Bahmani: /* امام سجاد{{ع}} در شهادت توّابین */

2025-03-12T06:44:44Z

امام سجاد{{ع}} در شهادت توّابین

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۴
خط ۱:		خط ۱:
	==[[امام سجاد]]{{ع}} در [[شهادت]] [[توّابین]]==		==[[امام سجاد]]{{ع}} در [[شهادت]] توّابین==
	جمعی از [[شیعیان کوفه]] که به دلایلی نتوانستند خود را به [[کربلا]] برسانند، [[شرمندگی]] و [[عذاب~~]] [[~~وجدان]] آنها را به [[قیام]] درآورد. آنها از دعوت‌کنندگان [[سیدالشهداء]] بودند و در رأس [[تشکیلات]] [[شیعی]] فعالیت می‌کردند ولی به دلیل [[حکومت نظامی]] و سختگیری‌های فوق‌العاده یا به دلیل [[زندانی]] شدن‌شان در [[محبس]] [[ابن زیاد]] و یا به دلیل کوتاهی نتوانستند خود را به کربلا برسانند و [[حجت خدا]] را [[یاری]] دهند و لذا بعد از [[حادثه کربلا]] آرام آرام خود را پیدا کردند و تصمیم گرفتند به جبران خطای گذشته به [[خون‌خواهی]] [[شهدای کربلا]] با قتله [[جنگ]] کنند.		جمعی از [[شیعیان کوفه]] که به دلایلی نتوانستند خود را به [[کربلا]] برسانند، شرمندگی و عذاب وجدان آنها را به [[قیام]] درآورد. آنها از دعوت‌کنندگان [[سیدالشهداء]] بودند و در رأس [[تشکیلات]] [[شیعی]] فعالیت می‌کردند ولی به دلیل حکومت نظامی و سختگیری‌های فوق‌العاده یا به دلیل [[زندانی]] شدن‌شان در [[محبس]] [[ابن زیاد]] و یا به دلیل کوتاهی نتوانستند خود را به کربلا برسانند و [[حجت خدا]] را [[یاری]] دهند و لذا بعد از [[حادثه کربلا]] آرام آرام خود را پیدا کردند و تصمیم گرفتند به جبران خطای گذشته به [[خون‌خواهی]] [[شهدای کربلا]] با قتله [[جنگ]] کنند.
	قیام‌های پس از کربلا را می‌توان این‌گونه برشمرد:		قیام‌های پس از کربلا را می‌توان این‌گونه برشمرد:
	#[[قیام توابین]] به [[رهبری]] [[سلیمان بن صرد]]،		#[[قیام توابین]] به [[رهبری]] [[سلیمان بن صرد]]،

Bahmani: صفحه‌ای تازه حاوی «==امام سجاد{{ع}} در شهادت توّابین== جمعی از شیعیان کوفه که به دلایلی نتوانستند خود را به کربلا برسانند، شرمندگی و عذاب وجدان آنها را به قیام درآورد. آنها از دعوت‌کنندگان سیدالشهداء بودند و در رأس تشکیلات شیعی فعالیت می...» ایجاد کرد

2025-03-12T06:44:26Z

صفحه‌ای تازه حاوی «==امام سجاد{{ع}} در شهادت توّابین== جمعی از شیعیان کوفه که به دلایلی نتوانستند خود را به کربلا برسانند، شرمندگی و عذاب وجدان آنها را به قیام درآورد. آنها از دعوت‌کنندگان سیدالشهداء بودند و در رأس تشکیلات شیعی فعالیت می...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

