Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = برج | عنوان مدخل = برج | مداخل مرتبط = برج در قرآن | پرسش مرتبط = }} ==بنای بلند و شاخص== این کلمه در زبان فارسی به هر بنای شاخص اعم از قلعه، کاخ، بارو، کوشک و هر ساختمان بلند یا وسیع دیگر گفته می‌شود و بناهای تاریخی...» ایجاد کرد

2024-03-27T10:45:13Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = برج | عنوان مدخل = برج | مداخل مرتبط = برج در قرآن | پرسش مرتبط = }} ==بنای بلند و شاخص== این کلمه در زبان فارسی به هر بنای شاخص اعم از قلعه، کاخ، بارو، کوشک و هر ساختمان بلند یا وسیع دیگر گفته می‌شود و بناهای تاریخی...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = برج
| عنوان مدخل = برج
| مداخل مرتبط = [[برج در قرآن]]
| پرسش مرتبط =
}}

==بنای بلند و شاخص==
این کلمه در [[زبان فارسی]] به هر بنای شاخص اعم از قلعه، کاخ، بارو، کوشک و هر ساختمان بلند یا وسیع دیگر گفته می‌شود و بناهای [[تاریخی]] زیادی در [[ایران]] به نام [[برج]] معروف هستند؛ در اصطلاح هیئت به منزلگاه [[ستارگان]] و نیز به هریک از ماههای [[دوازده‌گانه]] سال در [[روز]] شمار شمسی گفته می‌شود<ref>لغت نامه، ج ۳، ص۳۹۱۹ ـ ۳۹۲۰، «برج».</ref>. زبان دانان [[عرب]] به دلیل وجود همخانواده‌های فراوان و در بسیاری موارد ناسازگار با هم<ref>لسان العرب، ج ۱، ص۳۵۹، «برج».</ref>، در [[شناسایی]] ریشه این کلمه دچار سردرگمی شده و احیانا برای آن دو اصل مستقل یاد کرده‌اند: ظهور و [[پناهگاه]]<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص۲۳۸، «برج»؛ بصائر ذوی التمییز، ج ۲، ص۲۳۴.</ref>. برخی نیز جهت برقراری ارتباط بین این واژه با دیگر همخانواده‌های آن مانند [[تبرّج]] به دو شاخصه بلندی و در معرض دید بودن در تعریف برج اشاره کرده‌اند<ref>لسان العرب، ج ۱، ص۳۵۹، «برج».</ref> بعضی هم اصل آن را ظهور دانسته و برای تعمیم این مفهوم به منظور شمول بر همه مشتقات این ریشه کوشیده‌اند<ref>التحقیق، ج ۱، ص۲۴۲ - ۲۴۳، «برج».</ref>. این در حالی است که ریشه شناسان، برج به معنای مورد نظر را از واژگان معرّب شمرده، برای آن سابقه‌ای [[یونانی]] و به تبع آن [[سریانی]] قائل‌اند.

واژه پِرگِس در یونانی به معنای کنگره‌های روی باروی [[شهر]]، در [[زبان سریانی]] با اندکی [[تغییر]] به معنای مناره، [[کنگره]] و ماندگاه مسافران و به همین مناسبت در خصوص توقفگاه [[اجرام آسمانی]] به کار رفته و به احتمال بسیار اصطلاحی نظامی در [[شام]] و [[عربستان]] شمالی از مناطق تحت [[نفوذ]] [[رومیان]] بوده و از آن به گویشهای آرامی و سپس [[عربی]] پا گذاشته وبا پذیرش [[قواعد]] جمع عربی به شکل بروج در [[قرآن]] به کار رفته است<ref>واژه‌های دخیل، ص۱۴۰ ـ ۱۴۱.</ref>. واژه برج در عربی نیز مانند [[فارسی]] کاربردی وسیع داشته، بر هر بنای شاخص اطلاق می‌شود<ref>لسان العرب، ج ۱، ص۳۵۹، «برج».