تجربه در معارف و سیره علوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari در ‏۱۸ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۴۱

2025-08-18T07:41:00Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۱
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[تجربه در کلام اسلامی]] - [[تجربه در معارف و سیره علوی]] \| پرسش مرتبط = }}		{{مدخل مرتبط
			\| موضوع مرتبط = تجربه
			\| عنوان مدخل = تجربه
			\| مداخل مرتبط = [[تجربه در کلام اسلامی]] - [[تجربه در فلسفه دین و کلام جدید]] - [[تجربه در معارف و سیره علوی]]
			\| پرسش مرتبط =
			}}

	== مقدمه ==		== مقدمه ==

Bahmani در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۳

2025-04-13T09:13:18Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۹

2025-04-13T09:09:29Z

نمایش تغییرات

Bahmani در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۶

2025-04-13T09:06:17Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۳۶
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[تجربه در ~~حدیث~~]] - [[تجربه در معارف و سیره علوی]]\| پرسش مرتبط = }}		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[تجربه در کلام اسلامی]] - [[تجربه در معارف و سیره علوی]] \| پرسش مرتبط = }}

	== مقدمه ==		== مقدمه ==

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

2022-08-25T10:01:12Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵

2022-07-31T05:51:32Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۲۱
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{امامت}}~~
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[تجربه در حدیث]] - [[تجربه در معارف و سیره علوی]]\| پرسش مرتبط = }}		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[تجربه در حدیث]] - [[تجربه در معارف و سیره علوی]]\| پرسش مرتبط = }}

خط ۳۱:		خط ۳۰:

	[[رده:تجربه]]		[[رده:تجربه]]
	~~[[رده:مدخل]]~~

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۲

2022-07-10T23:55:11Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۲

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۳:۲۵
خط ۱۷:		خط ۱۷:
	صغری (که نتیجه قیاس قبل است): حصول این اثر، معلول علتی است؛		صغری (که نتیجه قیاس قبل است): حصول این اثر، معلول علتی است؛
	کبری (که از بدیهیات اولیه است): هیچ معلولی نمی‌تواند از علت خود، [[تخلف]] کند؛		کبری (که از بدیهیات اولیه است): هیچ معلولی نمی‌تواند از علت خود، [[تخلف]] کند؛
	نتیجه (که از شکل اول است): پس [[تخلف]] این اثر از علت خود، ممتنع است. برای آشنایی بیش‌تر، ر.ک: مظفر، محمدرضا، المنطق، ص۲۹۴).</ref>. تجربه، ثمره دیگری نیز دارد و آن [[عبرت‌آموزی]] است: {{متن حدیث\|التَّجْرِبَةُ تُثْمِرُ الِاعْتِبَارَ}}<ref>غررالحکم، ج۱، ص۲۷۸.</ref>.<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۲۰۱.</ref>		نتیجه (که از شکل اول است): پس [[تخلف]] این اثر از علت خود، ممتنع است. برای آشنایی بیش‌تر، ر.ک: مظفر، محمدرضا، المنطق، ص۲۹۴).</ref>. تجربه، ثمره دیگری نیز دارد و آن [[عبرت‌آموزی]] است: {{متن حدیث\|التَّجْرِبَةُ تُثْمِرُ الِاعْتِبَارَ}}<ref>غررالحکم، ج۱، ص۲۷۸.</ref><ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۲۰۱.</ref>

