Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «==علم غیب ذاتی، ویژه خدا== نزد امام علی{{ع}} آنکه در ذات خود آگاه از نهان‌ها است و این دانش را از دیگری فرا نگرفته است، کسی جز خدای تعالی نیست: {{متن حدیث|الْعَالِمِ بِلَا اكْتِسَابٍ وَ لَا ازْدِيَادٍ وَ لَا عِلْمٍ مُسْتَفَادٍ}}نهج...» ایجاد کرد

2026-05-21T05:27:10Z

صفحه‌ای تازه حاوی «==علم غیب ذاتی، ویژه خدا== نزد امام علی{{ع}} آنکه در ذات خود آگاه از نهان‌ها است و این دانش را از دیگری فرا نگرفته است، کسی جز خدای تعالی نیست: {{متن حدیث|الْعَالِمِ بِلَا اكْتِسَابٍ وَ لَا ازْدِيَادٍ وَ لَا عِلْمٍ مُسْتَفَادٍ}}<ref>نهج...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

==[[علم غیب ذاتی]]، ویژه خدا==
نزد [[امام علی]]{{ع}} آنکه در [[ذات]] خود [[آگاه]] از نهان‌ها است و این [[دانش]] را از دیگری فرا نگرفته است، کسی جز [[خدای تعالی]] نیست: {{متن حدیث|الْعَالِمِ بِلَا اكْتِسَابٍ وَ لَا ازْدِيَادٍ وَ لَا عِلْمٍ مُسْتَفَادٍ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ٢١٣، ص٢۴۵.</ref>؛ «[[دانا]] است بی‌اندوختن و افزودن دانش، و نه دانشی فرا گرفته به [[کوشش]]». از این‌رو، [[آدمیان]] هر چند دیوارهای [[زمان]] و مکان را - به [[اذن الهی]] - فرو ریزند و به [[رازگشایی]] از گذشته و [[پیش‌گویی]] [[آینده]] بپردازند، سزاوار آن نیستند که به گونه مطلق، دانای [[نهان]] به شمار آیند. بر این اساس، [[امام]] در پاسخ به کسی که از [[اخبار غیبی]] آن حضرت به شگفت آمده بود و گویا از [[علم غیب]]، تصویری جز دانش ذاتی و غیر اکتسابی نداشت، فرمود: {{متن حدیث|لَيْسَ هُوَ بِعِلْمِ غَيْبٍ وَ إِنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِنْ ذِي عِلْمٍ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۲۸، ص۱۲۷.</ref>؛ «این، علم غیب نیست؛ [[علمی]] است که از دارنده [[علم]] آموخته شده است».

گستره [[علم خداوند]] همه چیز را در بر می‌گیرد، به گونه‌ای که شمار قطره‌های [[باران]] و [[ستارگان]] [[آسمان]] را می‌داند<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۷۸، ص۱۸۶.</ref>. از این‌رو، جای [[شگفتی]] نیست اگر شمار موهای سر [[انسانی]] را به [[بنده]] برگزیده‌اش بیاموزد<ref>ر.ک: ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج١٠، ص١۴.</ref>. [[ابوذر غفاری]] همراه با امام علی{{ع}} از جایی می‌گذشت که با انبوهی از مورچگان روبه‌رو گشت. [[ابوذر]] از روی شگفتی گفت: «چه بزرگ است خدایی که شمار اینها را می‌داند!» امام فرمود: «به جای این سخن، بگو: چه بزرگ است آفریدگارشان! زیرا [[سوگند]] به خدایی که تو را پدید آورد، من [نیز] به [[اذن خداوند]]، شمار این مورچگان را می‌دانم و نر و ماده‌شان را از هم باز می‌شناسم»<ref>شرف الدین استر آبادی، علی، تأویل الآیات الظاهره، ج۲، ص۴٩٠.</ref>. همچنین، اگر [[امیرمؤمنان]]{{ع}} از درون آدمیان خبر می‌دهد و [[دوست]] را از [[دشمن]] می‌شناسد<ref>ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴٣٨؛ فیض کاشانی، ملامحسن، الوافی، ج۳، ص۵۴٣؛ حرعاملی، محمد، اثبات الهداة، ج۲، ص۴٩۵، ۴۶٠، ۴۵٧.</ref>، خود، بر این [[حقیقت]] پای می‌فشارد که آن را از [[خزانه]] [[علم خداوندی]] به دست آورده است؛ خدایی که «بر هر چه پوشیده است، [[دانا]] است و هر [[راز]] نزد او هویدا است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۳۲، ص۱۳۰.</ref>.<ref>[[عزت‌الله فرشادفر|فرشادفر، عزت‌الله]]، [[امامت در نهج البلاغه (کتاب)|امامت در نهج البلاغه]]، ص ۹۴.</ref>