</ref>. مطالعه [[سیر]] [[تاریخی]] این واژه در کتابهای لغت نشان می‌دهد که [[برج]] در آغاز تنها بر باروهای ساخه شده بر گوشه‌های دیوارهای [[شهر]]، قلعه‌ها و کاخها اطلاق می‌شده<ref>ترتیب العین، ص۷۴، «برج».</ref> و سپس دچار [[توسعه]] معنایی شده<ref>الصحاح، ج ۱، ص۲۹۹، «برج».</ref>، بر خود آن بناها نیز صرف نظر از وجود بارو گفته شده است<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص۲۳۸؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص۱۷۶، «برج».</ref>. واژه برج به شکل جمع مکسّر (بروج) ۴ بار در [[قرآن]] آمده که تنها یک مورد آن به معنای مورد نظر است<ref>{{متن قرآن|أَيْنَمَا تَكُونُوا۟ يُدْرِككُّمُ ٱلْمَوْتُ وَلَوْ كُنتُمْ فِى بُرُوجٍۢ مُّشَيَّدَةٍۢ وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌۭ يَقُولُوا۟ هَـٰذِهِۦ مِنْ عِندِ ٱللَّهِ وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌۭ يَقُولُوا۟ هَـٰذِهِۦ مِنْ عِندِكَ قُلْ كُلٌّۭ مِّنْ عِندِ ٱللَّهِ فَمَالِ هَـٰٓؤُلَآءِ ٱلْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًۭا}} «هر جا باشید هر چند در دژهای استوار، مرگ شما را در می‌یابد و اگر نیکی‌یی به ایشان رسد می‌گویند این از سوی خداوند است و اگر بدی‌یی به آنان رسد می‌گویند این از سوی توست بگو همه (چیز) از سوی خداوند است؛ بر سر این گروه چه آمده است که بر آن نیستند تا سخنی را دریابند» سوره نساء، آیه ۷۸.</ref> و بقیه موارد به برجهای [[آسمان]] به معنای منزلگاه [[ستارگان]] ارتباط دارد. (بروج) افزون بر واژه بروج، کلیدواژه‌های «[[صرح]]: [[خانه]] و بنای مرتفع و قابل دید»<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص۲۳۸؛ المصباح، ص۳۳۷، «برج».</ref>، «قصر و [[صحن]] و سرا»<ref>تهذیب اللغه، ج ۴، ص۲۳۷، «صرح».</ref> و نیز «برج و قلعه»<ref>التحقیق، ج ۶، ص۲۲۱، «صرح».</ref>، «[[حصن]]: مکان و بنای بلند و غیر قابل دسترس<ref>المصباح، ص۱۳۹، «حصن».</ref> و محفوظ و مطمئن<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص۲۳۸، «برج».</ref> و نیز [[دژ]] [[دفاعی]]»<ref>الصحاح، ج ۱، ص۲۹۹، «برج».</ref>، «[[صیاصی]]: دژهای دفاعی و غیر قابل [[نفوذ]]<ref>لسان العرب، ج ۱، ص۳۵۹، «برج».</ref>. و نیز قصر»<ref>تهذیب اللغه، ج ۱۲، ص۲۶۵،«صیص».</ref>، «مصانع: قلعه و حصن»<ref>لسان العرب، ج ۱، ص۳۵۹؛ المفصل، ج ۵، ص۴۵۴، ۵۲۰.</ref> و «قصر: کاخ بلند و محکم و [[استوار]]»<ref>جامع البیان، مج ۱۰، ص۱۷، ص۲۳۸ - ۲۳۹؛ معجم الفاظ القرآن، ج ۲، ص۳۷۳.</ref> نیز در مواردی به [[برج]] معنا شده یا در تعریف برج از آنها یاد شده است<ref>روض‌الجنان، ج۶، ص۲۵؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص۱۷۶، «برج».</ref>. در واقع تفکیک چندان مشخصی بین برج و دیگر بناهای مشابه در [[قرآن]] برقرار نشده و [[مفسران]] نیز در بسیاری موارد هر واژه را به دیگری معنا کرده و تفاوت چندانی بین آنها ندیده‌اند<ref>تفسیر ماوردی، ج ۱، ص۵۰۷؛ کشف‌الاسرار، ج ۲، ص۵۹۱ - ۵۹۲؛ مجمع البیان، ج ۷، ص۳۹۸؛ ج۸، ص۸۱۵.