۴.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۱۹۶.</ref>

بحث:شیخ طوسی - تاریخچهٔ نسخه‌ها