تسمیه‌نگاری - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari در ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۳۲

2026-05-17T07:32:17Z

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 ==مقدمه==
 «تسمیه‌نگاری» نوعی از [[نگارش تاریخی]] و [[شرح‌حال‌نویسی]] است که در [[تاریخ‌نگاری اسلامی]] به صورت یک روش استفاده می‌شده است. اساس این روش بر این بوده که نویسنده فهرستی از اسامی افرادی که درگیر در ماجرای خاصی بوده‌اند، ارائه می‌داده و به صورت یک رساله یا کتاب عرضه می‌کرده است. در این باره به خصوص می‌توان به آثاری که برای مثال عنوان «[[اسماء]] الخلفاء» است اشاره کرد. اطلاعات تسمیه‌نگاری، گاه در درون خود سیره‌ها و [[تواریخ]] آمده است، چنان‌که مثلاً در [[جنگ بدر]]، فهرستی از کشتگان [[قریش]] و در [[احد]] فهرستی از [[شهدای احد]] درج شده است.
@@ خط ۵: / خط ۱۲: @@
 از جمله منابعی که به‌طور مداوم با این فهرست‌ها سروکار دارند، [[کتاب‌های سیره]] هستند. ارائه فهرستی از [[مهاجرین]] و [[انصار]] برای آنها اهمیت زیادی دارد و بعدها اساس در کتاب‌های [[صحابه‌شناسی]]، همین لیست‌هاست. [[ابن سعد]] در آغاز مجلد سوم که می‌خواهد [[مهاجر]] و انصار را در طبقه‌بندی‌های مشخص بیاورد، اشاره به تلاش‌های فضل بن دکین، معن بن عیسی اشجعی و [[هشام بن محمد بن سائب کلبی]]، درباره این لیست‌ها سخن می‌گوید و می‌نویسد: {{عربی|فَجَمَعْتُ ذلِكَ كُلَّهُ وَ بَيَّنْتُ مَنْ أَمْكَنَنِي تَسْمِيَتُهُ مِنْهُمْ فِي مَوْضِعِهِ}}. سپس به نوع طبقه‌بندی [[اصحاب]] پرداخته، لیست اول را شامل مهاجرین قدیم که در [[جنگ بدر]] شرکت کرده‌اند، می‌داند و به معرفی آنها می‌پردازد که نخستین آنها محمد [[رسول الله]] و دوم [[حمزه]] است<ref>طبقات الکبری، ج۳، ص٣-۴.</ref>.<ref>[[رسول جعفریان|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۴۸.</ref>

Wasity: /* مقدمه */

2026-05-17T06:57:31Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۷
خط ۱:		خط ۱:
	==مقدمه==		==مقدمه==
	«تسمیه‌نگاری» ~~به لحاظ دامنه، در اندازه‌ای نیست که در کنار موارد فوق‌الذکر درج شود، اما به هر حال~~ نوعی از [[نگارش]] ~~تاریخی - شرح حالی~~ است که در ~~تاریخ‌نگاری~~ [[اسلامی]] به صورت یک روش استفاده می‌شده است. اساس این روش بر این بوده که نویسنده فهرستی از اسامی افرادی که درگیر در ماجرای خاصی بوده‌اند، ارائه می‌داده و به صورت یک رساله یا کتاب عرضه می‌کرده است. در این باره به خصوص می‌توان به آثاری که برای مثال عنوان «[[اسماء]] الخلفاء» است اشاره کرد. اطلاعات تسمیه‌نگاری، گاه در درون خود سیره‌ها و [[تواریخ]] آمده است، چنان‌که مثلاً در [[جنگ بدر]]، فهرستی از کشتگان [[قریش]] و در [[احد]] فهرستی از [[شهدای احد]] درج شده است.		«تسمیه‌نگاری» نوعی از [[نگارش تاریخی]] و [[شرح‌حال‌نویسی]] است که در [[تاریخ‌نگاری اسلامی]] به صورت یک روش استفاده می‌شده است. اساس این روش بر این بوده که نویسنده فهرستی از اسامی افرادی که درگیر در ماجرای خاصی بوده‌اند، ارائه می‌داده و به صورت یک رساله یا کتاب عرضه می‌کرده است. در این باره به خصوص می‌توان به آثاری که برای مثال عنوان «[[اسماء]] الخلفاء» است اشاره کرد. اطلاعات تسمیه‌نگاری، گاه در درون خود سیره‌ها و [[تواریخ]] آمده است، چنان‌که مثلاً در [[جنگ بدر]]، فهرستی از کشتگان [[قریش]] و در [[احد]] فهرستی از [[شهدای احد]] درج شده است.