</ref>. این [[نابسامانی]] در تعریف واژگان تا اندازه زیادی متأثر از [[وضعیت زندگی]] [[عرب]] شمال در دوره قبل از [[اسلام]] است که عمدتا در خیمه‌ها یا خانه‌های بسیار ابتدایی [[زندگی]] کرده و ساختمانهای شاخص در زندگی آنها کاربرد چندانی نداشته، تنها در حین [[مسافرت]] به مناطق اطراف از جمله [[شام]] و [[یمن]] و [[ایران]] به چنین بناهایی برمی‌خورد یا در ارتباط با برخی [[اقوام]] [[مهاجر]] مانند [[یهودیان]] که در چنین بناهایی زندگی می‌کردند یا در موقعیتهای [[جنگی]] از آنها استفاده می‌کردند با چنین بناهایی آشنا می‌شود؛ ازاین‌رو عمده واژگان مربوطه را نیز از زبانهای پیرامونی به استعاره گرفته و به [[طور]] طبیعی تفاوتهای کارکردی هر بنا را مورد توجه ویژه قرار نداده، همه را به نوعی یکسان می‌شمرد<ref>المفصل، ج ۵، ص۴۴۷ ـ ۴۵۶؛ واژه‌های دخیل، ص۱۴۰ - ۱۴۱، ۱۷۹.</ref>. [[آیه]] ۷۸ [[نساء]] به ناگزیری [[مرگ]] برای [[انسان‌ها]] هر چند در برجهای محکم و استوار [[پناه]] برند، اشاره دارد: {{متن قرآن|أَيْنَمَا تَكُونُوا۟ يُدْرِككُّمُ ٱلْمَوْتُ وَلَوْ كُنتُمْ فِى بُرُوجٍۢ مُّشَيَّدَةٍۢ}}. روشن است که منظور از برج در آیه الزاما بنایی ویژه و متفاوت با قلعه، قصر و... نیست، بلکه هرگونه ساختمان محکم و به ظاهر نفوذناپذیر مورد نظر است<ref>مجمع‌البیان، ج ۳، ص۱۲۰؛ روض الجنان، ج ۶، ص۲۵؛ تفسیر المنار، ج ۵، ص۲۶۶.</ref>. برخی نیز احتمال داده‌اند که بروج در این [[آیه]] نیز به معنای برجهای [[آسمان]] است و آیه گویای آن است که [[انسان]] حتی اگر به آسمان یا کرات آن [[پناه]] برد باز در نهایت [[مرگ]] او را خواهد ربود<ref>بصائر ذوی التمییز، ج ۲، ص۲۳۴؛ الدرالمنثور، ج ۲، ص۵۹۵؛ روح المعانی، مج ۴، ج ۵، ص۱۲۹.</ref>. [[مفسران]] معمولا ذیل این آیه به داستان زنی اشاره می‌کنند که همسرش برجی بلند برایش ساخت تا او را از مرگ در [[امان]] نگه دارد؛ اما آن [[زن]] سرانجام با زهر عنکبوتی که توانسته بود از [[برج]] بالا رود کشته شد<ref>جامع‌البیان، مج ۴، ج ۵، ص۲۳۶ ـ ۲۳۷؛ کشف الاسرار، ج ۲، ص۶۰۰ ـ ۶۰۱؛ الدرالمنثور، ج ۲، ص۳۳۰.</ref>. در نمونه دیگری از [[آیات]] برخورداری [[اقوام]] گذشته از کاخهایی در دشت وکوهستان<ref>{{متن قرآن|وَٱذْكُرُوٓا۟ إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَآءَ مِنۢ بَعْدِ عَادٍۢ وَبَوَّأَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورًۭا وَتَنْحِتُونَ ٱلْجِبَالَ بُيُوتًۭا فَٱذْكُرُوٓا۟ ءَالَآءَ ٱللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا۟ فِى ٱلْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}} «و یاد کنید آنگاه را که شما را جانشینانی پس از (قوم) عاد قرار داد و در این سرزمین جای داد که در هامون آن کاخ‌ها می‌سازید و کوه‌ها را برای خانه‌سازی می‌تراشید پس نعمت‌های خداوند را به یاد آورید و در این سرزمین تبهکارانه آشوب نورزید» سوره اعراف، آیه ۷۴.