Jaafari در ‏۳۱ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۴۳

2024-03-31T10:43:15Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۴:۱۳
خط ۲۷:		خط ۲۷:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	# [[پرونده:000058.jpg\|22px]] [[~~بکائین~~ (مقاله)\|مقاله ~~«بکائین»~~]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)\|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۷''']]		# [[پرونده:000058.jpg\|22px]] [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[تابعین (مقاله)\|مقاله «تابعین»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)\|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۷''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = تابعین | عنوان مدخل = تابعین | مداخل مرتبط = تابعین در قرآن - تابعین در نهج البلاغه - تابعین در معارف دعا و زیارات - تابعین در معارف و سیره سجادی | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== تابعین از ماده «ت ـ ب ـ ع» مشتق شده است ک...» ایجاد کرد

2024-03-31T10:10:12Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = تابعین | عنوان مدخل = تابعین | مداخل مرتبط = تابعین در قرآن - تابعین در نهج البلاغه - تابعین در معارف دعا و زیارات - تابعین در معارف و سیره سجادی | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== تابعین از ماده «ت ـ ب ـ ع» مشتق شده است ک...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = تابعین
| عنوان مدخل = تابعین
| مداخل مرتبط = [[تابعین در قرآن]] - [[تابعین در نهج البلاغه]] - [[تابعین در معارف دعا و زیارات]] - [[تابعین در معارف و سیره سجادی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==مقدمه==
[[تابعین]] از ماده «ت ـ ب ـ ع» مشتق شده است که در معانی [[پیروی]] کردن، دنبال کردن، تعقیب کردن و پای در جای پای دیگری گذاشتن به کار رفته است<ref>لسان العرب، ج‌۲، ص‌۱۳؛ المعجم الوسیط، ص‌۸۱، «تبع».</ref>. [[قرآن‌کریم]] در [[دعوت]] [[مردم]] به [[پیروی از پیامبران]]، از این واژه در قالب باب افتعال استفاده کرده است. «تابعین» زمانی به یک اصطلاح تبدیل شد که [[خداوند]] در [[آیه]] ۱۰۰ [[توبه]] [[مسلمانان]] را به چند گروه تقسیم و از دسته‌ای از آنان با این وصف یاد کرد. این توصیف [[قرآنی]] در [[سال نهم هجری]] روی داده است؛ زیرا [[سوره توبه]] بنا به نقل [[قتاده]] و [[مجاهد]] آخرین سوره‌ای است که بر پیامبر‌اکرم{{صل}} نازل شده است<ref>مجمع البیان، ج‌۵، ص‌۳.</ref>. محتوای آن نیز به روشنی بیانگر این نکته است؛ زیرا بخش نخست آن ناظر به [[برائت از مشرکان]] و بخش دوم آن ناظر به غزوه‌تبوک است که هر دو به حوادث سال نهم باز می‌گردند<ref>السیرة النبویه، ج‌۲، ص‌۵۱۶، ۵۴۳؛ الطبقات، ج‌۲، ص‌۱۲۸.</ref>. از مسائلی که در این [[سوره]] بدان پرداخته می‌شود، اعزام و [[بسیج]] [[نیروهای نظامی]] است. در [[آیات]] این بخش، از [[قبایل]] و شخصیتهایی که بر اثر [[هراس]] از [[روم]] در این اعزام حاضر نشدند [[مذمت]] شده و از مسلمانانی که به [[اطاعت از پیامبر]] در [[غزوه تبوک]] حضور یافتند [[تمجید]] و به آنان [[وعده]] [[بهشت]] و [[سعادت]] عظیم داده شده است: {{متن قرآن|وَٱلسَّـٰبِقُونَ ٱلْأَوَّلُونَ مِنَ ٱلْمُهَـٰجِرِينَ وَٱلْأَنصَارِ وَٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحْسَـٰنٍۢ رَّضِىَ ٱللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا۟ عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّـٰتٍۢ تَجْرِى تَحْتَهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًۭا ذَٰلِكَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ}}<ref>«و خداوند از نخستین پیش‌آهنگان مهاجران و انصار و کسانی که به نیکی از آنان پیروی کرده‌اند خشنود است و آنها نیز از وی خشنودند و او برای آنان بوستان‌هایی فراهم آورده که جویبارها در بن آنها روان است، هماره در آن جاودانند، رستگاری سترگ، این است» سوره توبه، آیه 100.</ref>. در این آیه تحسین‌شدگان به دو دسته تقسیم شده‌اند. [[مسلمانان]] سابقه‌دار، اعم از [[مهاجر]] و [[انصار]]: «والسّـبِقونَ الاَوَّلونَ مِنَ‌المُهـجِرینَ والاَنصارِ» و نومسلمانانی که به خوبی از مسلمانان نخست [[پیروی]] کرده‌اند: «والَّذینَ اتَّبَعوهُم بِاِحسـن» و به آنها نیز [[وعده]] [[بهشت]] داده شده و جزو کسانی قرار گرفته‌اند که [[سعادت]] بزرگی نصیبشان شده است. روشن است که برخی از تازه مسلمانان رویه‌ای دیگر در پیش گرفته بودند و دنباله‌رو مسلمانان اولیه نبودند.

