تعقل در معارف و سیره علوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Wasity: جایگزینی متن - '، -' به ' -'

2022-11-27T11:03:39Z

جایگزینی متن - '، -' به ' -'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۳۳
خط ۳۵:		خط ۳۵:
	ب. {{عربی\|و البصيرة: ما يبصر به الشيء ای يعرف}} ([[مجمع البیان]]، ج۵، ص۴۶۳).</ref>، [[یقین]]<ref>{{عربی\|فان السبيل التي تعرفها الآية {{متن قرآن\|قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي}} هي الدعوة عن بصيرة و يقين الى ايمان محض و توحيد خالص...}}؛ (المیزان، ج۱۱، ص۲۷۹).</ref> و مانند آن، به کار رفته و در باب [[افعال]] به معنای دیدن آمده است؛ در حالی که در باب‌های «کرُم یکرم» و «علِم یعلم» معنای «علم» را می‌رساند<ref>قاموس قرآن، ج۱، ص۱۹۶؛ مفردات الفاظ القرآن، ص۱۲۷.</ref>. و می‌توان آن را به [[فارسی]]، [[بینش]]، [[بینایی]] و یا [[روشن‌بینی]] ترجمه کرد. [[بصیرت]] در [[روایات امام علی]] {{ع}} همواره به عنوان نتیجه [[تفکر]] و مفاهیم مترادف با تفکر مطرح شده است<ref>البته چنان‌که گفته شد، ماده «بصر» در باب افعال، مفهوم «دیدن» و یا به تعبیر دقیق‌تر «نگاه کردن توأم با تأمل» را می‌رساند و مواردی هست که ابصار در آغاز جمله آمده و فهم و علم بر آن، متر تب شده است، مانند: {{متن حدیث\|مَنْ أَبْصَرَ فَهِمَ وَ مَنْ فَهِمَ عَلِمَ‌}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۱۹۹).</ref>. روایاتی که از مشتقات ماده «بصر» [[سود]] برده‌اند، بیشتر در هیئت شرطی‌اند، که در آنها [[فکر]] کردن، جمله شرط و بصیرت و مانند آن، جزای شرط است؛ مانند: {{متن حدیث\|مَنْ طَالَتْ فِكْرَتُهُ حَسُنَتْ بَصِيرَتُهُ‌}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۳.</ref>، {{متن حدیث\|مَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ}}<ref>ترجمه نهج البلاغه، نامه ۳۱.</ref>، {{متن حدیث\|أَفْكِرْ تَسْتَبْصِرْ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۷.</ref>، {{متن حدیث\|فَإِنَّمَا الْبَصِيرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفَكَّرَ وَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ}}<ref>ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۵۲.</ref>، {{متن حدیث\|وَ فِي آبَائِكُمُ الْمَاضِينَ تَبْصِرَةٌ وَ مُعْتَبَرٌ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ}}<ref>ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۹۸.</ref>. پیوند میان بصیرت و تفکر در [[روایات امام علی]] {{ع}} چونان سخت و نیرومند است که [[حضرت]]، به گونه تلازم سلبی تصریح کرده است: «آن را که فکرت نیست، [[بصیرت]] نیست»<ref>{{متن حدیث\|لَا بَصِيرَةَ لِمَنْ لَا فِكْرَ لَهُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۱، ص۱۶۵).</ref>. و در روایتی دیگری می‌فرماید: {{متن حدیث\|رَأْسُ الِاسْتِبْصَارِ الْفِكْرَةُ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۰.