==[[امام سجاد]]{{ع}} در [[شهادت]] [[توّابین]]==
جمعی از [[شیعیان کوفه]] که به دلایلی نتوانستند خود را به [[کربلا]] برسانند، [[شرمندگی]] و [[عذاب]] [[وجدان]] آنها را به [[قیام]] درآورد. آنها از دعوت‌کنندگان [[سیدالشهداء]] بودند و در رأس [[تشکیلات]] [[شیعی]] فعالیت می‌کردند ولی به دلیل [[حکومت نظامی]] و سختگیری‌های فوق‌العاده یا به دلیل [[زندانی]] شدن‌شان در [[محبس]] [[ابن زیاد]] و یا به دلیل کوتاهی نتوانستند خود را به کربلا برسانند و [[حجت خدا]] را [[یاری]] دهند و لذا بعد از [[حادثه کربلا]] آرام آرام خود را پیدا کردند و تصمیم گرفتند به جبران خطای گذشته به [[خون‌خواهی]] [[شهدای کربلا]] با قتله [[جنگ]] کنند.
قیام‌های پس از کربلا را می‌توان این‌گونه برشمرد:
#[[قیام توابین]] به [[رهبری]] [[سلیمان بن صرد]]،
#قیام [[سادات]] [[مدینه]]،
#[[قیام مختار]]،
#قیام [[مطرف]] بن [[مغیره]] در سال ۷۷ (ه. ق) بر ضد حجاج،
#قیام [[عبد الرحمن بن محمد بن اشعث]] در سال ۸۱ (ه. ق)،
#[[قیام زید]] پسر امام سجاد{{ع}} و دو پسرش یحیی و [[عیسی]]،
#[[شورش]] [[عباسیان]] با دستیاری ابومسلم علیه [[بنی امیه]]،
#قیام‌های [[بنی الحسن]] و [[حسین بن علی]] [[شهید فخ]] بر ضد [[خلفای عباسی]].
در رأس [[سپاه توابین]] پنج چهره برجسته به چشم می‌خورد:
#سلیمان بن صرد،
#[[مسیب بن نجبه]]،
#[[عبدالله بن سعد]]،
#[[عبدالله بن وال]]،
#[[رفاعه بن شداد]]. سلیمان بن صرد به [[شیعیان]] [[مدائن]] و [[بصره]] [[نامه]] نوشت و آنها را [[تشویق]] و [[تحریض]] کرد به پیوستن به [[حرکت]] [[توابین]] و جمعی از آنها [[دعوت]] سلیمان را قبول کردند<ref>انساب الاشراف بلاذری، ج۵، ص۲۰۶.</ref>.
در جلسه‌ای که تشکیل شد [[رهبران]] [[شیعه]] از جمله سلیمان به [[سخنرانی]] پرداختند و تکیه [[کلام]] آنها جبران ظلمی بود که در [[حق]] [[اهل بیت پیامبر]] کرده بودند و او را تنها گذاشته و لذا با استناد به [[آیه شریفه]]: {{متن قرآن|يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}}<ref>«و (یاد کنید) آنگاه را که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من! بی‌گمان شما با (به پرستش) گرفتن گوساله بر خویش ستم روا داشتید پس به درگاه آفریدگار خود توبه کنید و یکدیگر را بکشید» سوره بقره، آیه ۵۴.</ref> در پی [[توبه]] و کشته شدن خویش بودند تا خطای خود را جبران کنند<ref>الفتوح، ج۶، ص۵۰.</ref>.