با توجه به گزارش [[آیه]] از دو گروه مسلمانان اولیه و [[پیروان]] آنها درون [[جامعه]] مسلمانان [[سال نهم هجری]]، این [[پرسش]] مطرح می‌شود که تفکیک مسلمانان به چه مقطع زمانی باز می‌گردد تا مشخص شود تا چه هنگام گروندگان به [[اسلام]] جزو سابقان قرار می‌گرفتند و از چه زمانی از گروه [[تابعان]] شمرده می‌شدند. برخی برآن‌اند که ملاک [[سبقت]] و [[تبعیت]] در [[گرایش]] به اسلام، [[بیعت رضوان]] در [[سال ششم هجری]] است<ref>جامع البیان، ج‌۱۱، ص‌۱۰ ـ ۱۴.</ref>. برخی دیگر معیار را [[فتح مکه]] در [[سال هشتم هجری]] می‌دانند<ref>المغازی، ج‌۳، ص‌۱۰۷۲؛ تفسیر قرطبی، ج‌۸، ص‌۲۳۸.</ref>. در هر دو صورت با توجه به اینکه فتح مکه در سال‌هشتم (یک سال پیش از [[نزول]] این آیه) نقطه‌عطفی در [[گسترش اسلام]] در شبه جزیره و افزایش شمار مسلمانان محسوب می‌شود و همچنین با توجه به اینکه مسلمانان دیگر در فشار نبودند تا بر اثر آن به [[مدینه]] [[مهاجرت]] کنند و انصار به [[یاری]] آنها برخیزند، می‌توان سال هشتم را پایان عصر [[هجرت]] و [[نصرت]] دانست، از این رو به [[یقین]] گروندگان به اسلام پس از سال‌هشتم جزو تابعان خواهند بود و نه سابقان و از آنجا که مسلمانان شبه جزیره تا سال هشتم اقلیتی محدود بودند، بیشتر نومسلمانان جامعه شبه جزیره از جمله مکیّان و بیابان نشینانی که در سال نهم با [[پیامبر]] همراه شدند، جزو تابعان قرار خواهند گرفت.