</ref>. در مجموع، باید گفت که بصیرت - بر مبنای [[سخنان امام علی]] {{ع}} - نتیجه روش [[تربیتی]] [[تفکر]] است، نه یک روش تربیتی.		ب. {{عربی\|و البصيرة: ما يبصر به الشيء ای يعرف}} ([[مجمع البیان]]، ج۵، ص۴۶۳).</ref>، [[یقین]]<ref>{{عربی\|فان السبيل التي تعرفها الآية {{متن قرآن\|قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي}} هي الدعوة عن بصيرة و يقين الى ايمان محض و توحيد خالص...}}؛ (المیزان، ج۱۱، ص۲۷۹).</ref> و مانند آن، به کار رفته و در باب [[افعال]] به معنای دیدن آمده است؛ در حالی که در باب‌های «کرُم یکرم» و «علِم یعلم» معنای «علم» را می‌رساند<ref>قاموس قرآن، ج۱، ص۱۹۶؛ مفردات الفاظ القرآن، ص۱۲۷.</ref>. و می‌توان آن را به [[فارسی]]، [[بینش]]، [[بینایی]] و یا [[روشن‌بینی]] ترجمه کرد. [[بصیرت]] در [[روایات امام علی]] {{ع}} همواره به عنوان نتیجه [[تفکر]] و مفاهیم مترادف با تفکر مطرح شده است<ref>البته چنان‌که گفته شد، ماده «بصر» در باب افعال، مفهوم «دیدن» و یا به تعبیر دقیق‌تر «نگاه کردن توأم با تأمل» را می‌رساند و مواردی هست که ابصار در آغاز جمله آمده و فهم و علم بر آن، متر تب شده است، مانند: {{متن حدیث\|مَنْ أَبْصَرَ فَهِمَ وَ مَنْ فَهِمَ عَلِمَ‌}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۱۹۹).</ref>. روایاتی که از مشتقات ماده «بصر» [[سود]] برده‌اند، بیشتر در هیئت شرطی‌اند، که در آنها [[فکر]] کردن، جمله شرط و بصیرت و مانند آن، جزای شرط است؛ مانند: {{متن حدیث\|مَنْ طَالَتْ فِكْرَتُهُ حَسُنَتْ بَصِيرَتُهُ‌}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۳.</ref>، {{متن حدیث\|مَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ}}<ref>ترجمه نهج البلاغه، نامه ۳۱.</ref>، {{متن حدیث\|أَفْكِرْ تَسْتَبْصِرْ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۷.</ref>، {{متن حدیث\|فَإِنَّمَا الْبَصِيرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفَكَّرَ وَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ}}<ref>ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۵۲.</ref>، {{متن حدیث\|وَ فِي آبَائِكُمُ الْمَاضِينَ تَبْصِرَةٌ وَ مُعْتَبَرٌ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ}}<ref>ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۹۸.</ref>. پیوند میان بصیرت و تفکر در [[روایات امام علی]] {{ع}} چونان سخت و نیرومند است که [[حضرت]]، به گونه تلازم سلبی تصریح کرده است: «آن را که فکرت نیست، [[بصیرت]] نیست»<ref>{{متن حدیث\|لَا بَصِيرَةَ لِمَنْ لَا فِكْرَ لَهُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۱، ص۱۶۵).</ref>. و در روایتی دیگری می‌فرماید: {{متن حدیث\|رَأْسُ الِاسْتِبْصَارِ الْفِكْرَةُ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۰.</ref>. در مجموع، باید گفت که بصیرت - بر مبنای [[سخنان امام علی]] {{ع}} - نتیجه روش [[تربیتی]] [[تفکر]] است، نه یک روش تربیتی.