	برای مثال، یکی از کهن‌ترین این قبیل نگاشته‌ها که باقی هم مانده رساله‌ای است با عنوان «[[تسمیة من قتل مع الحسین]]{{ع}} من ولده و اخوته و [[اهل بیته]] و شیعته» که توسط [[فضیل بن زبیر بن عمر بن درهم کوفی اسدی]] از [[اصحاب امام باقر]]{{ع}} و صادق{{ع}} نوشته شده و به چاپ هم رسیده است]به [[کوشش]] [[سید]] محمدرضا [[حسینی]] جلالی، [[قم]]، ١۴٠۶ق]. جلالی در مقدمه آن رساله، فهرست بیش از یک صد نوشته را که به صورت [[تسمیه]] تألیف شده گزارش کرده است. یکی از کهن‌ترین رساله‌ها در این زمینه، رساله «تسمیة من شهد مع علی حروبه من المهاجرین و الانصار» از [[ابورافع]] از [[اصحاب امام علی]]{{ع}} است که به نام‌های دیگری هم در متون قدیمی آمده است. متن کامل این اثر در شرح الاخبار درج شده است<ref>شرح الاخبار، ج۲، ص١۶-٣۶: بنگرید میراث مکتوب شیعه، ص۶٠-۶١. جالب است که در المحبر، ص۲۸۹ به بعد رساله‌ای با همین عنوان درج شده است: تسمیة من شهد مع علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه الجمل و صفین من اصحاب رسول الله{{صل}}.</ref>. این روش، در کتاب [[تاریخ]] [[خلیفة بن خیاط]] به صورت گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفته و فهرست‌های بلندی در جاهای مختلف ارائه شده است. تسمیة من [[قتل]] من المسلمین بخیبر، تسمیة من قتل [[یوم الحرة]]، تسمیة من قتل بقدید و موارد دیگر. نمونه‌های دیگری را هم می‌توان در [[السیرة النبویة]] [[ابن هشام]] یافت. این رویه بعدها درباره شمار اصحابی که به شهرهای مختلف رفتند، نیز محل توجه واقع و فهرست‌وار در قالب کتاب‌های مستقل یا بخشی از کتاب‌های دیگر ارائه شد. مورد اخیر در کتاب [[طبقات ابن سعد]] به تکفیک شهرهایی چون [[مکه]]، [[طائف]]، [[یمن]]، یمامه، [[بحرین]]، [[بصره]]، واسط و بسیاری از نقاط دیگر و بر اساس طبقه آمده است. در کتاب المحبر نیز نمونه‌های دیگری از این لیست‌ها را می‌توان یافت برای مثال «تسمیه من أقام الحج و أسماء الخلفاء»<ref>المحبر، ص۱۱ و بعد از آن.</ref>.		برای مثال، یکی از کهن‌ترین این قبیل نگاشته‌ها که باقی هم مانده رساله‌ای است با عنوان «[[تسمیة من قتل مع الحسین]]{{ع}} من ولده و اخوته و [[اهل بیته]] و شیعته» که توسط [[فضیل بن زبیر بن عمر بن درهم کوفی اسدی]] از [[اصحاب امام باقر]]{{ع}} و صادق{{ع}} نوشته شده و به چاپ هم رسیده است]به [[کوشش]] [[سید]] محمدرضا [[حسینی]] جلالی، [[قم]]، ١۴٠۶ق]. جلالی در مقدمه آن رساله، فهرست بیش از یک صد نوشته را که به صورت [[تسمیه]] تألیف شده گزارش کرده است. یکی از کهن‌ترین رساله‌ها در این زمینه، رساله «تسمیة من شهد مع علی حروبه من المهاجرین و الانصار» از [[ابورافع]] از [[اصحاب امام علی]]{{ع}} است که به نام‌های دیگری هم در متون قدیمی آمده است. متن کامل این اثر در شرح الاخبار درج شده است<ref>شرح الاخبار، ج۲، ص١۶-٣۶: بنگرید میراث مکتوب شیعه، ص۶٠-۶١. جالب است که در المحبر، ص۲۸۹ به بعد رساله‌ای با همین عنوان درج شده است: تسمیة من شهد مع علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه الجمل و صفین من اصحاب رسول الله{{صل}}.</ref>. این روش، در کتاب [[تاریخ]] [[خلیفة بن خیاط]] به صورت گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفته و فهرست‌های بلندی در جاهای مختلف ارائه شده است. تسمیة من [[قتل]] من المسلمین بخیبر، تسمیة من قتل [[یوم الحرة]]، تسمیة من قتل بقدید و موارد دیگر. نمونه‌های دیگری را هم می‌توان در [[السیرة النبویة]] [[ابن هشام]] یافت. این رویه بعدها درباره شمار اصحابی که به شهرهای مختلف رفتند، نیز محل توجه واقع و فهرست‌وار در قالب کتاب‌های مستقل یا بخشی از کتاب‌های دیگر ارائه شد. مورد اخیر در کتاب [[طبقات ابن سعد]] به تکفیک شهرهایی چون [[مکه]]، [[طائف]]، [[یمن]]، یمامه، [[بحرین]]، [[بصره]]، واسط و بسیاری از نقاط دیگر و بر اساس طبقه آمده است. در کتاب المحبر نیز نمونه‌های دیگری از این لیست‌ها را می‌توان یافت برای مثال «تسمیه من أقام الحج و أسماء الخلفاء»<ref>المحبر، ص۱۱ و بعد از آن.</ref>.