===معصومان و برخورداری از علوم غیبی===
آن چه از زبان [[امیر بیان]] آوردیم، گونه‌ای بر شمردن و جمع کردن میان دسته‌های مختلف از آیاتی است که درباره [[علم غیب]] سخن می‌گویند. از آیه‌هایی که به روشنی بر این [[حقیقت]] [[گواهی]] می‌دهند که هر چند [[علم غیب ذاتی]] ویژه [[خداوند]] است، او [[بندگان]] برگزیده‌اش را نیز از آن برخوردار می‌سازد، آیه‌ای است که می‌فرماید: {{متن قرآن|عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ}}<ref>«او دانای نهان است پس هیچ کس را بر نهان خویش آگاه نمی‌کند * جز فرستاده‌ای را که بپسندد» سوره جن، آیه ۲۶.</ref>.

[[امام علی]]{{ع}} در برخی از [[روایات]]، خود را یکی از مصادیق {{متن قرآن|مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ}} می‌شمارد<ref>{{متن حدیث|أَنَا ذَلِكَ الْمُرْتَضَى مِنَ الرَّسُولِ الَّذِي أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى غَيْبِهِ}} (بحار الانوار، ج۴۲، ص۵۳. نیز ر.ک: طبرسی، احمد، الاحتجاج، ج۱، ص۵۹۳؛ ابن جمعه، عبد علی، تفسیر نور الثقلین، ج۵، ص۴۴۴).</ref>. بر این اساس، در «[[زیارت جامعه]]»، [[امامان معصوم]] را با این جمله [[خطاب]] می‌کنیم: {{متن حدیث|وَ ارْتَضَاكُمْ لِغَيْبِهِ وَ اخْتَارَكُمْ لِسِرِّهِ}}<ref>بحارالانوار، ج۹۹، ص۱۲۹.</ref>؛ «خداوند شما را برای [[غیب]] خود [[پسندیده]] و برای رازش برگزیده است».
برخی از [[دانشوران اهل سنت]] پیداشته‌اند که تنها [[غیبی]] که بر [[آدمیان]] آشکار می‌گردد. [[احکام]] و [[معارف]] [[شریعت]] است که [[انبیا]] آن را در قالب [[وحی]] دریافت می‌کنند، و سخن از [[آگاهی از غیب]] در موارد دیگر، از بدعت‌های [[شیعیان]] است<ref>طبرسی در مجمع البیان (ج ۳، ص۴٠٣ و ج۵، ص۳۱۳)، این سخن را از یکی از مفسران اهل سنت گزارش می‌کند. در همین باره، ر.ک: زمخشری، محمود، الکشاف، ج۴، ص۶٣٢.</ref>. پیش از آنکه پاسخ این پندار ناصواب را در سخنان گهربار [[امیرمؤمنان]]{{ع}} بجوییم، دو نکته را به یاد می‌آوریم:

۱- [[پیامبران الهی]]، به تصریح [[قرآن کریم]]، افزون بر [[معارف دینی]] از بسیاری موضوعات [[غیبی]] در قلمرو فردی و [[اجتماعی]] [[آگاهی]] داشته‌اند<ref>ر.ک: سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج۸، ص٣٣۶-٣٢۵.</ref>؛ چنان که به [[گواهی]] [[آیات]] آغازین [[سوره تحریم]]، [[پیامبر گرامی اسلام]]{{صل}} رازی را با یکی از همسرانش در میان گذاشت و هنگامی که او [[راز]] را برای [[زن]] دیگری باز گفت، [[رسول خدا]]{{صل}} به [[تعلیم الهی]] از آن [[آگاه]] شد.
پس چون [[پیامبر]] مطلب را به آن زن خبر داد، وی گفت: «چه کسی این را به تو خبر داده؟» گفت: «مرا آن دانای آگاه خبر داده است»<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ}} «و آنگاه که پیامبر به یکی از همسرانش سخنی را، نهانی گفت و چون او آن را (به همسر دیگر) خبر داد و خداوند پیامبر را از آن آگاه کرد وی بخشی از آن را (به همسران خود) گفت و در (گفتن) بخشی دیگر خودداری ورزید، پس هنگامی که (پیامبر) آن (همسر رازگشا) را از این (امر) باخبر ساخت (همسر) گفت: چه کسی تو را از این (رازگشایی من) آگاه کرد؟ (پیامبر) گفت: خداوند دانای آگاه مرا با خبر ساخت» سوره تحریم، آیه ۳.</ref>.

۲- افزون بر [[منابع روایی]] [[شیعی]]، در کتب [[اهل سنت]] نیز می‌توان روایاتی را یافت که در آنها برخی کسان که پیامبر نیستند، مطلع از [[غیب]] شمرده شده‌اند؛ چنان که [[حذیفه]] می‌گوید: {{عربی|أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ}}<ref>صحیح مسلم، ج۴، ص۲۲۱۷؛ ابن حجر عسقلانی، أحمد، الاصابه، ج۲، ص۴٠.</ref>؛ «رسول خدا{{صل}} مرا از آن چه تا [[قیامت]] روی خواهد داد آگاه کرد»<ref>برای آشنایی با روایاتی دیگر در این باره، ر.ک: خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۴٩؛ حاکم نیشابوری، محمد المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص٢٢۴.</ref>. این در حالی است که کسی از اندیشه‌مندان [[مسلمان]] این حکایات را با [[آموزه‌های قرآنی]] ناسازگار نیافته است<ref>ر.ک: علامه امینی، عبد الحسین، الغدیر، ج۵، ص۶٢-۶٠.</ref>.
به هر حال، [[امام علی]]{{ع}} که به فرموده [[رسول گرامی اسلام]]{{صل}} همسنگ و [[مفسر]] [[راستین]] [[قرآن]] است، افزون بر [[اخبار غیبی]] و پیشگویی‌های شگفت انگیز، بر [[علوم غیبی]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[اهل بیت]] تأکید ورزیده و گنجینه‌ای گران‌بها فراروی جویندگان [[معرفت]] بر نهاده است. برای نمونه، در [[جنگ تبوک]]، [[امیرمؤمنان]]{{ع}} - که به فرموده [[پیامبر]]{{صل}} در [[مدینه]] مانده بود - از توطئه‌ای برای کشتن [[رسول خدا]]{{صل}} [[آگاه]] شد. برخی [[مسلمانان]] از او خواستند پیکی همراه نامه‌ای به سوی پیامبر{{صل}} گسیل کند و او را از ماجرا آگاه سازد. [[امام]] در پاسخ فرمود: «پیک [[الهی]] زودتر از هر پیک دیگری به پیامبرش خواهد رسید»<ref>طبرسی، أحمد، [[الاحتجاج]]، ج۱، ص۱۲۱؛ [[حر عاملی]]، محمد، [[اثبات الهداة]]، ج۲، ص۴۴٧.</ref>.