	تا این جا به این نتیجه رسیدیم که بر اساس [[روایات امام علی]] {{ع}}، میان تفکر و بصیرت، هم تلازم وجودی و هم تلازم عدمی است؛ به این معنا که واجد الفکر، واجد البصیره است و فاقد الفکر، فاقد البصیره. از سوی دیگر، متعلق [[فکر]]، هم می‌تواند موضوعات نظری و [[حقایق]] نامقدور باشد- از قبیل فکر کردن در [[آفرینش]] [[آسمان‌ها]]<ref>{{متن حدیث\|فَانْظُرْ إِلَى عِظَمِ مُلْكِ اللَّهِ فَوْقَكَ‌}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، نامه ۵۳).</ref> و [[خورشید و ماه]] و گیاهان و درختان<ref>{{متن حدیث\|فَانْظُرْ إِلَى الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۸۵).</ref> و مورچگان<ref>{{متن حدیث\|انْظُرُوا إِلَى النَّمْلَةِ...}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۸۵).</ref> و [[دنیا]] و [[آخرت]]<ref>{{متن حدیث\|تَمْيِيزُ الْبَاقِي مِنَ الْفَانِي مِنْ أَشْرَفِ النَّظَرِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹).</ref> - که بود و نبودشان در [[اختیار]] [[آدمی]] نیست، و هم موضوعات عملی و حقایق مقدور - از قبیل فکر کردن در [[حسن و قبح]] [[اعمال]]<ref>{{متن حدیث\|فِكْرُ الْمَرْءِ مِرْآةٌ تُرِيهِ حُسْنَ عَمَلِهِ مِنْ قُبْحِهِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۲).</ref> یا حسن و قبح آثار اعمال<ref>{{متن حدیث\|مَنْ فَكَّرَ قَبْلَ الْعَمَلِ كَثُرَ صَوَابُهُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۳).</ref>، - که بود و نبودشان در اختیار آدمی است<ref>ممکن است گفته شود که انسان قادر به ایجاد و اعدام برخی از موجودات، مانند گیاهان و درختان است. در پاسخ باید گفت: در این گونه موارد، «علت حقیقی» را باید از «علت معده» تفکیک کرد. انسان، خاک، بذر، آب و مواد غذایی، همه و همه علل اعدادی و زمینه‌ساز کاشتن و پرورش یافتن درختان و گیاهانند، نه عللی حقیقی و ایجاد کننده. قرآن نیز این دو علت را از یکدیگر تفکیک کرده است: {{متن قرآن\|أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ * أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ}} «آیا آنچه را می‌کارید، دیده‌اید؟ * آیا شما آن را می‌رویانید یا رویاننده ماییم؟» سوره واقعه، آیه ۶۳-۶۴.</ref>. بدین‌سان، از آنجا که اولاً متعلق [[تفکر]] می‌تواند مدرَکات نظری یا مدرکات عملی باشد و ثانیاً میان تفکر و [[بصیرت]]، تلازم وجودی و علقه همیشگی برقرار است، بصیرت نیز یا به معلومات نظری تعلق می‌گیرد و یا به معلومات عملی.		تا این جا به این نتیجه رسیدیم که بر اساس [[روایات امام علی]] {{ع}}، میان تفکر و بصیرت، هم تلازم وجودی و هم تلازم عدمی است؛ به این معنا که واجد الفکر، واجد البصیره است و فاقد الفکر، فاقد البصیره. از سوی دیگر، متعلق [[فکر]]، هم می‌تواند موضوعات نظری و [[حقایق]] نامقدور باشد- از قبیل فکر کردن در [[آفرینش]] [[آسمان‌ها]]<ref>{{متن حدیث\|فَانْظُرْ إِلَى عِظَمِ مُلْكِ اللَّهِ فَوْقَكَ‌}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، نامه ۵۳).</ref> و [[خورشید و ماه]] و گیاهان و درختان<ref>{{متن حدیث\|فَانْظُرْ إِلَى الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۸۵).</ref> و مورچگان<ref>{{متن حدیث\|انْظُرُوا إِلَى النَّمْلَةِ...}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۸۵).</ref> و [[دنیا]] و [[آخرت]]<ref>{{متن حدیث\|تَمْيِيزُ الْبَاقِي مِنَ الْفَانِي مِنْ أَشْرَفِ النَّظَرِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹).</ref> - که بود و نبودشان در [[اختیار]] [[آدمی]] نیست، و هم موضوعات عملی و حقایق مقدور - از قبیل فکر کردن در [[حسن و قبح]] [[اعمال]]<ref>{{متن حدیث\|فِكْرُ الْمَرْءِ مِرْآةٌ تُرِيهِ حُسْنَ عَمَلِهِ مِنْ قُبْحِهِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۲).</ref> یا حسن و قبح آثار اعمال<ref>{{متن حدیث\|مَنْ فَكَّرَ قَبْلَ الْعَمَلِ كَثُرَ صَوَابُهُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی {{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۳).</ref> - که بود و نبودشان در اختیار آدمی است<ref>ممکن است گفته شود که انسان قادر به ایجاد و اعدام برخی از موجودات، مانند گیاهان و درختان است. در پاسخ باید گفت: در این گونه موارد، «علت حقیقی» را باید از «علت معده» تفکیک کرد. انسان، خاک، بذر، آب و مواد غذایی، همه و همه علل اعدادی و زمینه‌ساز کاشتن و پرورش یافتن درختان و گیاهانند، نه عللی حقیقی و ایجاد کننده. قرآن نیز این دو علت را از یکدیگر تفکیک کرده است: {{متن قرآن\|أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ * أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ}} «آیا آنچه را می‌کارید، دیده‌اید؟ * آیا شما آن را می‌رویانید یا رویاننده ماییم؟» سوره واقعه، آیه ۶۳-۶۴.</ref>. بدین‌سان، از آنجا که اولاً متعلق [[تفکر]] می‌تواند مدرَکات نظری یا مدرکات عملی باشد و ثانیاً میان تفکر و [[بصیرت]]، تلازم وجودی و علقه همیشگی برقرار است، بصیرت نیز یا به معلومات نظری تعلق می‌گیرد و یا به معلومات عملی.