</ref> و نیز بناهای مرتفع [[قوم عاد]] بر بالای بلندیها<ref>{{متن قرآن|وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ}} «و کوشک‌هایی (استوار) می‌گزینید بدان امید که جاودان بمانید؟» سوره شعراء، آیه ۱۲۹.</ref>.<ref>التبیان، ج ۸، ص۴۴ ـ ۴۵.</ref>. یاد شده و به آثار بر جای مانده از گذشتگان و از جمله بناهای بلند و محکم و [[استوار]] که امروز تهی از ساکنان خویش، ویران گشته<ref>جامع البیان، مج ۱۰، ج ۱۷، ص۲۳۶؛ الدرالمنثور، ج ۶، ص۶۱.</ref> اشاره شده است: {{متن قرآن|فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ}}<ref>«و چه بسا شهرهایی را نابود کردیم که (مردم آنها) ستمگر بودند و (اینک خانه‌هایی) فرو ریخته‌اند و (بسا) چاه‌هایی فرو نهاده و کاخ‌هایی بلند (که به جا مانده‌اند!)» سوره حج، آیه ۴۵.</ref> در مجموعه دیگری از [[آیات]] از برخی [[کافران]] [[اهل کتاب]] یاد شده که تنها از درون مناطق [[امن]] و از پشت دیوارهای بلند به مقابله با [[پیامبر]] برخاسته، [[شهامت]] [[رویارویی]] با وی را ندارند.<ref>{{متن قرآن|لَا يُقَـٰتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِى قُرًۭى مُّحَصَّنَةٍ أَوْ مِن وَرَآءِ جُدُرٍۭ بَأْسُهُم بَيْنَهُمْ شَدِيدٌۭ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًۭا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّىٰ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌۭ لَّا يَعْقِلُونَ}} «همگی با شما جنگ نمی‌کنند جز در آبادی‌هایی که بارو دارد یا از پس دیوارها (ی دژ)، جنگشان میان خودشان سخت است؛ تو آنان را همراه هم می‌یابی اما دل‌هاشان از هم جداست و این بدان روست که گروهی نابخردند» سوره حشر، آیه ۱۴.</ref>.<ref>جامع البیان، مج ۱۴، ج ۲۸، ص۶۱؛ مجمع البیان، ج ۹، ص۳۹۶.</ref>. آنان [[گمان]] می‌کنند که بناهای محکم و استوارشان می‌تواند ایشان را در برابر [[خداوند]] [[محافظت]] کند: {{متن قرآن|وَظَنُّوٓا۟ أَنَّهُم مَّانِعَتُهُمْ حُصُونُهُم مِّنَ ٱللَّهِ}}<ref>«شما گمان نمی‌کردید که بیرون روند و (خودشان) گمان می‌کردند» سوره حشر، آیه ۲.</ref> سرانجام خداوند [[مسلمانان]] را بر آنان چیره ساخته، آنان را از پناهگاههایشان<ref>بصائر ذوی التمییز، ج ۲، ص۴۷۲.</ref> بیرون آورد و برخی را کشتند و دیگران را [[اسیر]] کردند: {{متن قرآن|وَأَنزَلَ ٱلَّذِينَ ظَـٰهَرُوهُم مِّنْ أَهْلِ ٱلْكِتَـٰبِ مِن صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلرُّعْبَ فَرِيقًۭا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًۭا}}<ref>«و کسانی از اهل کتاب را که پشتیبان ایشان بودند از دژهای آنان فرود آورد و در دل‌هاشان هراس افکند، (چنانکه) دسته‌ای را می‌کشتید و دسته‌ای (دیگر) را اسیر می‌گرفتید» سوره احزاب، آیه ۲۶.</ref> [[مفسران]] آیات [[سوره حشر]] را در [[شأن]] [[بنی نضیر]]<ref>جامع‌البیان، مج۱۴، ج۲۸، ص۳۶ ـ ۳۹؛ مجمع‌البیان، ج ۹، ص۳۸۶ ـ ۳۸۷.</ref> و [[آیه]] [[احزاب]] را در شأن [[بنی قریظه]]<ref>السیرة النبویه، ج ۳، ص۲۴۹ ـ۰ ۲۵؛ جامع‌البیان، مج ۱۱، ج ۲۱، ص۱۸۱ ـ ۱۸۶.</ref> شمرده‌اند.

