بحث:صلح حدیبیه در تاریخ اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* مواد پیمان‌نامه‌ */

2024-11-04T09:51:58Z

مواد پیمان‌نامه‌

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۲۱
خط ۹:		خط ۹:

	[[حق تعالی]] در [[آیه]] ۶۲ همین [[سوره]] می‌فرماید: اگر بخواهند با پذیرش و درخواست صلح، شما را [[فریب]] دهند، [[خدا]] برای شما کفایت می‌کند<ref>{{متن قرآن\|وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} «و اگر بخواهند تو را فریب دهند بی‌گمان خداوند تو را بسنده است؛ هموست که تو را با یاوری خویش و با مؤمنان پشتیبانی کرد» سوره انفال، آیه ۶۲.</ref>.<ref>[[مهدی غلامی\|غلامی، مهدی]]، [[سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم (کتاب)\|سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم]]، ص ۱۶.</ref>		[[حق تعالی]] در [[آیه]] ۶۲ همین [[سوره]] می‌فرماید: اگر بخواهند با پذیرش و درخواست صلح، شما را [[فریب]] دهند، [[خدا]] برای شما کفایت می‌کند<ref>{{متن قرآن\|وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} «و اگر بخواهند تو را فریب دهند بی‌گمان خداوند تو را بسنده است؛ هموست که تو را با یاوری خویش و با مؤمنان پشتیبانی کرد» سوره انفال، آیه ۶۲.</ref>.<ref>[[مهدی غلامی\|غلامی، مهدی]]، [[سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم (کتاب)\|سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم]]، ص ۱۶.</ref>

			== [[صلح]] حدیبیه‌ ==
			[[سال ششم هجری]] که سال [[جهاد]] پیگیر و [[دفاع]] جانانه [[مسلمانان]] بود به پایان خود نزدیک می‌شد. مسلمانان به گسترش [[رسالت اسلامی]] و پرورش [[انسان]] و [[جامعه اسلامی]] و ایجاد [[تمدن اسلامی]] [[همت]] گماردند. ساکنان [[جزیرة العرب]] با پی‌بردن به [[عظمت]] این [[دین]]، از بین‌بردن و نابودی آن را امری غیرممکن دانستند. [[نبرد]] با [[قریش]]- که بزرگ‌ترین [[قدرت سیاسی]] و نظامی آن [[زمان]] بود- و [[جنگ با یهودیان]] و سایر نیروهای [[شرک]]، نتوانست از [[گسترش اسلام]] و درخشش [[تعالیم]] آن و رسیدن به اهدافش جلوگیری کند.

			[[بیت الحرام]]، نه [[ملک]] کسی بود و نه در [[انحصار]] [[مذهب]] و طرفداران مسلک مشخّصی قرار داشت. در این مکان [[مقدس]] بت‌های متعددی وجود داشت که [[معتقدان]] به آنها، برای اجرای [[مراسم حج]] آهنگ آن [[دیار]] می‌کردند؛ ولی [[طغیان]] و [[گستاخی]] قریش، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و مسلمانان را از [[زیارت]] [[خانه خدا]]، [[محروم]] ساخت.

			در این برهه، [[رسول خدا]]{{صل}} دریافت که قریش با موضع خود در قبال [[اسلام]] سخت در تنگنا قرار گرفته‌اند. ازاین‌رو، تصمیم گرفت همراه مسلمانان در سفری [[عبادی]] برای انجام [[عمره]] رهسپار [[مکه]] شود تا در ضمن آن، ادامه رسالت اسلامی خود را [[اعلان]] و تا حدّ امکان تعالیم [[اعتقادی]] و [[دستورات اسلام]] و مراتب [[احترام]] و [[تجلیل]] خود را به [[بیت اللّه]] الحرام روشن نماید. این حرکت حضرت، مرحله [[گشایش]] فضای [[دینی]] و نوین و دوران انتقال از مرحله دفاع به مرحله گسترش و [[تهاجم]]، به‌شمار می‌آمد.