	این نکته را نباید فرو نهاد که میان روایاتی که ناظر به اضائه و اناره [[عقل]] از راه تفکرند و روایاتی که ناظر به [[بینایی]] و بصیرت عقل از راه تفکرند، [[قرابت]] [[معنوی]] بسیاری است؛ چه اینکه دیدن جز در فضای [[نورانی]] و روشن، حاصل نمی‌شود و با تفکر است که فضای فعالیت [[عقل نظری]] در تشخیص و [[شناسایی]] موضوعات نظری و عملی، منور می‌گردد و چشم [[دل]] به دیدن [[حقایق]] امور باز می‌شود.		این نکته را نباید فرو نهاد که میان روایاتی که ناظر به اضائه و اناره [[عقل]] از راه تفکرند و روایاتی که ناظر به [[بینایی]] و بصیرت عقل از راه تفکرند، [[قرابت]] [[معنوی]] بسیاری است؛ چه اینکه دیدن جز در فضای [[نورانی]] و روشن، حاصل نمی‌شود و با تفکر است که فضای فعالیت [[عقل نظری]] در تشخیص و [[شناسایی]] موضوعات نظری و عملی، منور می‌گردد و چشم [[دل]] به دیدن [[حقایق]] امور باز می‌شود.

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

2022-08-24T19:33:52Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

نمایش تغییرات

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵

2022-07-31T05:56:40Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۲۶
خط ۵۱:		خط ۵۱:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	#[[پرونده:1368102.jpg\|22px]] [[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]		# [[پرونده:1368102.jpg\|22px]] [[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

خط ۵۸:		خط ۵۸:

	[[رده:تعقل]]		[[رده:تعقل]]
	~~[[رده:مدخل]]~~

Heydari: جایگزینی متن - '\(.)\[\[(.)\]\](.)\"\'\'\'(.)\'\'\'\"(.)\<\/div\>\n\(.)\<\/div\>\n\n' به '{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = $2 | عنوان مدخل = $4 | مداخل مرتبط = $6 | پرسش مرتبط = }} '

2022-06-01T06:48:49Z

جایگزینی متن - '\<div\sstyle\=\"background\-color\:\srgb$252\,\s252\,\s233$\;\stext\-align\:center\;\sfont\-size\:\s85\%\;\sfont\-weight\:\snormal\;\"\>(.*)\[\[(.*)\]\](.*)\"\'\'\'(.*)\'\'\'\"(.*)\<\/div\>\n\<div\sstyle\=\"background\-color\:\srgb$255\,\s245\,\s227$\;\stext\-align\:center\;\sfont\-size\:\s85\%\;\sfont\-weight\:\snormal\;\"\>(.*)\<\/div\>\n\n' به '{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = $2 | عنوان مدخل = $4 | مداخل مرتبط = $6 | پرسش مرتبط = }} '