	==[[تربیت‌پذیری]] [[عقل]] از راه تجربه==		==[[تربیت‌پذیری]] [[عقل]] از راه تجربه==
	از [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}} بر می‌آید که بخش عمده روش‌های [[تربیت]] و تکمیل [[عقل نظری]] به دو عامل اصلی وابسته است: [[علم]] و تجربه؛ چنان‌که فرموده است: «عقل، استعدادی است که به سبب علم و تجربه، افزون می‌شود»<ref>{{متن حدیث\|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ بِالْعِلْمِ وَ التَّجَارِبِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۹۵۰).</ref>. وانگهی، [[حضرت]] در جایی دیگر از سخنان خود نیز [[تجربه‌اندوزی]] را یکی از وسایط و روش‌های تربیت عقل معرفی کرده است: {{متن حدیث\|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ تُرَبِّیهَا التَّجَارِبُ}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲۰، ص۳۴۱.</ref>. در روایتی دیگر، تجربه را عقل اکتسابی خوانده و فرموده است: {{متن حدیث\|التجارب عقل مکتسب}}<ref>ناظم‌زاده، قمی، سید اصغر، جلوه‌های حکمت، ص۹۷، به نقل از نثر الدر، ج۱، ص۲۸۵.</ref>. در روایتی دیگر می‌فرماید: «تجربه‌ها تمام نشدنی‌اند و [[خردمند]] از ناحیه آنها در زیادت است»<ref>{{متن حدیث\|التَّجَارِبُ لَا تَنْقَضِي وَ الْعَاقِلُ مِنْهَا فِي زِيَادَةٍ}}؛ (غررالحکم، ج۱، ص۳۹۷).</ref>. در این [[روایت]] نیز - چنان‌که ملاحظه می‌شود- آشکارا از علقه و نسبت میان تجربه‌اندوزی و عقل‌افزایی سخن گفته است. افزون بر این، از این روایت، نکته‌ای دیگر نیز به دست می‌آید و آن، انقضا ناپذیری جریان تجربه اندوزی و در نتیجه، پایان ناپذیری فرآیند [[رشد]] و [[تکامل]] [[عقلانی]] است؛ یعنی با هر تجربه‌ای، عقل [[فطری]] و طبعی، به کمال و زیادتی دیگر دست می‌یابد و از [[دانش]] و بینشی نو برخوردار می‌گردد که {{متن حدیث\|فِي التَّجَارِبِ عِلْمٌ مُسْتَأْنَفٌ}}<ref>جلوه‌های حکمت، ص۹۷ به نقل از کنزالفوائد، ج۱، ص۳۶۷.</ref>.<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۲۰۴.</ref>		از [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}} بر می‌آید که بخش عمده روش‌های [[تربیت]] و تکمیل [[عقل نظری]] به دو عامل اصلی وابسته است: [[علم]] و تجربه؛ چنان‌که فرموده است: «عقل، استعدادی است که به سبب علم و تجربه، افزون می‌شود»<ref>{{متن حدیث\|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ بِالْعِلْمِ وَ التَّجَارِبِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۹۵۰).</ref>. وانگهی، [[حضرت]] در جایی دیگر از سخنان خود نیز [[تجربه‌اندوزی]] را یکی از وسایط و روش‌های تربیت عقل معرفی کرده است: {{متن حدیث\|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ تُرَبِّیهَا التَّجَارِبُ}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲۰، ص۳۴۱.</ref>. در روایتی دیگر، تجربه را عقل اکتسابی خوانده و فرموده است: {{متن حدیث\|التجارب عقل مکتسب}}<ref>ناظم‌زاده، قمی، سید اصغر، جلوه‌های حکمت، ص۹۷، به نقل از نثر الدر، ج۱، ص۲۸۵.</ref>. در روایتی دیگر می‌فرماید: «تجربه‌ها تمام نشدنی‌اند و [[خردمند]] از ناحیه آنها در زیادت است»<ref>{{متن حدیث\|التَّجَارِبُ لَا تَنْقَضِي وَ الْعَاقِلُ مِنْهَا فِي زِيَادَةٍ}}؛ (غررالحکم، ج۱، ص۳۹۷).</ref>. در این [[روایت]] نیز - چنان‌که ملاحظه می‌شود- آشکارا از علقه و نسبت میان تجربه‌اندوزی و عقل‌افزایی سخن گفته است. افزون بر این، از این روایت، نکته‌ای دیگر نیز به دست می‌آید و آن، انقضا ناپذیری جریان تجربه اندوزی و در نتیجه، پایان ناپذیری فرآیند [[رشد]] و [[تکامل]] [[عقلانی]] است؛ یعنی با هر تجربه‌ای، عقل [[فطری]] و طبعی، به کمال و زیادتی دیگر دست می‌یابد و از [[دانش]] و بینشی نو برخوردار می‌گردد که {{متن حدیث\|فِي التَّجَارِبِ عِلْمٌ مُسْتَأْنَفٌ}}<ref>جلوه‌های حکمت، ص۹۷ به نقل از کنزالفوائد، ج۱، ص۳۶۷.</ref><ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۲۰۴.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	#[[پرونده:1368102.jpg\|22px]] [[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]		# [[پرونده:1368102.jpg\|22px]] [[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۱