در آن جلسه بر سر [[همکاری]] و [[همراهی]] توافق و [[تعهد]] کردند و [[تشکیلات]] و ساز و کار [[آینده]] را ترسیم نمودند و [[سلیمان بن صرد]] را به [[رهبری]] [[جنبش]] برگزیدند. یکی از بزرگان [[نهضت]] در سخنرانیش گفت: من شما را به [[کتاب خدا]] و [[سنت پیامبر]] و [[انتقام]] [[خون]] [[اهل بیت]] و [[جهاد]] با [[منکران]] [[دین]] و [[مارقین]] [[دعوت]] می‌کنم، اگر کشته شدیم آنچه نزد [[خداوند]] برای [[نیکان]] است بهترین است، اگر هم [[پیروز]] شدیم [[حکومت]] را به دست اهل بیت خواهیم سپرد<ref>طبری، ج۴، ص۴۳۳.</ref>.
[[توابین]] با این دیدگاه که چون ما [[سیدالشهداء]] را به [[کوفه]] دعوت کرده‌ایم و [[توفیق]] [[نصرت]] آن حضرت را نداشته‌ایم، تا [[جان]] خود را در راه [[خونخواهی]] او [[فدا]] نکنیم، توبه ما پذیرفته نخواهد شد. آنها برای عملیاتی کردن نهضت با سه مشکل اساسی مواجه بودند:
#در کوفه، اولاً: از ناحیه [[امویان]]. ثانیاً: از سوی اشراف و قشر وسیعی از [[کوفیان]] که در [[کربلا]] به [[جنگ]] [[امام]] رفته بودند و لزوماً موضع ضدّشیعی داشتند با مشکل مواجه بودند و اکنون که گروهی از [[شیعیان کوفه]] در [[مقام]] [[انتقام‌گیری]] از خون امام بودند، ناچاراً با خود [[مردم کوفه]] نیز درگیر شدند.
#در [[سپاه توابین]] به رهبری سلیمان بن صرد نیروهای مختلفی از شهرهای [[عراق]] بهم پیوسته بودند که سلیمان نتوانسته بود نقش محوریت خود را در [[دل]] [[آحاد]] [[سپاه]] ایفا کند. زمانی پتانسیل یک سپاه به اوج می‌رسد که رابطه [[فرمانده]] و سرباز از نظر [[روحی]] و [[عاطفی]] به اوج انجذاب برسد، سپس [[اطاعت‌پذیری]] و [[فداکاری]] نیروهای تحت [[فرمان]] به اوج می‌رسد. آنگونه که در [[سپاه]] [[سیدالشهداء]] [[مشاهده]] کردیم [[عاشوراییان]] ذوب در [[امام]] بودند و محوریت امام در [[دل]] همه آنها [[رسوخ]] کرده بود. [[عشق]] به امام فضای دل آنان را پر کرده بود و لذا در [[اطاعت]] و [[انقیاد]] و [[فداکاری]] از حضرتش سر از پا نمی‌شناختند. این مسئله در [[توابین]] وجود نداشت، یعنی اولاً [[رهبری]] [[نهضت]] به بلندای حجم وسیع نیروهایش [[اقتدار]] کافی را نداشت. ثانیاً [[سلیمان بن صرد]] [[جاذبه]] لازم را نداشت و نتوانست همه [[دل‌ها]] را به هم پیوند دهد و مثل دانه‌های [[تسبیح]] به یک بند متصل نماید.
#در نقطه شروع عملیات که آیا از [[شام]] شروع کنیم یا از [[کوفه]] [[اختلاف]] پیدا کردند، سلیمان و جمعی [[معتقد]] بودند برای رفتن به شام و درگیر شدن با یزید باید خود را مجهز کنیم، گر چه سبب اصلی [[حادثه کربلا]] [[ابن زیاد]] است، ولی [[جنگ]] در داخل کوفه سبب خواهد شد که ما برادرکُشی به راه بیاندازیم و طبعاً [[دشمنان]] ما زیادتر خواهند شد.
در همین گیرودار مختار به کوفه آمد، او معتقد بود چنین کاری تنها سبب کشته شدن [[شیعیان]] خواهد شد و لذا دو دستگی ایجاد شد و جمعی از سلیمان جدا شدند و دور مختار را گرفتند<ref>طبری، ج۴، ص۴۹۹.</ref>.
با این اختلاف در روش حدود یک چهارم کسانی که با سلیمان [[بیعت]] کردند به هواداری از مختار پرداختند و از سلیمان جدا شدند ولی به هر حال با [[وفاق عمومی]] و جهت‌گیری مشترکی که داشتند [[حرکت]] را آغاز کردند. نزد [[قبر امام حسین]]{{ع}} رفتند و مدت یک شبانه‌روز مشغول [[نماز]] و [[استغفار]] شدند. سپس به نحوی شروع به [[ضجه]] و [[گریه]] و واویلا کردند که هیچ روزی به آن مقدار گریه نکرده بودند. در موقع [[وداع]] با [[قبر]] آن حضرت به قدری ازدحام شد که برای [[حجرالاسود]] می‌شود.
در [[قیام توابین]] نخستین گام اجرایی سلیمان بن صرد، تلاش برای جلب [[بزرگان کوفه]] و گسترش عملیات عضوگیری و مکاتبه با شیعیان [[بصره]] و [[مدائن]] و دیگر شهرهای [[عراق]] بود. در این روابط برنامه‌های کلی [[قیام]] و قلمرو آن تشریح می‌شد و سپس شرکت در مجمع [[نخیله]] مورد تأکید قرار می‌گرفت.