تفکیک مسلمانان به سابق و تابع یا متقدم و پیرو که براساس همین آیه شکل گرفته بود، پس از پیامبر نیز ادامه یافت؛ در نامه‌ای از [[ابوبکر]] به برخی [[مرتدان]] در [[سال یازدهم هجری]] آمده است که [[لشکر]] اعزام شده به سوی شما مرکب از [[مهاجران]]، [[انصار]] و [[تابعان]] به [[احسان]] است<ref>تاریخ‌ابن‌خلدون، ج۲، ص۴۹؛ تاریخ طبری، ج۳، ص۲۵۱.</ref>. گزارشگران [[تاریخی]] نیز در بیان گزارشهای نظامی از جمله شمار [[جنگجویان]] یا تلفات [[سپاهیان]] ابوبکر، تلفات هر دسته را جداگانه گفته‌اند<ref>به عنوان نمونه، تاریخ ابن خلدون، ج‌۲، ص‌۵۰۳؛ تاریخ طبری، ج‌۳، ص‌۲۷۷، ۲۹۶.</ref>. تعیین مقرری در دوره [[خلیفه دوم]]، تا حد بسیار زیادی به [[نصرت]]، [[هجرت]] یا [[تبعیت]] به احسان آنان بستگی داشته و در پرداخت نیز این قاعده رعایت می‌شده است<ref>انساب الاشراف، ج‌۸، ص‌۱۳۵.</ref>. به نظر می‌رسد که به مرور [[زمان]] مفهوم [[تابعین]] رو به گسترش می‌گذارد تا جز سابقان شامل همه [[مسلمانان]] بشود. [[طبیعت]] این گسترش معنایی به مفهوم دو بعدی تابعان باز می‌گردد. به لحاظ زمانی تابعین در برابر [[سابقین]] قرار می‌گیرند ومعیار تفکیک این دو معیاری زمانی است و معلوم نیست دوره تابعین تا چه زمانی ادامه خواهد یافت. از سوی دیگر مفهوم تابعین که با قید احسان همراه شده است، حول تبعیت و [[پیروی]] در [[رفتار]] و عمل فرد دور می‌زند. به هرحال چه کسانی که دنباله‌رو مشی مهاجران و انصار بودند و چه کسانی که اسلامشان به دوره‌های بعد باز می‌گردد خواهند توانست خود را [[تابعی]] بخوانند، چنان‌که در روایتی منسوب به [[ابن‌عباس]] آمده که همه کسانی که تا [[قیامت]] [[مسلمان]] شوند از تابعان خواهند بود<ref>زادالمسیر، ج۳، ص‌۳۳۳؛ التفسیرالکبیر، ج‌۱۶، ص‌۱۷۲.</ref>. بر این اساس تابعین شامل جمع وسیعی از مسلمانانی خواهد شد که نخستین گروه آنان مسلمانان اواخر عصر پیامبرند؛ امّا پایانی برای آنان نیست، بر این اساس بسیاری از [[مفسران]] ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ جَآءُو مِنۢ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَٰنِنَا ٱلَّذِينَ سَبَقُونَا بِٱلْإِيمَـٰنِ وَلَا تَجْعَلْ فِى قُلُوبِنَا غِلًّۭا لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٌۭ رَّحِيمٌ}}<ref>«و کسانی که پس از آنان آمده‌اند می‌گویند: پروردگارا! ما و برادران ما را که در ایمان از ما پیشی گرفته‌اند بیامرز و در دل‌های ما کینه‌ای نسبت به مؤمنان بر جای مگذار! پروردگارا! تو مهربان بخشاینده‌ای» سوره حشر، آیه 10.</ref> با استفاده از [[روایات]] گفته‌اند: منظور از «والَّذینَ جاءو مِن بَعدِهِم» شامل همه دنباله‌روان [[مهاجران]] و [[انصار]] تا [[قیامت]] خواهد بود<ref>مجمع‌البیان، ج‌۹، ص‌۳۹۳؛ تفسیر قرطبی، ج‌۱۸، ص‌۳۱.</ref>. شواهدی نیز در [[تأیید]] این امر در سخنان [[امیرمؤمنان]] و [[امام علی بن الحسین]] ({{ع}}) هست؛ [[امام‌علی]]{{ع}} در برخی خطبه‌های خود [[سپاه شام]] را از [[تابعین]] تهی می‌داند<ref>الغارات، ج‌۱، ص‌۳۱۲؛ وقعة الصفین، ص‌۹۹؛ شرح نهج البلاغه، ج‌۳، ص‌۱۷۸.</ref> و این بدان معناست که آنان پیرو مهاجران و انصار نیستند. در [[ادعیه]] [[صحیفه سجادیه]] نیز [[امام سجاد]]{{ع}} بر تابعین (از [[حال]] تا قیامت) و [[همسران]] و فرزندانشان [[درود]] فرستاده‌اند؛ درودی که مانع [[معصیت]] آنان شود و [[بهشت]] را بر آنان بگستراند و‌...<ref>صحیفه سجادیه، دعای ۱۴.</ref>.<ref>[[مهران اسماعیلی|اسماعیلی، مهران]]، [[تابعین (مقاله)|مقاله «تابعین»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۷، ص ۱۶.</ref>

==تابعین، اصطلاحی در [[علم الحدیث]]==
تابعین از اصطلاحات بسیار رایج در میان [[اهل حدیث]] است که زمینه شکل‌گیری آن به [[سده دوم هجری]] و رواج آن به نیمه دوم سده سوم باز می‌گردد. در مقاطعی از سده اول و دوم پدیده [[جعل حدیث]] بسیار رواج یافت و [[عالمان]] را بر آن داشت تا شیوه‌ای برای [[شناسایی]] [[احادیث ضعیف]] و در نتیجه کنار نهادن آنها تعریف کنند. یکی از عمده‌ترین راهکارها تأکید بر [[سند حدیث]] بود تا مشخص شود هر روایتی از طریق چه کسانی نقل شده است؛ و این [[اطمینان]] به دست آید که همه [[راویان حدیث]] تا [[پیامبر]]، [[روایت]] را شنیده و نقل کرده‌اند، از این‌رو لازم بود معلوم شود که هر [[راوی]] در چه دوره‌ای [[زندگی]] می‌کرده و آیا امکان داشته راوی قبل از خود را دیده و از او روایت را نقل کرده باشد یا نه. در صورتی که خللی در [[اسناد]] پیش می‌آمد روایتْ مرسل، و فاقد اعتبار شناخته می‌شد، بنابراین [[محدثان]] همه کسانی را که معاصر [[پیامبر]] بودند و ایشان را [[ملاقات]] کرده و احتمالا سخنانی از ایشان شنیده بودند «[[صحابی]]» نامیدند تا بیانگر گروهی باشد که باید [[روایات نبوی]] را از طریق آنها دریافت کرد. این گروه شامل [[یاران]] [[کهنسال]]، میانسال و [[جوان]] پیامبر می‌شد و از این رو به یک [[نسل]] محدود نمی‌گشت. آنان همچنین برای نامگذاری گروه بعد که [[روایات]] را از [[صحابه]] دریافت می‌کرده‌اند، از واژه «[[تابعین]]» استفاده کردند، بر این اساس [[تابعی]] کسی است که با یکی از صحابه ملاقات کرده و احتمالا از او روایتی را شنیده است.