2022-07-10T15:36:40Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۱

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۱۹:۰۶
خط ۱:		خط ۱:
	{{امامت}}		{{امامت}}
	~~<div style~~=~~"background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين~~ مدخل ~~از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>~~		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[تجربه در حدیث]] - [[تجربه در معارف و سیره علوی]]\| پرسش مرتبط = }}
	~~<div style~~=~~"background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">~~[[تجربه در حدیث]] - [[تجربه در معارف و سیره علوی]]~~</div>~~

	==مقدمه==		==مقدمه==

Heydari: جایگزینی متن - '== جستارهای وابسته == == منابع ==' به '== منابع =='

2022-04-21T10:08:11Z

جایگزینی متن - '== جستارهای وابسته == == منابع ==' به '== منابع =='

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۳۸
خط ۲۲:		خط ۲۲:
	==[[تربیت‌پذیری]] [[عقل]] از راه تجربه==		==[[تربیت‌پذیری]] [[عقل]] از راه تجربه==
	از [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}} بر می‌آید که بخش عمده روش‌های [[تربیت]] و تکمیل [[عقل نظری]] به دو عامل اصلی وابسته است: [[علم]] و تجربه؛ چنان‌که فرموده است: «عقل، استعدادی است که به سبب علم و تجربه، افزون می‌شود»<ref>{{متن حدیث\|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ بِالْعِلْمِ وَ التَّجَارِبِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۹۵۰).</ref>. وانگهی، [[حضرت]] در جایی دیگر از سخنان خود نیز [[تجربه‌اندوزی]] را یکی از وسایط و روش‌های تربیت عقل معرفی کرده است: {{متن حدیث\|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ تُرَبِّیهَا التَّجَارِبُ}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲۰، ص۳۴۱.</ref>. در روایتی دیگر، تجربه را عقل اکتسابی خوانده و فرموده است: {{متن حدیث\|التجارب عقل مکتسب}}<ref>ناظم‌زاده، قمی، سید اصغر، جلوه‌های حکمت، ص۹۷، به نقل از نثر الدر، ج۱، ص۲۸۵.</ref>. در روایتی دیگر می‌فرماید: «تجربه‌ها تمام نشدنی‌اند و [[خردمند]] از ناحیه آنها در زیادت است»<ref>{{متن حدیث\|التَّجَارِبُ لَا تَنْقَضِي وَ الْعَاقِلُ مِنْهَا فِي زِيَادَةٍ}}؛ (غررالحکم، ج۱، ص۳۹۷).