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ ژوئن ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۱۸
خط ۱:		خط ۱:
	{{سیره معصوم}}		{{سیره معصوم}}
	~~<div style~~=~~"background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين~~ مدخل ~~از زیرشاخه‌های بحث '''~~[[تعقل]]~~''' است. "'''[[تعقل]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>~~		{{مدخل مرتبط
	~~<div style~~=~~"background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">~~[[تعقل در قرآن]] - [[تعقل در حدیث]] - [[تعقل در نهج البلاغه]] - [[تعقل در معارف و سیره علوی]] - [[تعقل در معارف دعا و زیارات]] - [[تعقل در کلام اسلامی]] - [[تعقل در اخلاق اسلامی]] - [[تعقل در جامعه‌شناسی اسلامی]]~~</div>~~		\| موضوع مرتبط = تعقل
			\| عنوان مدخل = [[تعقل]]
			\| مداخل مرتبط = [[تعقل در قرآن]] - [[تعقل در حدیث]] - [[تعقل در نهج البلاغه]] - [[تعقل در معارف و سیره علوی]] - [[تعقل در معارف دعا و زیارات]] - [[تعقل در کلام اسلامی]] - [[تعقل در اخلاق اسلامی]] - [[تعقل در جامعه‌شناسی اسلامی]]
			\| پرسش مرتبط =
			}}

	==مقدمه==		==مقدمه==

Heydari: جایگزینی متن - '== جستارهای وابسته == == منابع ==' به '== منابع =='

2022-04-21T10:13:02Z

جایگزینی متن - '== جستارهای وابسته == == منابع ==' به '== منابع =='

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۴۳
خط ۴۴:		خط ۴۴:

	[[عقل عملی]]، منشأ صدور [[اعمال]] خیر، [[صلاح]]، صواب و خالی از [[انحراف]] و [[لغزش]] است و این حاصل نمی‌شود مگر از رهگذر [[تفکر]] خردمندانه. البته باید توجه داشت که میان [[عقل نظری]] و عقل عملی، همواره تلازم برقرار نیست. عقل نظری که از [[فکر]] [[تغذیه]] می‌کند، همچون نورافکنی است که مسیر حرکت [[انسان]] را در [[شناخت]] [[حقایق]] نظری و عملی روشن می‌سازد و [[حق]] و خیر را از [[باطل]] و [[شر]] جدا می‌کند؛ اما این که انسان، حق و خیر را برگزیند و به آنها پایبند باشد و باطل و شر را کنار نهد، در گرو [[تصمیم]] و [[اراده]] عقل عملی او است. پس اینکه فکر، [[اصلاح]] کننده عمل است، شرطی دارد که بدون آن، فکر تنها مقتضی [[اصلاح عمل]] است و آن شرط، [[عزم]] عقل عملی، پس از جزم عقل نظری است. با حصول این شرط - که خود مستلزم تن دادن به تمرین‌ها و [[ریاضت‌های شرعی]] است - علت تامه اصلاح عمل فراهم می‌آید و چون بنابر قاعده [[عقلی]] [[ضرورت]] علی- معلولی، [[تخلف]] معلول از علت تامه، محال است، عمل، بالضروره اصلاح می‌شود و از [[لغزش‌ها]] مصون و محفوظ می‌ماند.<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۱۹۰-۱۹۷.</ref>		[[عقل عملی]]، منشأ صدور [[اعمال]] خیر، [[صلاح]]، صواب و خالی از [[انحراف]] و [[لغزش]] است و این حاصل نمی‌شود مگر از رهگذر [[تفکر]] خردمندانه. البته باید توجه داشت که میان [[عقل نظری]] و عقل عملی، همواره تلازم برقرار نیست. عقل نظری که از [[فکر]] [[تغذیه]] می‌کند، همچون نورافکنی است که مسیر حرکت [[انسان]] را در [[شناخت]] [[حقایق]] نظری و عملی روشن می‌سازد و [[حق]] و خیر را از [[باطل]] و [[شر]] جدا می‌کند؛ اما این که انسان، حق و خیر را برگزیند و به آنها پایبند باشد و باطل و شر را کنار نهد، در گرو [[تصمیم]] و [[اراده]] عقل عملی او است. پس اینکه فکر، [[اصلاح]] کننده عمل است، شرطی دارد که بدون آن، فکر تنها مقتضی [[اصلاح عمل]] است و آن شرط، [[عزم]] عقل عملی، پس از جزم عقل نظری است. با حصول این شرط - که خود مستلزم تن دادن به تمرین‌ها و [[ریاضت‌های شرعی]] است - علت تامه اصلاح عمل فراهم می‌آید و چون بنابر قاعده [[عقلی]] [[ضرورت]] علی- معلولی، [[تخلف]] معلول از علت تامه، محال است، عمل، بالضروره اصلاح می‌شود و از [[لغزش‌ها]] مصون و محفوظ می‌ماند.<ref>[[سعید بهشتی\|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)\| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)\|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۱۹۰-۱۹۷.</ref>