			رسول خدا{{صل}} و یارانش پس از پیمودن راهی بسیار سخت و ناهموار، در پهن‌دشتی به نام «[[حدیبیه]]» فرود آمدند. [[ناقه]] [[رسول اکرم]]{{صل}} زانو به [[زمین]] زد، آن حضرت فرمود: این ناقه چنین عادتی نداشت، ولی همان خدایی که فیل‌ها را از رفتن به سوی مکه باز داشت، این شتر را نیز از حرکت بازداشته است.<ref>بحار الأنوار، ج۲۰، ص۲۲۹.</ref>

			حضرت به مسلمانان [[فرمان]] داد در آن مکان فرود آیند و فرمود: اگر امروز قریش به من پیشنهادی بدهند که در آن، [[تحکیم]] روابط [[خویشاوندی]] وجود داشته باشد، درخواست آنان را خواهم پذیرفت<ref>تاریخ طبری، ج۳، ص۲۱۶.</ref>. ولی [[قریش]] هم‌چنان در کمین [[مسلمان‌ها]] نشسته و سواران آنها بر سر راه [[مسلمانان]] وجود داشتند. سپس «[[بدیل بن ورقا]]» را در رأس هیئتی از [[خزاعه]] نزد [[رسول خدا]]{{صل}} فرستادند تا [[هدف]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را از این [[سفر]] جویا شود و او را از ورود به [[مکه]] بازدارند. آن هیئت پس از بازگشت، سعی کرد قریش را متقاعد سازد که هدف [[پیامبر]]{{صل}} تنها انجام دادن [[عمره]] است ولی قریش با برخوردی متکبّرانه، هیئت دیگری را به [[سرپرستی]] حلیس- [[رئیس]] احابیش- نزد آن حضرت اعزام نمود. وقتی چشم پیامبر{{صل}} به او افتاد، فرمود: این شخص، از مردمی [[خداشناس]] است.

			حلیس با دیدن شترانی که مسلمانان برای [[قربانی کردن]] همراه داشتند بی‌آنکه با پیامبر دیدار کند، نزد قریش بازگشت، تا در این خصوص که پیامبر و مسلمانان برای انجام دادن عمره به این [[دیار]] آمده‌اند، آنان را قانع سازد. ولی این‌بار نیز قریش قانع نشد و [[مسعود بن عروه ثقفی]] را [[خدمت]] پیامبر اعزام نمود. عروه هنگامی دید مسلمانان برای [[تبرک]] جستن به قطرات پراکنده آب وضوی رسول خدا{{صل}} بر یکدیگر [[سبقت]] می‌گیرند، از [[مشاهده]] این منظره شگفت‌زده شد و نزد قریش بازگشت و اظهار داشت: ای [[قریشیان]]! من به دربار [[پادشاهی]] چون کسری و [[قیصر]] و [[نجاشی]] باریافته‌ام، ولی به [[خدا]]! هیچ پادشاهی را چون «محمد» در میان [[ملت]] خود مشاهده نکرده‌ام؛ زیرا من در این برخورد مردی را نظاره‌گر بودم که پیروانش حاضر نیستند با هیچ [[بهایی]] دست از او بردارند! بنابراین، دیدگاه من درباره وی همان است و شما خود دانید<ref>مغازی، ج۲، ص۵۹۸.</ref>.

			پیامبر اکرم{{صل}} طی سفر [[عبادی]] مسلمانان که جز [[سلاح]] همراه مسافر، سلاح دیگری با خود برنگرفته بودند، به جنبه احترامی که برای [[ماه‌های حرام]] قائل بود، اشاره فرمود و از [[قبایل]] مجاور غیرمسلمان [[دعوت]] کرد تا در این سفر، مسلمانان را [[همراهی]] کنند. حضرت با این عمل بر آن بود تا به همگان [[اعلان]] کند که ارتباط میان [[اسلام]] و سایر قدرت‌ها بر پایه [[جنگ]] [[استوار]] نیست. آن بزرگوار حداقل ۱۴۰۰ [[مسلمان]] به این [[سفر]] گسیل داشت و تعداد هفتاد شتر [[قربانی]] پیشاپیش خود به حرکت درآورد.