بر اساس این اصطلاح جدید سلسله سند هر [[روایت]] معتبر، باید دست‌کم نامی از یک صحابی و یک تابعی را با خود داشته باشد. افرادی که در [[عصر پیامبر]] می‌زیستند ولی پیامبر را ملاقات نکرده بودند تا [[حدیثی]] از او نقل کنند به «مُخَضْرَمین» [[شهرت]] یافتند و در شمار [[تابعان]] قرار گرفتند؛ زیرا روایاتی را که نقل می‌کنند مستقیماً از پیامبر نشنیده‌اند، بلکه آنها را از صحابه دریافت کرده‌اند<ref>منهج النقد، ص‌۱۴۸ ـ ۱۴۹.</ref>. صحابه‌ای که در خردسالی پیامبر را دیده‌اند نیز جزو تابعان قرار می‌گیرند. [[حاکم]] و دیگران صحابه خردسال را در گروه تابعان و پس از مُخَضْرَمین قرار داده‌اند<ref>تدریب الراوی، ج‌۲، ص‌۲۳۷.</ref>؛ اما ابن [[صلاح]] آنها را از طبقه‌نخست تابعان قرار داده و بر مُخَضْرَمین مقدم کرده است<ref>مقدمه ابن صلاح، ص‌۱۸۰.</ref>. همان‌گونه که اصطلاح حدیثی «صحابه» شامل یک نسل نمی‌شد «تابعین» نیز بیش از یک نسل بودند، بر این اساس نخستین فرد تابعی که از دنیا‌رفته [[ابوزید]] معمربن زید بوده که در سال ۳۰ [[قمری]] در [[خراسان]] یا [[آذربایجان]] کشته شده و آخرین آنان خلف بن خلیفه بوده که در سال ۱۸۰ قمری از [[دنیا]] رفته‌است<ref>تدریب الراوی، ج‌۲، ص‌۲۴۳.</ref>. [[علمای حدیث]] تابعان را در طبقه‌های گوناگونی دسته‌بندی کرده‌اند؛ ابن‌سعد تابعان [[مدینه]] را در‌۷‌طبقه؛ تابعان [[مکه]] را در ۵ طبقه؛ [[کوفیان]] را در‌۹‌طبقه و [[شامیان]] را در ۸ طبقه تقسیم کرده است<ref>الطبقات، ج‌۳.</ref>. [[حاکم نیشابوری]] [[تابعان]] را به ۱۵ طبقه تقسیم کرده است<ref>معرفة علوم الحدیث، ص‌۴۲؛ برای نمونه از طبقه دوم، اسود بن یزید، علقمه بن قیس، مسروق بن اجدع و از طبقه سوم، شعبی عامر بن شراحیل را نام برده است.</ref>. تقسیم‌بندی دیگر تابعان، تفکیک آنان به لحاظ نوع [[دانایی]] آنهاست، بر این اساس تابعیان را براساس [[دانش]] [[فقه]]، [[تفسیر]]، قرائت، [[کلام]]، [[حدیث]] و... تفکیک کرده و از تابعیان برجسته در هریک از شاخه‌های دانش [[دینی]] نام برده‌اند.