	~~== جستارهای وابسته ==~~

	== منابع ==		== منابع ==

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{سیره معصوم}}
اين...» ایجاد کرد

2022-03-10T10:02:44Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{سیره معصوم}} <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{سیره معصوم}}
<div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث '''[[تعقل]]''' است. "'''[[تعقل]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
<div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[تعقل در قرآن]] - [[تعقل در حدیث]] - [[تعقل در نهج البلاغه]] - [[تعقل در معارف و سیره علوی]] - [[تعقل در معارف دعا و زیارات]] - [[تعقل در کلام اسلامی]] - [[تعقل در اخلاق اسلامی]] - [[تعقل در جامعه‌شناسی اسلامی]]</div>

==مقدمه==
با دقت در مجموعه [[سخنان امام علی]]{{ع}}، به این نتیجه می‌رسیم که [[تفکر]]، یا به کار انداختن نیروی [[فکر]]، موجب پرورش و [[شکوفایی]] [[عقل نظری]] (نیروی تشخیص [[حق و باطل]] در [[حقایق]] [[تکوینی]] و [[مصلحت]] و مفسدت در [[اعمال]] ارادی) و به تبع آن، [[عقل عملی]] (نیروی بازدارنده از اعمال [[قبیح]] و سوق دهنده به سوی اعمال حَسَن) می‌گردد. در [[روایات]] [[حضرت علی]]{{ع}} – چنان‌که پیش‌تر مذکور افتاد- هرچند تعابیر عقل نظری و عقل عملی به [[صراحت]] ذکر نگردیده‌اند، معنا و مضمون این دو جنبه، با تعابیر و الفاظ گوناگون مطرح شده‌اند و از طرف دیگر، شواهدی دال بر تأثیر تفکر در هر دو جنبه نظری و عملی به چشم می‌آیند. در [[پژوهش]] حاضر کوشیده‌ایم این شواهد را گردآوریم و تنظیم کنیم. گفتار [[امام]] در این باره را می‌توان در چند طبقه جای داد:

الف. برخی درباره رابطه تفکر با [[رشد]] و پرورش [[عقل]]، به گونه‌ای کلی است؛ چونان که می‌توان آنها را هم ناظر بر عقل نظری و هم ناظر بر عقل عملی تلقی کرد؛ برای مثال: «فکر و [[احتیاط]] مداوم، [[آدمی]] را از لغزشها ایمن می‌گرداند»<ref>{{متن حدیث|دَوَامُ الْفِكْرِ وَ الْحَذَرِ يُؤْمِنُ الزَّلَلَ...}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۰).</ref> و «ثمره فکر، [[سلامتی]] است»<ref>{{متن حدیث|ثَمَرَةُ الْفِكْرِ السَّلَامَةُ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۰).</ref>. در این روایات، فکر کردن و [[اندیشیدن]]، هم می‌تواند موجب رشد و [[تکامل عقل]] نظری شود، و هم عقل عملی؛ چنان‌که می‌توان [[لغزش‌ها]] (= زلل) را هم به لغزش‌های [[فکری]] و هم به لغزش‌های عملی بازگردانید.