			خبر حرکت [[رسول اکرم]]{{صل}} و [[مسلمانان]] برای به‌جاآوردن [[عمره]] به [[قریش]] رسید و آنان سخت در تنگنا قرار گرفتند و تنها دو راه در برابرشان وجود داشت: یا به مسلمانان [[اجازه]] انجام عمره دهند که با این عمل، مسلمانان به آرزوی دیرینه خود، [[زیارت]] [[بیت اللّه]] الحرام، نایل شوند و [[مهاجران]] [[توفیق]] می‌یافتند با [[خانواده‌ها]] و بستگان خویش ارتباط برقرار کنند و چه‌بسا آنها را به اسلام [[دعوت]] می‌کردند و یا از ورود مسلمانان به [[مکه]] جلوگیری به عمل آورند که در این صورت، جایگاه و [[منزلت]] قریش [[متزلزل]] می‌شد و به سبب [[رفتار]] [[ناپسند]] آنان با کسانی که از سر [[صلح]] و [[آرامش]] تنها خواستار انجام [[مناسک]] عمره و [[ارج]] نهادن به [[کعبه]] بودند، مورد [[نکوهش]] دیگر [[قبایل]] قرار می‌گرفتند.

			قریش، گستاخانه و از سر [[دشمنی]]، دسته‌ای از [[سواره‌نظام]] خود را که دویست تن تخمین زده می‌شد به [[فرماندهی]] [[خالد بن ولید]]، به [[نبرد]] با [[رسول خدا]]{{صل}} و مسلمانان اعزام داشت. از آنجا که [[نبی اکرم]]{{صل}} با [[لباس]] [[احرام]] و بدون قصد جنگ، آهنگ آن سامان کرده بود، فرمود: وای بر قریش، جنگ، آنها را به نابودی کشاند، چه می‌شد اگر مانع ارتباط من با سایر قبایل [[بت‌پرست]] نمی‌شدند چراکه اگر آنها بر من [[پیروز]] می‌شدند، قریش به [[هدف]] خود دست می‌یافتند و اگر من بر آنان پیروز می‌گشتم، یا اسلام می‌آوردند و یا با [[قدرت]] و توان خود با من به نبرد برمی‌خاستند، قریش چه تصور می‌کند؟ به [[خدا]] [[سوگند]]! در راه [[تبلیغ رسالت الهی]] [[مبارزه]] خواهم کرد تا خدا آن را به [[پیروزی]] برساند و یا [[جان]] خود را بر سر این هدف بگذارم.

			سپس رسول خدا{{صل}} به [[سپاهیان]] خود دستور داد، از مسیر [[سواره‌نظام]] [[قریش]] عقب بنشینند تا درگیر [[جنگی]] نشوند که قریش می‌خواهد آن را دستاویزی برای [[درستی]] موضع‌گیری‌هایش و مایه‌ای برای [[فخر]] و [[مباهات]] قرارش دهد. آن حضرت جهت [[مذاکره]] با قریش پیرامون این موضوع، «[[خراش بن امیه]] [[خزاعی]]» را نزد آنان فرستاد، ولی قریش با پی‌کردن شتر او، آهنگ کشتن وی را کردند. و بدین‌ترتیب، قریش هیچ‌گونه [[پایبندی]] به رعایت [[آداب و رسوم]] نشان نداد و دیری نپایید به پنجاه مرد جنگی [[مأموریت]] داد تا به تحریک [[مسلمانان]] بپردازند، شاید از آنها حرکتی مخالف [[صلح]] سربزند ولی نقشه آنها با [[شکست]] مواجه شد و مسلمانان موفق به [[دستگیری]] این گروه شدند و [[رسول خدا]]{{صل}} برای تأکید بر [[هدف]] صلح‌آمیز خویش، آنان را بخشید.<ref>تاریخ طبری، ج۳، ص۲۲۳.</ref>