به نظر می‌رسد اصطلاح [[حدیثی]] [[تابعین]] از نیمه دوم سده سوم [[هجری]] آغاز شده باشد. ابن‌سعد (م. ‌۲۳۰‌ق) در الطبقات الکبری؛ مسلم‌ (م. ‌۲۶۱‌ق) در [[المفردات]] و الوحدان؛ ابن‌قتیبه (م. ‌۲۷۶‌ق) در تأویل‌مختلف الحدیث این اصطلاح را فراوان به کار برده‌اند. نخستین آثار مستقلی که درباره تابعین نوشته شده نیز به [[محدثان]] نیمه دوم سده سوم هجری تعلق دارد؛ از جمله طبقات التابعین مسلم (م. ‌۲۶۱‌ق)<ref>معجم المؤلفین، ج‌۱۲، ص‌۲۳۲.</ref> و طبقات‌التابعین [[ابوحاتم رازی]] (م. ‌۲۷۷‌ق)<ref>الاعلام، ج‌۶، ص‌۲۷.</ref>. بدین وسیله محدثان کوشیدند تا با وضع چنین اصطلاحی که با [[الهام]] از آیه‌۱۰۰ [[توبه]] صورت گرفته بود از بشارتهای [[الهی]] به [[بهشت]]، به نفع صنف محدثان متکی به نقل و برضدّ دیگر جریانهای [[فکری]] و [[عقل]] گرای آن عصر از جمله [[متکلمان]] بهره برند تا بتوانند مدعی [[تبعیت]] از [[سلف]] باشند و به جایگاه خود [[صبغه]] الهی دهند.

براساس [[منطق]] اسنادی [[اهل حدیث]]، امام‌سجاد{{ع}}(م. ‌۹۳‌ق) جزو تابعین قرار می‌گیرد<ref>الطبقات، ج‌۵، ص‌۲۱۵.</ref>، با این [[حال]] محدثان [[اهل‌سنت]] [[سعید بن مسیب قریشی]] (م. ‌۹۴ق) را [[سید التابعین]] می‌شمارند<ref>الثقات، ج‌۴، ص‌۲۷۴؛ تهذیب الکمال، ج‌۱۱، ص‌۶۶.</ref>. این در حالی است که سعیدبن مسیب خود می‌گوید که با ورع‌تر از [[علی بن الحسین]] ندیده است<ref>تاریخ دمشق، ج‌۴۱، ص‌۳۷۶؛ تهذیب الکمال، ج‌۲۰، ص‌۳۸۹؛ سیر اعلام النبلاء، ج‌۴، ص‌۳۹۱.</ref> و زُهْری [[امام سجاد]] را برجسته‌ترین عالم [[قریش]] می‌داند<ref>تحفة الاحوذی، ج‌۶، ص‌۲۳۹؛ تقریب التهذیب، ج‌۱، ص‌۶۹۲؛ وفیات الاعیان، ج‌۳، ص‌۲۶۶ ـ ۲۶۷.</ref>.<ref>[[مهران اسماعیلی|اسماعیلی، مهران]]، [[تابعین (مقاله)|مقاله «تابعین»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۷، ص ۱۸.</ref>

==اصطلاح حدیثی «[[تابعی]]» در میان [[محدثان شیعه]]==
تقسیم [[راویان حدیث]] به [[صحابی]] و [[تابعی]] در میان [[شیعه]] آن‌گونه که در میان [[اهل سنت]] پدید آمد شکل نگرفت و دلیل عمده‌اش این بود که [[شیعیان]] خود را از منبع [[احادیث]] جدا شده نمی‌دیدند و دسترسی به [[امام]] حاضر برای دریافت احادیث تا نیمه دوم سده سوم برایشان ممکن بود. و سخنان ایشان را به مثابه [[سخنان پیامبر]] دریافت می‌کردند؛ اما در میان [[رجالیان شیعه]] از سده پنجم به بعد، برخی در آثار خود از این اصطلاح استفاده کردند. بیشترین کاربردها را در میان آثار رجالی شیعه، در [[رجال]] [[طوسی]] (م. ‌۴۶۰‌ق) و رجال ابی‌داود (م. ‌۷۴۰‌ق) می‌توان یافت. طوسی در میان [[اصحاب امام باقر]] و امام‌صادق{{ع}} بیش از ۶۰ تن از آنها را به تابعی بودن وصف کرده است<ref>رجال الطوسی.</ref>. به همین [[میزان]] [[خطیب]] (م. ‌۷۴۱‌ق)<ref>الاکمال فی اسماء الرجال.</ref>. از این اصطلاح استفاده کرده‌است.<ref>[[مهران اسماعیلی|اسماعیلی، مهران]]، [[تابعین (مقاله)|مقاله «تابعین»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۷، ص ۲۰.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:000058.jpg|22px]] [[بکائین (مقاله)|مقاله «بکائین»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۷''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:تابعین]]

تابعین در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۳ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۷:۱۷

Jaafari در ‏۳۱ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۴۳