	از جمله منابعی که به‌طور مداوم با این فهرست‌ها سروکار دارند، [[کتاب‌های سیره]] هستند. ارائه فهرستی از [[مهاجرین]] و [[انصار]] برای آنها اهمیت زیادی دارد و بعدها اساس در کتاب‌های [[صحابه‌شناسی]]، همین لیست‌هاست. [[ابن سعد]] در آغاز مجلد سوم که می‌خواهد [[مهاجر]] و انصار را در طبقه‌بندی‌های مشخص بیاورد، اشاره به تلاش‌های فضل بن دکین، معن بن عیسی اشجعی و [[هشام بن محمد بن سائب کلبی]]، درباره این لیست‌ها سخن می‌گوید و می‌نویسد: {{عربی\|فَجَمَعْتُ ذلِكَ كُلَّهُ وَ بَيَّنْتُ مَنْ أَمْكَنَنِي تَسْمِيَتُهُ مِنْهُمْ فِي مَوْضِعِهِ}}. سپس به نوع طبقه‌بندی [[اصحاب]] پرداخته، لیست اول را شامل مهاجرین قدیم که در [[جنگ بدر]] شرکت کرده‌اند، می‌داند و به معرفی آنها می‌پردازد که نخستین آنها محمد [[رسول الله]] و دوم [[حمزه]] است<ref>طبقات الکبری، ج۳، ص٣-۴.</ref>.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۴۸.</ref>		از جمله منابعی که به‌طور مداوم با این فهرست‌ها سروکار دارند، [[کتاب‌های سیره]] هستند. ارائه فهرستی از [[مهاجرین]] و [[انصار]] برای آنها اهمیت زیادی دارد و بعدها اساس در کتاب‌های [[صحابه‌شناسی]]، همین لیست‌هاست. [[ابن سعد]] در آغاز مجلد سوم که می‌خواهد [[مهاجر]] و انصار را در طبقه‌بندی‌های مشخص بیاورد، اشاره به تلاش‌های فضل بن دکین، معن بن عیسی اشجعی و [[هشام بن محمد بن سائب کلبی]]، درباره این لیست‌ها سخن می‌گوید و می‌نویسد: {{عربی\|فَجَمَعْتُ ذلِكَ كُلَّهُ وَ بَيَّنْتُ مَنْ أَمْكَنَنِي تَسْمِيَتُهُ مِنْهُمْ فِي مَوْضِعِهِ}}. سپس به نوع طبقه‌بندی [[اصحاب]] پرداخته، لیست اول را شامل مهاجرین قدیم که در [[جنگ بدر]] شرکت کرده‌اند، می‌داند و به معرفی آنها می‌پردازد که نخستین آنها محمد [[رسول الله]] و دوم [[حمزه]] است<ref>طبقات الکبری، ج۳، ص٣-۴.</ref>.<ref>[[رسول جعفریان\|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)\|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۴۸.</ref>

Wasity: صفحه‌ای تازه حاوی «==مقدمه== «تسمیه‌نگاری» به لحاظ دامنه، در اندازه‌ای نیست که در کنار موارد فوق‌الذکر درج شود، اما به هر حال نوعی از نگارش تاریخی - شرح حالی است که در تاریخ‌نگاری اسلامی به صورت یک روش استفاده می‌شده است. اساس این روش بر این بوده که نویسنده...» ایجاد کرد

2026-05-17T06:55:11Z

صفحه‌ای تازه حاوی «==مقدمه== «تسمیه‌نگاری» به لحاظ دامنه، در اندازه‌ای نیست که در کنار موارد فوق‌الذکر درج شود، اما به هر حال نوعی از نگارش تاریخی - شرح حالی است که در تاریخ‌نگاری اسلامی به صورت یک روش استفاده می‌شده است. اساس این روش بر این بوده که نویسنده...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