			[[پیامبر اکرم]]{{صل}} تصمیم گرفت پیک دیگری نزد قریش بفرستد، ولی از آن جایی که علی{{ع}} با کشتن پهلوانان قریش در نبردهای [[دفاع از اسلام]]، آنان را [[عزادار]] ساخته بود، نتوانست وی را به عنوان [[نماینده]] خود اعزام نماید. ازاین رو، به [[عمر بن خطاب]] [[نمایندگی]] داد ولی [[عمر]] با اینکه متهم به کشتن فردی از قریش نبود، بر [[جان]] خویش ترسید و به [[پیامبر]]{{صل}} پیشنهاد کرد [[عثمان بن عفان]] [[اموی]] تبار را که با [[ابو سفیان]] [[خویشاوندی]] داشت، بدان‌جا اعزام نماید<ref>سیره نبوی، ج۲، ص۳۱۵.</ref>.

			بازگشت [[عثمان]] از نزد قریش به طول انجامید و خبر کشته شدن وی منتشر شد و این خود، برای شکست کلیه تلاش‌های [[مسالمت‌آمیز]] جهت ورود به [[مکه]] یک هشدار تلقی می‌شد و [[رسول اکرم]]{{صل}} جز آماده شدن برای [[جنگ]] چاره‌ای ندید و [[بیعت رضوان]] در همین منطقه صورت گرفت. رسول خدا{{صل}} زیر درختی جلوس فرمود و یارانش بر [[استقامت]] و [[پایداری]] تا پای جان، با آن [[بزرگوار]] [[بیعت]] کردند. با بازگشت عثمان، [[ستیز]] و [[خشم]] مسلمانان به [[آرامش]] تبدیل شد و این‌بار قریش، [[سهیل بن عمرو]] را برای مذاکره با [[نبی اکرم]]{{صل}} نزد آن حضرت فرستادند<ref>[[سید منذر حکیم\|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱ (کتاب)\|پیشوایان هدایت ج۱]]، ص ۲۱۱.</ref>.

	==مواد پیمان‌نامه‌==		==مواد پیمان‌نامه‌==

Bahmani: /* پانویس */

2024-11-04T09:48:08Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۱۸
خط ۹:		خط ۹:

	[[حق تعالی]] در [[آیه]] ۶۲ همین [[سوره]] می‌فرماید: اگر بخواهند با پذیرش و درخواست صلح، شما را [[فریب]] دهند، [[خدا]] برای شما کفایت می‌کند<ref>{{متن قرآن\|وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} «و اگر بخواهند تو را فریب دهند بی‌گمان خداوند تو را بسنده است؛ هموست که تو را با یاوری خویش و با مؤمنان پشتیبانی کرد» سوره انفال، آیه ۶۲.</ref>.<ref>[[مهدی غلامی\|غلامی، مهدی]]، [[سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم (کتاب)\|سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم]]، ص ۱۶.</ref>		[[حق تعالی]] در [[آیه]] ۶۲ همین [[سوره]] می‌فرماید: اگر بخواهند با پذیرش و درخواست صلح، شما را [[فریب]] دهند، [[خدا]] برای شما کفایت می‌کند<ref>{{متن قرآن\|وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} «و اگر بخواهند تو را فریب دهند بی‌گمان خداوند تو را بسنده است؛ هموست که تو را با یاوری خویش و با مؤمنان پشتیبانی کرد» سوره انفال، آیه ۶۲.</ref>.<ref>[[مهدی غلامی\|غلامی، مهدی]]، [[سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم (کتاب)\|سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم]]، ص ۱۶.</ref>