</ref>. در این [[روایت]] نیز - چنان‌که ملاحظه می‌شود- آشکارا از علقه و نسبت میان تجربه‌اندوزی و عقل‌افزایی سخن گفته است. افزون بر این، از این روایت، نکته‌ای دیگر نیز به دست می‌آید و آن، انقضا ناپذیری جریان تجربه اندوزی و در نتیجه، پایان ناپذیری فرآیند [[رشد]] و [[تکامل]] [[عقلانی]] است؛ یعنی با هر تجربه‌ای، عقل [[فطری]] و طبعی، به کمال و زیادتی دیگر دست می‌یابد و از [[دانش]] و بینشی نو برخوردار می‌گردد که {{متن حدیث\|فِي التَّجَارِبِ عِلْمٌ مُسْتَأْنَفٌ}}<ref>جلوه‌های حکمت، ص۹۷ به نقل از کنزالفوائد، ج۱، ص۳۶۷.</ref>.<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۲۰۴.</ref>		از [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}} بر می‌آید که بخش عمده روش‌های [[تربیت]] و تکمیل [[عقل نظری]] به دو عامل اصلی وابسته است: [[علم]] و تجربه؛ چنان‌که فرموده است: «عقل، استعدادی است که به سبب علم و تجربه، افزون می‌شود»<ref>{{متن حدیث\|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ بِالْعِلْمِ وَ التَّجَارِبِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۹۵۰).</ref>. وانگهی، [[حضرت]] در جایی دیگر از سخنان خود نیز [[تجربه‌اندوزی]] را یکی از وسایط و روش‌های تربیت عقل معرفی کرده است: {{متن حدیث\|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ تُرَبِّیهَا التَّجَارِبُ}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲۰، ص۳۴۱.</ref>. در روایتی دیگر، تجربه را عقل اکتسابی خوانده و فرموده است: {{متن حدیث\|التجارب عقل مکتسب}}<ref>ناظم‌زاده، قمی، سید اصغر، جلوه‌های حکمت، ص۹۷، به نقل از نثر الدر، ج۱، ص۲۸۵.</ref>. در روایتی دیگر می‌فرماید: «تجربه‌ها تمام نشدنی‌اند و [[خردمند]] از ناحیه آنها در زیادت است»<ref>{{متن حدیث\|التَّجَارِبُ لَا تَنْقَضِي وَ الْعَاقِلُ مِنْهَا فِي زِيَادَةٍ}}؛ (غررالحکم، ج۱، ص۳۹۷).</ref>. در این [[روایت]] نیز - چنان‌که ملاحظه می‌شود- آشکارا از علقه و نسبت میان تجربه‌اندوزی و عقل‌افزایی سخن گفته است. افزون بر این، از این روایت، نکته‌ای دیگر نیز به دست می‌آید و آن، انقضا ناپذیری جریان تجربه اندوزی و در نتیجه، پایان ناپذیری فرآیند [[رشد]] و [[تکامل]] [[عقلانی]] است؛ یعنی با هر تجربه‌ای، عقل [[فطری]] و طبعی، به کمال و زیادتی دیگر دست می‌یابد و از [[دانش]] و بینشی نو برخوردار می‌گردد که {{متن حدیث\|فِي التَّجَارِبِ عِلْمٌ مُسْتَأْنَفٌ}}<ref>جلوه‌های حکمت، ص۹۷ به نقل از کنزالفوائد، ج۱، ص۳۶۷.</ref>.<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۲۰۴.</ref>