در آیه دیگری از ماجرای [[ستیزه‌جویی]] [[فرعون]] با خداوند یاد شده است. وی از وزیرش می‌خواهد که برایش بنایی بزرگ و بلند<ref>کشف الاسرار، ج ۷، ص۳۰۵ ـ ۳۰۶؛ مجمع البیان، ج ۷، ص۳۹۸؛ ج ۸، ص۸۱۵.</ref> بسازد تا بر فراز آن رود و از وجود معبودی غیر از خود [[آگاه]] گردد، گرچه احتمال وجود چنین خدایی را دور از [[ذهن]] شمرده، [[موسی]] را [[دروغگو]] می‌پندارد: {{متن قرآن|وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَـٰٓأَيُّهَا ٱلْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرِى فَأَوْقِدْ لِى يَـٰهَـٰمَـٰنُ عَلَى ٱلطِّينِ فَٱجْعَل لِّى صَرْحًۭا لَّعَلِّىٓ أَطَّلِعُ إِلَىٰٓ إِلَـٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّى لَأَظُنُّهُۥ مِنَ ٱلْكَـٰذِبِينَ}}<ref>«و فرعون گفت: ای سرکردگان! من خدایی جز خویشتن برای شما نمی‌شناسم پس ای هامان! برای من آجر بساز و کاخی (بلند) برایم برآور شاید من به خدای موسی آگاهی یابم و من او را از دروغگویان می‌پندارم» سوره قصص، آیه ۳۸.</ref>. [[مفسران]] در تکمیل این داستان چنین افزوده‌اند که [[فرعون]] پس از اتمام بنای [[برج]] بر فراز آن رفته، تیری به [[آسمان]] رها کرد و چون خون‌آلود بازگشت، ادعا کرد که بر خدای موسی چیره گشته است<ref>جامع البیان، مج ۱۱، ج ۲۰، ص۹۶؛ کشف الاسرار، ۳۰۵.</ref>. مفسران ذیل [[آیه]] ۲۶ نحل نیز داستان مشابهی از [[نمرود]] ذکر کرده‌اند. در این آیه از [[ناکارآمدی]] [[مکر]] برخی گذشتگان و [[فروپاشی]] آنان از اساس و بنیان یاد شده است: {{متن قرآن|قَدْ مَكَرَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتَى ٱللَّهُ بُنْيَـٰنَهُم مِّنَ ٱلْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ ٱلسَّقْفُ مِن فَوْقِهِمْ وَأَتَىٰهُمُ ٱلْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ}}<ref>«به راستی، کسانی پیش از ایشان نیرنگ باختند آنگاه خداوند بنیان آنان را از پایه برکند و بام از فراز سرشان بر آنها فرود آمد و عذاب از جایی که درنمی‌یافتند به آنان فرا رسید» سوره نحل، آیه ۲۶.</ref>. گفته شده که این آیه درباره برج [[بابل]]<ref>کتاب مقدس، تکوین ۱۱: ۱ ـ ۹؛ قاموس کتاب مقدس، ص۱۵۵.</ref> است که نمرود آن را برای [[رویارویی]] با [[خداوند]] ساخته بود؛ ولی سرانجام به [[فرمان خدا]] فرو ریخت<ref>جامع‌البیان، مج ۸، ج ۲۴، ص۱۳۰؛ تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۶۵؛ روح‌المعانی، مج۸، ج۱۴، ص۱۸۵.</ref>. این [[برج]] در [[منابع اسلامی]] دارای ۵۰۰۰ ذراع طول و ۳۰۰۰ ذراع عرض دانسته شده است<ref>معجم ما استعجم، ج ۱، ص۲۱۹؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ص۶۹.</ref>. در ماجرای [[ملاقات]] سلیمان و [[ملکه سبأ]] از محلی با تعبیر «صَرْح» یاد شده که سلیمان از [[ملکه]] می‌خواهد در آن پا گذارد: {{متن قرآن|قِيلَ لَهَا ٱدْخُلِى ٱلصَّرْحَ}}<ref>«به او گفتند به کاخ در آی!» سوره نمل، آیه ۴۴.</ref> منظور از [[صرح]] را [[خانه]] بلند و برجسته و شاخص دانسته‌اند<ref>بصائر ذوی المتییز، ج ۳، ص۴۰۹.</ref>. [[قرآن کریم]] در ادامه [[آیه]] این مکان را کاخی ساخته شده از بلور دانسته است: {{متن قرآن|صَرْحٌۭ مُّمَرَّدٌۭ مِّن قَوَارِيرَ}}<ref>سوره نمل، آیه ۴۴.</ref>.<ref>جامع البیان، مج ۱۱، ج ۱۹، ص۲۰۹؛ مجمع البیان، ج ۷، ص۳۵۱.</ref>.<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[برج (مقاله)|مقاله «برج»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۵، ص ۴۴۷.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:000056.jpg|22px]] [[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[برج (مقاله)|مقاله «برج»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۵''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۸ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۳۸
خط ۲۰:		خط ۲۰:
	== پانویس ==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

			[[رده:اصطلاحات قرآنی]]

برج در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* پانویس */