==مقدمه==
«تسمیه‌نگاری» به لحاظ دامنه، در اندازه‌ای نیست که در کنار موارد فوق‌الذکر درج شود، اما به هر حال نوعی از [[نگارش]] تاریخی - شرح حالی است که در تاریخ‌نگاری [[اسلامی]] به صورت یک روش استفاده می‌شده است. اساس این روش بر این بوده که نویسنده فهرستی از اسامی افرادی که درگیر در ماجرای خاصی بوده‌اند، ارائه می‌داده و به صورت یک رساله یا کتاب عرضه می‌کرده است. در این باره به خصوص می‌توان به آثاری که برای مثال عنوان «[[اسماء]] الخلفاء» است اشاره کرد. اطلاعات تسمیه‌نگاری، گاه در درون خود سیره‌ها و [[تواریخ]] آمده است، چنان‌که مثلاً در [[جنگ بدر]]، فهرستی از کشتگان [[قریش]] و در [[احد]] فهرستی از [[شهدای احد]] درج شده است.
برای مثال، یکی از کهن‌ترین این قبیل نگاشته‌ها که باقی هم مانده رساله‌ای است با عنوان «[[تسمیة من قتل مع الحسین]]{{ع}} من ولده و اخوته و [[اهل بیته]] و شیعته» که توسط [[فضیل بن زبیر بن عمر بن درهم کوفی اسدی]] از [[اصحاب امام باقر]]{{ع}} و صادق{{ع}} نوشته شده و به چاپ هم رسیده است]به [[کوشش]] [[سید]] محمدرضا [[حسینی]] جلالی، [[قم]]، ١۴٠۶ق]. جلالی در مقدمه آن رساله، فهرست بیش از یک صد نوشته را که به صورت [[تسمیه]] تألیف شده گزارش کرده است. یکی از کهن‌ترین رساله‌ها در این زمینه، رساله «تسمیة من شهد مع علی حروبه من المهاجرین و الانصار» از [[ابورافع]] از [[اصحاب امام علی]]{{ع}} است که به نام‌های دیگری هم در متون قدیمی آمده است. متن کامل این اثر در شرح الاخبار درج شده است<ref>شرح الاخبار، ج۲، ص١۶-٣۶: بنگرید میراث مکتوب شیعه، ص۶٠-۶١. جالب است که در المحبر، ص۲۸۹ به بعد رساله‌ای با همین عنوان درج شده است: تسمیة من شهد مع علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه الجمل و صفین من اصحاب رسول الله{{صل}}.</ref>. این روش، در کتاب [[تاریخ]] [[خلیفة بن خیاط]] به صورت گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفته و فهرست‌های بلندی در جاهای مختلف ارائه شده است. تسمیة من [[قتل]] من المسلمین بخیبر، تسمیة من قتل [[یوم الحرة]]، تسمیة من قتل بقدید و موارد دیگر. نمونه‌های دیگری را هم می‌توان در [[السیرة النبویة]] [[ابن هشام]] یافت. این رویه بعدها درباره شمار اصحابی که به شهرهای مختلف رفتند، نیز محل توجه واقع و فهرست‌وار در قالب کتاب‌های مستقل یا بخشی از کتاب‌های دیگر ارائه شد. مورد اخیر در کتاب [[طبقات ابن سعد]] به تکفیک شهرهایی چون [[مکه]]، [[طائف]]، [[یمن]]، یمامه، [[بحرین]]، [[بصره]]، واسط و بسیاری از نقاط دیگر و بر اساس طبقه آمده است. در کتاب المحبر نیز نمونه‌های دیگری از این لیست‌ها را می‌توان یافت برای مثال «تسمیه من أقام الحج و أسماء الخلفاء»<ref>المحبر، ص۱۱ و بعد از آن.</ref>.

از جمله منابعی که به‌طور مداوم با این فهرست‌ها سروکار دارند، [[کتاب‌های سیره]] هستند. ارائه فهرستی از [[مهاجرین]] و [[انصار]] برای آنها اهمیت زیادی دارد و بعدها اساس در کتاب‌های [[صحابه‌شناسی]]، همین لیست‌هاست. [[ابن سعد]] در آغاز مجلد سوم که می‌خواهد [[مهاجر]] و انصار را در طبقه‌بندی‌های مشخص بیاورد، اشاره به تلاش‌های فضل بن دکین، معن بن عیسی اشجعی و [[هشام بن محمد بن سائب کلبی]]، درباره این لیست‌ها سخن می‌گوید و می‌نویسد: {{عربی|فَجَمَعْتُ ذلِكَ كُلَّهُ وَ بَيَّنْتُ مَنْ أَمْكَنَنِي تَسْمِيَتُهُ مِنْهُمْ فِي مَوْضِعِهِ}}. سپس به نوع طبقه‌بندی [[اصحاب]] پرداخته، لیست اول را شامل مهاجرین قدیم که در [[جنگ بدر]] شرکت کرده‌اند، می‌داند و به معرفی آنها می‌پردازد که نخستین آنها محمد [[رسول الله]] و دوم [[حمزه]] است<ref>طبقات الکبری، ج۳، ص٣-۴.</ref>.<ref>[[رسول جعفریان|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۴۸.</ref>