سلیمان نامه‌ای به این شرح به اهالی مدائن نوشت: [[سلام]] بر شما، اما بعد: [[دنیا]] خانه‌ای است که نیکی‌هایش رفته و بدی‌هایش مانده، با [[خردمندان]] سازگاری می‌کند و [[بندگان]] [[نیک]] [[خدا]] از آن آهنگ [[حرکت]] کرده‌اند و اندک دنیای فانی را به عوض [[ثواب]] بسیار و باقی [[خداوند]] فروخته‌اند. [[دوستان]] خدا، [[برادران]] شما و [[شیعیان]] [[خاندان]] پیامبرتان در کار خویش و این بلیه که در مورد پسر دختر پیامبرشان رخ داد [[اندیشه]] کرده‌اند که حضرت را [[دعوت]] کردند و ایشان [[اجابت]] کرد، اما دعوت کرد و اجابت نیافت.
خواست برگردد ولی اجازه‌اش ندادند، او [[امان]] خواست و ندادند، بر او تاختند و خونش ریختند! آن‌گاه لباسش را [[غارت]] کردند و به [[ستم]] و [[تعدی]] برهنه‌اش نمودند و خدا [[بینا]] به [[اعمال]] آنهاست و سرانجامشان به پیشگاه خداست. زود باشد کسانی که ستم کرده‌اند بدانند که کجا بازگشت می‌کنند<ref>طبری، ج۷، ص۳۱۸۵.</ref>.
این [[نامه]] اثر مهمی بر شیعیان مدائن گذاشت و برخی از [[کوفیان]] بی‌درنگ با [[شوری]] وافر به او پیوستند، سلیمان نسخه‌ای دیگر از همان نامه برای [[مثنی بن محربه]]، در بصره فرستاد تا نظر او را به قیام شیعیان جلب کند. آنها همگی این دعوت را پذیرفتند. مثنی در پاسخ نوشت: نامه‌ات را خواندم و آن را برای برادرانت نیز قرائت کردم، همه نظر تو را ستودند و پاسخ مثبت دادند ما موافق تو هستیم<ref>طبری، ج۷، ص۱۵.</ref>.

دعوت [[توابین]] این‌گونه در محافل مخالف [[حکومت اموی]] و خون‌خواهان [[امام حسین]]{{ع}} [[نفوذ]] یافت. سال ۶۵ (ه. ق) فرا رسید. در این سال [[نهضت توابین]] از مرحله [[تئوری]] و طرح به [[اجرا]] درآمد. چند ماهی بیشتر به مجمع نخیله نمانده بود. هنوز تعداد عناصر این [[نهضت]] اندک بودند و تازه‌کار در میانشان بودند کسانی که سخت به [[انضباط]] نیاز داشتند و [[رهبری]] این [[نهضت]] بیش از هر کس دیگر بر آن قلت نیرو، بیمناک بود و می‌ترسید که مبادا نتوانند در مقابل [[دشمن]] [[رویارویی]] کنند و ناچار شد که عملیات عضوگیری را گسترش بیشتری دهد، یکی از شعارهای او این بود: هر که می‌خواهد وارد [[بهشت]] شود باید در [[نخیله]] به سلیمان بپیوندد و هر که می‌خواهد توبه‌اش پذیرفته شود باید به سلیمان ملحق گردد.
این [[تبلیغات]] اثر بخشید، به طوری که در آغاز تعداد [[جنگجویان]] هزار نفر بودند، سپس به ۴ هزار نفر رسیدند؛ لذا [[کوفه]] را در [[شب جمعه]] ۵ [[ربیع الثانی]] سال ۶۵ (ه. ق) ترک گفتند و به سوی نخیله روانه شدند. سه [[روز]] از اقامت سلیمان و دوستانش در اردوگاه گذشت ولی به قدر [[انتظار]] پاسخ مثبتی نشنیدند و تعدادشان به یک چهارم رسید؛ زیرا بیشترین آنها در نخیله ۴ هزار نفر بودند و انتظار می‌رفت که به هنگام شروع [[مبارزه]] به سه هزار تن تقلیل یابند. بیشتر کسانی که از نهضت شانه خالی کردند از [[مدائن]] و [[بصره]] و اندکی هم از کوفه بودند. [[سرپیچی]] این تعداد از [[دعوت]] سلیمان در نخیله اثری بر [[روحیه]] عناصر نهضت ننهاد و خللی در عزم‌شان وارد نساخت، آنها بدان حد از [[ایمان]] رسیده بودند که جز [[قیام]] علیه [[امویان]] به چیزی [[فکر]] نمی‌کردند و هیچ مانعی آنها را جلودار نبود. در این وقت سلیمان سخنی [[القا]] کرد که نشان دهنده اوج ایمان او بود: ای [[مردم]] [[خدا]] به [[نیت]] شما واقف است، شما به تحقیق به مرادتان خواهید رسید [[دنیا]] را یارانی است و [[آخرت]] را یارانی. [[یاران]] آخرت نه طلا می‌خواهند نه [[نقره]] و نه [[لذت]] ولی یاران دنیا فقط به اینها [[دل]] خوش داشته‌اند. [[رحمت خدا]] شامل حال شما می‌شود اگر در دل شب [[نماز]] به پای دارید و خدا را بسیار یاد کنید تا سرانجام با [[ستمکار]] بستیزید. شما را هیچ چیز گرانبهاتر از [[جهاد]] و [[نماز]] نمی‌تواند به [[خدا]] نزدیک کند؛ زیرا جهاد نشانه عمل است. این [[خطابه]] اثر جان‌بخشی بر [[توابین]] گذارد و همگی [[نخیله]] را به سوی [[کربلا]] ترک گفتند. دیدار [[قبر امام حسین]]{{ع}} یادآور گناهی سنگین در برابر کوتاهی آنها در هواداری از [[شهید]] بود. گرد آمدن بر سر قبر امام حسین{{ع}} بخشی از برنامه انقلابی آنها بود<ref>طبری، ج۷، ص۵۱.</ref>.