همچنین است سلامتی که در دو بُعد است: سلامتی در بعد [[اندیشه]] و سلامتی در بعد عمل. چنان‌که گذشت، [[روایت]] {{متن حدیث|أَصْلُ الْعَقْلِ الْفِكْرُ وَ ثَمَرَتُهُ السَّلَامَةُ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۷.</ref>، می‌تواند حاوی هر دو جنبه عقل باشد. عقل در این جا به درختی مانند شده است که ریشه‌ای دارد و ثمره‌ای. ریشه درخت عقل، فکر است و ثمره‌اش سلامتی است. فکر از حیث [[علمی]] و نظری، غذای درخت را که همانا [[علم]] باشد {{متن حدیث|الْفِكْرُ يُفِيدُ الْحِكْمَةَ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۸.</ref> فراهم می‌آورد، آن‌گاه، [[عقل]] با استفاده از این ماده غذایی، ثمره‌ای می‌دهد که [[سلامتی]] و مصونیت از [[لغزش‌ها]] است.
موضوع دیگر که [[حضرت]] به گونه‌های مختلف بیان کرده است، [[تفکر]] پیش از عمل یا [[اندیشیدن]] در فرجام و سرانجام [[کارها]] است که موجب می‌شود [[آدمی]] از لغزش‌ها مصون بماند و به [[هلاکت]] درنیفتد. برخی از [[روایات]] [[امام]] در این باره عبارتند از: «هرگاه [[اندیشه]] را در همه کارهایت پیش داری، فرجام کارهایت [[نیکو]] خواهد شد»<ref>{{متن حدیث|إِذَا قَدَّمْتَ الْفِكْرَ فِي جَمِيعِ أَفْعَالِكَ حَسُنَتْ عَوَاقِبُكَ فِي كُلِّ أَمْرٍ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹).</ref>؛ «اگر آدمی همواره بیندیشد، [[عاقبت]] کارها سالم می‌ماند»<ref>{{متن حدیث|بِتَكْرَارِ الْفِكْرِ تَسْلَمُ الْعَوَاقِبُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹).</ref>؛ «کسی که در فرجام کارها بیندیشد، از مهلکه‌ها در [[امان]] است»<ref>{{متن حدیث|مَنْ فَكَّرَ فِي الْعَوَاقِبِ أَمِنَ الْمَعَاطِبَ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۴).</ref> و «پیش از عمل بیندیش تا [[سرزنش]] نشوی»<ref>{{متن حدیث|رَوِّ قَبْلَ الْفِعْلِ كَيْلَا تُعَابَ بِمَا تَفْعَلُ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۱).

برخی از روایات دیگر از [[حضرت علی]]{{ع}} در این زمینه، چنین است:
# {{متن حدیث|الْفِكْرُ فِي الْعَوَاقِبِ يُنْجِي مِنَ الْمَعَاطِبِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹).
# {{متن حدیث|بِالنَّظَرِ فِي الْعَوَاقِبِ تُؤْمَنُ الْمَعَاطِبُ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹).
# {{متن حدیث|رَوِّ قَبْلَ الْعَمَلِ تَنْجُ مِنَ الزَّلَلِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۱).
# {{متن حدیث|طُولُ الْفِكْرِ يَحْمَدُ الْعَوَاقِبَ وَ يَسْتَدْرِكُ فَسَادَ الْأُمُورِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۱)‌.
# {{متن حدیث|طُولُ التَّفْكِيرِ يَصْلُحُ عَوَاقِبَ التَّدْبِيرِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۱).
# {{متن حدیث|الْفِكْرُ فِي الْعَوَاقِبِ يُؤْمِنُ مَكْرُوهَ النَّوَائِبِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۵).</ref>. چنین روایاتی نیز هم می‌توانند ناظر بر [[شأن]] تشخیصی عقل و هم ناظر بر شأن کرداری‌اش باشند؛ بدین‌گونه که نخست از راه تفکر و [[تأمل]] در [[مصلحت]] و مفسدت عمل، آثار و پیامدهای [[نیک]] و بدش از یکدیگر متمایز می‌شوند، و در صورتی که انجامش به مصلحت [[انسان]] تشخیص داده شود و به خیر او باشد، [[عقل عملی]]، [[فرمان]] [[اجرا]] صادر می‌کند و تحت [[نظارت]] آن، عمل صورت می‌پذیرد. در این جا نیز عقل عملی، پیرو [[عقل نظری]] است و [[کردار]]، پیرو تشخیص است و تشخیص مسبوق به [[تفکر]].