در روایتی دیگر از امیرمؤمنان{{ع}} چنین آمده است: «جز پنج سری که در آخر [[سوره لقمان]] آمده است، چیزی بر پیامبرتان پوشیده نیست»<ref>ابن حسام الدین هندی، کنز العمال، ج۲، ص۴٧٩.</ref>. همچنین، آن حضرت در گفتاری دیگر درباره گستره [[دانش]] رسول خدا{{صل}} می‌فرماید: {{متن حدیث|عَلِمَ النَّبِيُّ عِلْمَ جَمِيعِ النَّبِيِّينَ وَ عِلْمَ مَا كَانَ وَ عِلْمَ مَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ}}<ref>صفار قمی، محمد، بصائر الدرجات، ص۱۲۷.</ref>؛ «[[علم پیامبر]] مجموعه دانش‌های همه [[پیامبران]] است و آن حضرت از آن چه در گذشته روی داده و تا [[قیامت]] روی خواهد داد، آگاه است».
به فرموده امیرمؤمنان{{ع}} همه این [[علوم]] با همین گستره در [[عترت]] رسول خدا{{صل}} گرد آمده‌اند و آنان را از این دانش‌های [[خدادادی]] بهره‌مندند<ref>{{متن حدیث|إِنَّ الْعِلْمَ الَّذِي هَبَطَ بِهِ آدَمُ وَ جَمِيعَ مَا فُضِّلَتْ بِهِ النَّبِيُّونَ إِلَى خَاتَمِ النَّبِيِّينَ فِي عِتْرَةِ مُحَمَّدٍ}}. (شیخ مفید، محمد، الارشاد، ج۱، ص۲۳۲، نیز ر.ک: بحرانی، سید هشام، ینابیع المعاجز، ص١۵-١۴)</ref>:

[[علم خدا]] بر دو گونه است: [[علمی]] که آن را برای خود برگزیده، هیچ پیامبر و فرشته‌ای را از آن آگاه نمی‌سازد و... علمی که آن را به [[فرشتگان]] می‌آموزد و آنان، در [[اختیار]] پیامبر و [[اهل]] بیتش می‌نهند و بزرگ و کوچک این [[خاندان]] تا قیامت از آن بهره می‌برند<ref>مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج٢۶، ص١٠٢.</ref>.
در دیدگاه [[امام علی]]{{ع}} اهل بیت همان [[راسخان]] در علم‌اند که [[قرآن]] آنان را می‌ستاید<ref>نهج البلاغه، خطبه ١۴۴، ص١۴٠.</ref>؛ دانش در پرتو آنان نیرو و [[حیات]] می‌گیرد و [[جهل و نادانی]] در پی حضورشان به سرای نیستی می‌رود<ref>{{متن حدیث|فَإِنَّهُمْ عَيْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ}}. (نهج البلاغه، خطبه ١۴٧، ص١۴۴ و خطبه ٢٣٩، ص٢۶٨)</ref> و کسی از آنان آگاه‌تر نیست تا چیزی بدانان بیاموزد<ref>حر عاملی، محمد، اثبات الهداة، ج۱، ص۶٣١.</ref> و کوتاه سخن آنکه «[[راز]] [[پیامبر]] بدان‌ها سپرده است و هرکس آنان را پناه گیرد به [[حق]] راه برده است. مخزن [[علم]] پیامبرند و [[احکام شریعت]] او را بیان‌گر»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲، ص۹.</ref>. نکتة درخور توجه آن است که این [[علوم]] به گونه‌ای نیستند که از راه [[تعلیم]] حاصل آیند؛ بلکه اتصال با عالمی دیگر می‌خواهند و [[همنشینی با فرشتگان]]: {{متن حدیث|نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ مَحَطُّ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ وَ يَنَابِيعُ الْحُكْمِ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۰۹، ص١٠۶؛ نیز ر.ک: کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۲۱.</ref>؛ «ما [[درخت]] نبوتیم و فرود آمدگاه [[رسالت]]، و جای آمد و شد [[فرشتگان]] [[رحمت]] و کان‌های دانش و چشمه‌سارهای [[بینش]]».<ref>[[عزت‌الله فرشادفر|فرشادفر، عزت‌الله]]، [[امامت در نهج البلاغه (کتاب)|امامت در نهج البلاغه]]، ص ۹۵.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:11716.jpg|22px]] [[عزت‌الله فرشادفر|فرشادفر، عزت‌الله]]، [[امامت در نهج البلاغه (کتاب)|'''امامت در نهج البلاغه''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

بحث:علم غیب ذاتی - تاریخچهٔ نسخه‌ها