			==مواد پیمان‌نامه‌==
			برخی مسلمانان از مواد پیمان‌نامه ناخرسند بودند و با این [[پندار]] که پیامبر{{صل}} در برابر قریش [[عقب‌نشینی]] کرده است، به آن حضرت [[اعتراض]] نمودند ولی برایشان قابل [[درک]] نبود کاری که آن [[بزرگوار]] انجام می‌دهد، از ناحیه خداست و آینده [[رسالت اسلامی]] و [[مصالح]] بسیار والای آن را، با دیدی آگاهانه می‌نگرد. رسول خدا{{صل}} در پاسخ اعتراض‌کنندگان فرمود: {{متن حدیث\|أَنَا عَبْدُ اللَّهِ وَ رَسُولُهُ، لَا أُخَالِفُ أَمْرَهُ‌، وَ لَنْ يُضَيِّعَنِي‌}}؛ «من [[بنده]] و فرستاده خدایم و هرگز با [[فرمان]] او [[مخالفت]] نخواهم کرد و او نیز هیچ‌گاه دست [[حمایت]] خود را از من برنمی‌دارد».

			و مواردی را که برخی از [[مسلمانان]] از آن ناخرسند بودند برایشان تشریح نمود، ولی ماجرای [[تسلیم]] کردن [[ابو جندل]] به قریش‌<ref>سیره حلبی، ج۳، ص۲۱؛ سیره نبوی، ج۲، ص۲۱۸؛ بحار الأنوار، ج۲۰، ص۲۵۲.</ref>، در شرایطی که وضعیت روانی برخی از مسلمانان به وخامت‌گراییده بود، [[هیجان]] جدیدی ایجاد کرد.

			اما [[واقعیت]] این بود که برخلاف تصور بعضی از ظاهر مواد [[پیمان‌نامه]]، این [[صلح]] برای مسلمانان فتح و ظفری آشکار و بزرگ تلقی شد؛ زیرا دیری نپایید که مواد پیمان‌نامه به [[سود]] مسلمانان تمام شد. در راه بازگشت به [[مدینه]] آیاتی از [[قرآن کریم]]‌<ref>به سوره فتح، آیه ۱-۷ و ۱۸-۲۸ مراجعه شود.</ref> نازل گردید که بر بعد [[حقیقی]] [[پیمان صلح]] با سران [[بت‌پرست]] تأکید داشت و مسلمانان را نسبت به ورود به [[مکه]] در آینده‌ای نزدیک مژده دهد<ref>[[سید منذر حکیم\|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱ (کتاب)\|پیشوایان هدایت ج۱]]، ص ۲۱۶.</ref>.

	== پانویس ==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

Bahmani: صفحه‌ای تازه حاوی «==صلح حدیبیه== شش سال از اخراج پیامبر از سرزمین وحی می‌گذشت و نظام اسلامی دوران بالندگی و قدرت خود را تجربه می‌کرد که پیامبر در سفری مذهبی ـ سیاسی، برای زیارت خانه خدا، از مدینه به مکه رفت. خانه خدا همچنان در اسارت ...» ایجاد کرد

2024-11-04T09:37:38Z

صفحه‌ای تازه حاوی «==صلح حدیبیه== شش سال از اخراج پیامبر از سرزمین وحی می‌گذشت و نظام اسلامی دوران بالندگی و قدرت خود را تجربه می‌کرد که پیامبر در سفری مذهبی ـ سیاسی، برای زیارت خانه خدا، از مدینه به مکه رفت. خانه خدا همچنان در اسارت ...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

==[[صلح حدیبیه]]==
شش سال از [[اخراج]] [[پیامبر]] از [[سرزمین وحی]] می‌گذشت و [[نظام اسلامی]] دوران بالندگی و [[قدرت]] خود را [[تجربه]] می‌کرد که پیامبر در سفری مذهبی ـ [[سیاسی]]، برای [[زیارت]] [[خانه خدا]]، از [[مدینه]] به [[مکه]] رفت. خانه خدا همچنان در [[اسارت]] [[کافران]] [[قریش]] بود و این حرکت پیامبر، خطری برای [[قریشیان]] به شمار می‌رفت. آنان از ورود [[مسلمانان]] به مکه جلوگیری کردند، ولی حاضر شدند با پیامبر [[قرارداد صلح]] ده ساله [[امضا]] کنند.