	~~== جستارهای وابسته ==~~

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}}
اين مدخل...» ایجاد کرد

2022-03-10T10:14:34Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{امامت}}
<div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
<div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[تجربه در حدیث]] - [[تجربه در معارف و سیره علوی]]</div>

==مقدمه==
[[تجربه‌اندوزی]]، یکی دیگر از روش‌های پرورش [[عقل نظری]] - و به دنبال آن، [[عقل عملی]] - است که در [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}} مورد توجه قرار گرفته است. آمیختن [[دانش]] و معلومات نظری با تجارب عملی، یکی از محورهای بنیادین و مهمی است که متفکران و [[فیلسوفان]] [[تعلیم و تربیت]] از دیرباز بر آن پای فشرده‌اند. به طور کلی، میل و [[گرایش]] [[انسان]] به کسب تجارب، امری [[تکوینی]] و [[فطری]] است و دلیل آشکارش، [[ظهور]] و بروز این میل در سال‌های [[کودکی]] است.

«تجربه» در لغت، از ریشه «جرب» است و به معنای [[اختبار]] و آزمودن می‌آید. مجرب کسی است که «مورد [[آزمایش]] و [[ابتلا]] قرار گرفته و [[استحکام]] یافته و چیزهایی را شناخته است»<ref>{{عربی|الجَرَبُ: معروف... و جَرَّبَ الرَّجلَ تَجْرِبةً: اخْتَبَرَه، و التَّجْرِبةُ مِن المَصادِرِ المَجْمُوعةِ... و رجل مُجَرَّب: قد بُليَ ما عنده. و مُجَرِّبٌ: قد عَرفَ الأُمورَ و جَرَّبها؛ فهو بالفتح، مُضَرَّس قد جَرَّبتْه الأُمورُ و أَحْكَمَتْه... المُجَرَّب: الذي قد جُرِّبَ في الأُمور و عُرِفَ ما عنده}}؛ (لسان العرب، ج۲، ص۲۲۸ - ۲۲۹).</ref>. در [[علم]] [[منطق]]، «تجربیات» از اقسام شش‌گانه قضایای [[یقینی]] - اولیات، مشاهدات، تجربیات، متواترات، حدسیات و [[فطریات]] - است و آن «قضایایی است که [[عقل]] به واسطه تکرار مشاهدات بدان دست می‌یابد. از تکرار مشاهدات، حکمی در نفس [[رسوخ]] می‌کند که هیچ شکی در آن راه ندارد؛ مانند این [[حکم]] که هر آتشی گرم است»<ref>مظفر، محمدرضا، المنطق، ص۲۹۳.</ref>. در عرصه تعلیم و تربیت، تجربه را می‌توان گونه‌ای تماس و [[ارتباط]] و درگیری مستقیم با اشیای خارجی تلقی کرد. [[کودک]] در فرآیند کسب تجربه، تنها پذیرا و منفعل نیست.

روایات حضرت علی{{ع}} درباره تجربه را می‌توان به دو گروه تقسیم کرد: گروهی از آنها، [[مبین]] اهمیت تجربه به طور کلی و به عنوان نعمتی از [[نعمت‌های الهی]] است. در روایتی، ملاک [[نیک‌بختی]] و [[بدبختی]] [[آدمی]]، برخورداری و نابرخورداری از عقل و تجربه عنوان شده است: «[[بدبخت]] کسی است که از [[عقل]] و تجربه‌ای که نصیبش شده است، [[محروم]] ماند»<ref>خواننده گرامی می‌تواند برای آشنایی بیش‌تر با این مباحث، علاوه بر کتب سابق الذکر، به این منابع مراجعه کند: مایر، فردریک، [[تاریخ]] اندیشه‌های [[تربیتی]]، ترجمه [[علی اصغر]] [[فیاض]]، ج۲، ص۴۸۵- ۵۰۰؛ شاوارده، موریس، استادان بزرگ [[تعلیم و تربیت]]، ترجمه احمد قاسمی، ص۱۴۸ - ۲۲۹؛
Ulich، Robert، History of Educational Theory، P.۳۱۳-۳۵۰.</ref>. در روایتی دیگر می‌فرماید: «شخص مجرب و کارآزموده، از طبیب، کارآمدتر است»<ref>{{متن حدیث|الْمُجَرَّبُ أَحْكَمُ مِنَ الطَّبِيبِ‌}}؛ (غررالحکم، شرح خوانساری، ج۱، ص۳۱۵).</ref>. فایده دیگر تجربه آن است که [[انسان]] را از معاطب و مهلکه‌ها [[حفظ]] می‌کند: «آن کس که خود را با تجربه‌ها [[استوار]] سازد، از [[تباهی‌ها]] مصون می‌ماند»<ref>{{متن حدیث|مَنْ أَحْكَمَ التَّجَارِبَ سَلِمَ مِنَ الْمَعَاطِبِ‌}}؛ (غررالحکم، شرح خوانساری، ج۵، ص۲۱۵).</ref>. در روایتی دیگر می‌فرماید: «برای [[پند]] و [[موعظه]] [[خردمندان]]، آن‌چه تجربه کرده‌اند، کافی است»<ref>{{متن حدیث|كَفَى عِظَةً لِذَوِي الْأَلْبَابِ مَا جَرَّبُوا}}؛ (غررالحکم، شرح خوانساری، ج۴، ص۵۸۱).</ref>. و «دوراندیش کسی است که تجربه‌ها او را [[خبیر]] و [[ناملایمات]]، پاکیزه‌اش کرده باشند»<ref>{{متن حدیث|الْحَازِمُ مَنْ حَنَّكَتْهُ التَّجَارِبُ وَ هَذَّبَتْهُ النَّوَائِبُ}}؛ (غررالحکم، شرح خوانساری، ج۲، ص۱۱۵).</ref>.