[[سپاه توابین]] در برابر [[سپاه شام]] قرار گرفت در [[رویارویی]] دو [[سپاه]] پس از این جریان [[اهل شام]] فریاد زدند: شما باید [[مطیع]] [[عبدالملک مروان]] شوید، [[اهل عراق]] فریاد زدند: شما باید [[عبیدالله بن زیاد]] را به ما [[تسلیم]] نمایید و [[مردم]] باید از [[اطاعت]] [[ابن مروان]] و [[آل زبیر]] خارج شوند و امر [[خلافت]] به [[اهل بیت]] [[پیغمبر اسلام]] تسلیم گردد.
دو [[لشکر]] پیشنهاد یکدیگر را نپذیرفتند و به یک دیگر [[حمله]] کردند، سلیمان اهل عراق را برای [[قتال]] [[تشویق]] می‌کرد و آنان را به [[کرامت]] خدا [[بشارت]] می‌داد. سپس غلاف [[شمشیر]] خود را [[شکست]] و متوجه اهل شام گردید و...<ref>بحار الانوار، ج۴۵، ص۳۶۰.</ref>
سلیمان با چهار هزار نفر از توابین با نیروهای مدافع [[اموی]] روبه‌رو شدند، [[روز]] اول [[دشمن]] را شکست دادند ولی از آنجا که در روزهای بعد همواره نیروهای تازه نفس دشمن به آنها ملحق می‌شد و تعدادشان افزایش می‌یافت، به تدریج فشار بر توابین شدیدتر شد. به سپاه [[دوازده]] هزار نفری که همراه [[حصین بن نمیر]] بود روز دوم هشت هزار نفر دیگر به [[فرماندهی]] [[شرحبیل]] اضافه شدند<ref>طبری، ج۴، ص۴۶۵.</ref>.