ظاهر مفاد این [[صلح‌نامه]] برای مسلمانان خوشایند نبود؛ زیرا امتیازهایی را به [[مشرکان]] می‌بخشید، ولی پیامبر با وجود [[منش]] همیشگی خویش که به نظر [[اصحاب]] در [[جنگ‌ها]] و [[قراردادها]] توجه می‌کرد، این بار به دلیل [[مصلحت]] بزرگی که در پس این [[قرارداد]] بود، بدون جلب نظر [[یاران]] خویش، آن را امضا کرد. [[تاریخ‌نگاران]] از این ماجرا این گونه یاد کرده‌اند: «این [[صلح]] تمام نشد، مگر پس از [[اعتراض]] بسیاری از مسلمانان. آنها به پیامبر مراجعه کرده و می‌خواستند که با این شروط، صلح را قبول نکند. مخصوصا عمر و چند نفر دیگر همواره معترض بودند»<ref>احمد زینی دحلان، السیره النبویه، ج۲، ص۱۸۳.</ref>.

جالب اینجاست که [[قرآن]] از صلح حدیبیه با عنوان «[[فتح مبین]]؛ [[پیروزی]] روشن»<ref>{{متن قرآن|إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا}} «بی‌گمان ما به تو پیروزی آشکاری دادیم» سوره فتح، آیه ۱.</ref> یاد می‌کند. [[صلح نامه]] [[حدیبیه]]، نشان‌دهنده صلح‌دوستی پیامبر است. آن حضرت حاضر شد همه دشمنی‌های مشرکان را برای دست‌یابی به آرامشی [[پایدار]] نادیده بگیرد و هجده سال [[دشمنی]] و [[کینه‌توزی]] آنان را فراموش کند تا به هم [[زیستی]] [[مسالمت‌آمیز]] با کافران دست یابد. [[دلاور]] [[مرد]] [[سپاه اسلام]]، علی{{ع}} نیز که [[شاگرد]] [[مکتب]] [[نبوی]] بود، به فرماندهان خود سفارش می‌کرد صلح را از [[دشمن]] بپذیرید و می‌فرمود: «من صلح را تا زمانی که مایه وهن و [[سستی]] [[اسلام]] نباشد، کارسازتر از [[جنگ]] یافته‌ام»<ref>عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ج۶، ص۲۴۴.</ref>.

[[آیه]] ۶۱ [[سوره انفال]] به مسلمانان [[فرمان]] می‌دهد: اگر دشمن پیشنهاد [[صلح]] داد، شما بپذیرید<ref>{{متن قرآن|وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}} «و اگر به سازش گرایند، تو نیز بدان گرای و بر خداوند توکّل کن که او شنوای داناست» سوره انفال، آیه ۶۱.</ref>. اگرچه [[دشمن]] در تقاضای خود صادق نباشد یا این که [[آتش‌بس]] برای مقطعی کوتاه باشد. [[مسلمانان]] باید بدون قید و شرط آن را بپذیرند.

[[حق تعالی]] در [[آیه]] ۶۲ همین [[سوره]] می‌فرماید: اگر بخواهند با پذیرش و درخواست صلح، شما را [[فریب]] دهند، [[خدا]] برای شما کفایت می‌کند<ref>{{متن قرآن|وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} «و اگر بخواهند تو را فریب دهند بی‌گمان خداوند تو را بسنده است؛ هموست که تو را با یاوری خویش و با مؤمنان پشتیبانی کرد» سوره انفال، آیه ۶۲.</ref>.<ref>[[مهدی غلامی|غلامی، مهدی]]، [[سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم (کتاب)|سیره و اخلاق نظامی پیامبر اعظم]]، ص ۱۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}