گروه دیگر [[روایات]]، در بردارنده آثار و ثمراتی برای مبحث [[تربیت]] عقلانی‌اند و اهمیت تجربه را در این باره بر می‌تابانند. در مفهوم‌شناسی عقل گفته شد که [[عقل نظری]]، نیروی تشخیص [[حق و باطل]] و خوب و بد است. اما عقل نظری برای بازشناسی این مقولات، چه در قلمرو نظر و چه در قلمرو عمل، به تجربه و کارآزمودگی نیازمند است. هرچند کثرت تجارب، به [[تنهایی]] ضامن تشخیص [[حقایق]] از اکاذیب و [[اباطیل]] نیست- و [[آدمی]] باید از عقل [[فطری]] و ذاتی نیز برخوردار باشد- هر قدر تجربه آدمی در یک زمینه، بیش‌تر و افزون‌تر گردد، [[تیزبینی]] و روشن‌بینی‌اش نیز بیش‌تر می‌شود. به عبارت دیگر، هر اندازه تجربه آدمی بیشتر باشد، احتمال [[فریب]] خوردنش کم‌تر است و میان این دو، رابطه‌ای معکوس برقرار است:{{متن حدیث|مَنْ كَثُرَتْ تَجْرِبَتُهُ قَلَّتْ غِرَّتُهُ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۱۸۴.</ref>؛ «هرکس تجربه‌اش بیشتر باشد، کم‌تر [[فریب]] می‌خورد». بدین‌سان، خوب [[برگزیدن]] نیز از کارکردهای [[عقل]] است که با تجربه [[انسان]] در [[ارتباط]] بوده و ثمره آن است: {{متن حدیث|ثَمَرَةُ التَّجْرِبَةِ حُسْنُ الِاخْتِيَارِ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۱۸۳.</ref>؛ وانگهی، [[رأی]] و حکمی که انسان، چه در حوزه مسائل نظری و چه در حوزه امور عملی صادر می‌کند نیز به ظرفیت [[تجربی]] او بستگی دارد: {{متن حدیث|رَأْيُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ تَجْرِبَتِهِ‌}}<ref>غررالحکم، شرح خوانساری، ج۴، ص۹۵.</ref>. [[عاقبت‌اندیشی]] نیز از ثمرات دیگر خبرگی و مجرب بودن است و [[بی‌نیاز]] دانستن خود از تجربه‌ها، باعث [[جهل]] و نا [[آگاهی]] از عواقب امور و ندیدن سرانجام [[کارها]] است: {{متن حدیث|مَنْ غَنِيَ عَنِ التَّجَارِبِ عَمِيَ عَنِ الْعَوَاقِبِ‌}}<ref> غررالحکم، شرح خوانساری، ج۵، ص۳۴۶.</ref>؛ شاید رمز این [[توانایی]] (عاقبت‌اندیشی) این باشد که شخص پخته و مجرب، به دلیل [[شناختی]] که به مرور [[زمان]] و با کسب تجربه، از گونه‌های مختلف [[اعمال]] و عواقب و پیامدهای هر یک به دست می‌آورد، به نوعی [[بینایی]] و روشن‌نگری می‌رسد که اشخاص خام و نپخته از آن بی‌بهره‌اند، و این [[شناخت]] حاصل از تجربه، شناختی [[یقینی]] و تردیدناپذیر است که بر اثر تکرار مشاهدات به دست می‌آید<ref>البته باید توجه داشت که یقینی بودن [[احکام]] تجربی، به خاطر تکرار مشاهدات نیست؛ زیرا تکرار مشاهدات از نوع استقرای ناقص است که هرگز یقینی نیست، بلکه به خاطر ابتنای تجربیات بر دو [[قیاس]] خفی استثنایی و اقترانی است، اما قیاس استثنایی منطوی در تجربیات، بدین قرار است:
اگر حصول این اثر اتفاقی باشد و علتی نباشد که آن را ایجاب کند، همیشه حاصل نمی‌شود؛
اما این اثر همیشه حاصل است (به واسطه [[مشاهده]])
پس حصول این اثر، اتفاقی نیست، بلکه دارای علتی است.
و قیاس اقترانی مندرج در تجربیات، عبارت است از:
صغری (که نتیجه قیاس قبل است): حصول این اثر، معلول علتی است؛
کبری (که از بدیهیات اولیه است): هیچ معلولی نمی‌تواند از علت خود، [[تخلف]] کند؛
نتیجه (که از شکل اول است): پس [[تخلف]] این اثر از علت خود، ممتنع است. برای آشنایی بیش‌تر، ر.ک: مظفر، محمدرضا، المنطق، ص۲۹۴).</ref>. تجربه، ثمره دیگری نیز دارد و آن [[عبرت‌آموزی]] است: {{متن حدیث|التَّجْرِبَةُ تُثْمِرُ الِاعْتِبَارَ}}<ref>غررالحکم، ج۱، ص۲۷۸.</ref>.<ref>[[سعید بهشتی|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۲۰۱.</ref>