روز سوم [[جنگ]]، سلیمان بن صرد به [[شهادت]] رسید. او که با تیر [[یزید بن حصین]] در سن ۹۳ سالگی به شهادت رسید سرش را برای مروان فرستادند.
پس از آن [[مسیب بن نجبه]] به شهادت رسید، سپس [[عبدالله بن وال]] که قرار بود فرماندهی را بپذیرد به شهادت رسید. [[فرمانده]] دیگر توابین [[عبدالله بن سعد]] نیز به شهادت رسید. هنگامی که نوبت به [[رفاعه بن شداد]] رسید بقایای [[سپاه]] را جمع‌آوری کرده و شبانه به سمت [[عراق]] بازگرداند.
در ربیع الاخر سال ۶۵ (ه. ق) [[قیام توابین]] از فرازی خونین به فرودی [[غمگین]] پایان یافت. آنها [[شیعیان]] دل‌سوخته‌ای بودند که [[دفاع از ولایت]] [[اهل بیت]] را پس از [[حادثه کربلا]] بر خود [[واجب]] دانستند و قرارشان این بود که دل‌سوخته [[خاندان]] [[سیدالشهداء]] را مرهمی باشند. گر چه به اهداف نظامی خود نرسیدند ولی در [[سال ۶۶]] (ه. ق) مختار به عنوان [[خون‌خواهی]] از [[شهدای کربلا]] [[قیام]] کرد؛ ولی آن خلوصی که در [[نهضت توابین]] وجود داشت در مختار به چشم نمی‌خورد.
[[توابین]] در رأس آنها [[سلیمان بن صرد خزاعی]] [[پیمان]] بسته بودند اگر به اهداف نظامی خود برسند و بتوانند [[بنی‌امیه]] را براندازند، [[خلافت]] را به جایگاه حقش یعنی [[امام سجاد]]{{ع}} منتقل کنند ولی این چشم‌انداز در مختار وجود نداشت. به دلیل اینکه گرایشات [[عثمانی]] را در [[تفکر]] مختار شاهدیم و نسبت به اهل بیت رابطه [[مرید]] و مراد نداشت. گر چه مختار تحت تأثیر [[کلام]] مظلومانه [[زینب]]{{س}} در مجلس [[کوفه]] قرار گرفت و سخت متأثر شد و پیمان بست که از شهیدکُشان [[کربلا]] [[انتقام]] گیرد ولی این تفکر انقلابی و [[سرکوب]] قتله به معنی پذیرش تفکر [[ناب]] [[شیعی]] با [[خلافت امام]] [[معصوم]] نیست.

مختار که تصمیم گرفت راه توابین را ادامه دهد برای موجه جلوه دادن حرکتش خواست از دو چهره امام سجاد{{ع}} و [[محمد بن حنفیه]] استفاده کند، ولی امام سجاد{{ع}} جواب رد به او داد و محمد بن حنفیه گفته می‌شود که به [[مسلمانان]] [[نامه]] نوشت که مختار را تقویت کرده و کمک نمایند.
مختار که پس از [[مرگ یزید]] و روی کار آمدن [[مروانیان]] قیام کرد، بر کوفه مسلط شد و [[ابن زیاد]] و [[خولی]] و [[عمر سعد]] و بسیاری از شهیدکُشان حادثه کربلا را به جزای [[دنیایی]] خود رساند و وقتی بعد از [[قتل]] مختار، [[مصعب]] باقیمانده [[یاران مختار]] را که در قصر بودند [[امان]] نداد، آنها نیز جنگیدند تا کارشان سخت شد. آن‌گاه [[مصعب]] امانشان داد و بعد همه را کشت.
در فراز و نشیب نهضت‌های [[توابین]]، [[امام سجاد]]{{ع}} در [[مدینه]] از طرفی در فشارهای بی‌حد و [[حصر]] [[امویان]] و [[مروانیان]] محدود است و از طرف دیگر خبر [[قیام‌های شیعی]] و [[سرکوب]] توابین [[اندوه]] و رنجی فزاینده بر [[قلب]] مجروح حضرت است. [[امام]] از اینکه می‌بیند چهره‌هایی مثل مختار [[عَلَم]] [[مخالفت]] با امویان را برای [[انتقام]] [[شهدای کربلا]] برافراشته ولی [[قیام]] او فاقد [[هویت]] ولایی و [[اخلاص]] نسبت به [[اهل بیت]] می‌باشد [[رنج]] می‌برد. [[سرنوشت]] [[سیاسی]] [[دنیای اسلام]] و نهضت‌های [[مسلمین]] و سرکوب آنها توسط قدرت‌پرستان [[اموی]] و [[مروانی]] بر نگرانی‌های امام افزوده بود و امام به [[حکم]] [[تکلیف شرعی]] موظف بود با ظرافت نسبت به آن رخدادها موضع‌گیری سالمی داشته باشد.<ref>[[علی راجی|راجی، علی]]، [[مظلومیت امام سجاد (کتاب)|مظلومیت امام سجاد]] ص ۱۴۵</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

بحث:قیام توابین در تاریخ اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* امام سجاد{{ع}} در شهادت توّابین */