==[[تربیت‌پذیری]] [[عقل]] از راه تجربه==
از [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}} بر می‌آید که بخش عمده روش‌های [[تربیت]] و تکمیل [[عقل نظری]] به دو عامل اصلی وابسته است: [[علم]] و تجربه؛ چنان‌که فرموده است: «عقل، استعدادی است که به سبب علم و تجربه، افزون می‌شود»<ref>{{متن حدیث|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ بِالْعِلْمِ وَ التَّجَارِبِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۹۵۰).</ref>. وانگهی، [[حضرت]] در جایی دیگر از سخنان خود نیز [[تجربه‌اندوزی]] را یکی از وسایط و روش‌های تربیت عقل معرفی کرده است: {{متن حدیث|الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ تُرَبِّیهَا التَّجَارِبُ}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲۰، ص۳۴۱.</ref>. در روایتی دیگر، تجربه را عقل اکتسابی خوانده و فرموده است: {{متن حدیث|التجارب عقل مکتسب}}<ref>ناظم‌زاده، قمی، سید اصغر، جلوه‌های حکمت، ص۹۷، به نقل از نثر الدر، ج۱، ص۲۸۵.</ref>. در روایتی دیگر می‌فرماید: «تجربه‌ها تمام نشدنی‌اند و [[خردمند]] از ناحیه آنها در زیادت است»<ref>{{متن حدیث|التَّجَارِبُ لَا تَنْقَضِي وَ الْعَاقِلُ مِنْهَا فِي زِيَادَةٍ}}؛ (غررالحکم، ج۱، ص۳۹۷).</ref>. در این [[روایت]] نیز - چنان‌که ملاحظه می‌شود- آشکارا از علقه و نسبت میان تجربه‌اندوزی و عقل‌افزایی سخن گفته است. افزون بر این، از این روایت، نکته‌ای دیگر نیز به دست می‌آید و آن، انقضا ناپذیری جریان تجربه اندوزی و در نتیجه، پایان ناپذیری فرآیند [[رشد]] و [[تکامل]] [[عقلانی]] است؛ یعنی با هر تجربه‌ای، عقل [[فطری]] و طبعی، به کمال و زیادتی دیگر دست می‌یابد و از [[دانش]] و بینشی نو برخوردار می‌گردد که {{متن حدیث|فِي التَّجَارِبِ عِلْمٌ مُسْتَأْنَفٌ}}<ref>جلوه‌های حکمت، ص۹۷ به نقل از کنزالفوائد، ج۱، ص۳۶۷.</ref>.<ref>[[سعید بهشتی|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۲۰۴.</ref>

== جستارهای وابسته ==

== منابع ==
{{منابع}}
#[[پرونده:1368102.jpg|22px]] [[سعید بهشتی|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:تجربه]]
[[رده:مدخل]]