واپسین گروه [[روایات]] در این باره، ناظر بر [[رشد]] و هدایتند. از آنجا که رشد و [[هدایت]]، در درجه اول به [[علم]] و [[اندیشه]] تعلق می‌گیرد و سپس به صورت [[عقیده]] در می‌آید و در پایان، نمود عملی و جارحی می‌یابد، که اولی از [[شئون]] عقل نظری و دومی و سومی از شئون عقل عملی است. روایات وارد شده در این باره نیز می‌توانند هر دو [[شأن]] [[عقل]] را در برگیرند؛ مانند «[[فکر]]، هدایت می‌کند»<ref>{{متن حدیث|الْفِكْرُ يَهْدِي‌...}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۷).</ref>؛ «فکر [[آدمی]] را به [[راه راست]] می‌برد»<ref>{{متن حدیث|الْفِكْرُ يَهْدِي إِلَى الرَّشَادِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۸).</ref>، «فکر، سبب رشد است»<ref>{{متن حدیث|الْفِكْرُ رُشْدٌ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۸).</ref>؛ «فکر برای رشد، کفایت می‌کند»<ref>{{متن حدیث|كَفَى بِالْفِكْرِ رُشْداً}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۳).</ref> و «هیچ [[راهنمایی]] چون فکر نیست»<ref>{{متن حدیث|لَا رُشْدَ كَالْفِكْرِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۵).</ref>.

ب. در روایات دیگر، تأثیر تفکر در شئون نظری و عملی عقل، در مواضع جداگانه‌ای بیان شده‌اند. ما نیز در این جا، سهم تفکر را در [[تربیت]] و تکمیل عقل نظری و عملی، بر مبنای [[سخنان امام علی]]{{ع}}، مستقلانه، بر می‌رسیم و در این باره، از روایاتی آغاز می‌کنیم که حاوی کارکردهای دوگانه عقل نظری‌اند.

پیش‌تر گذشت که عقل نظری، دارای دو گونه مدرَکات است: مدرکاتی که موضوع آنها [[حقایق]] [[تکوینی]] خارج از [[اختیار]] [[بشر]] (یعنی هست‌ها و نیست‌ها) است و مدرکاتی که موضوعشان [[حسن و قبح]] [[اعمال]] اختیاری (یا بایدها و نبایدها) است. روایات [[حضرت علی]]{{ع}} درباره سهم فکر در تربیت و تکمیل عقل نظری (به ویژه با توجه به این دو گونه مدرکات) بر دو گروهند: گروه اول، روایاتی که بر سیاقی عام و کلی بیان شده‌اند و تأثیر [[فکر]] در دو جنبه [[عقل نظری]] تنها از آنها قابل [[استنباط]] است. بخشی از این [[روایات]]، دایرمدار مفهوم «[[روشنگری]]»اند؛ مانند «[[تفکر]]، [[عقل]] را روشن می‌کند»<ref>{{متن حدیث|الْفِكْرُ يُنِيرُ اللُّبَّ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۸).</ref>؛ «فکر، روشن کننده [[عقل‌ها]] است»<ref>{{متن حدیث|الْفِكْرُ جِلَاءُ الْعُقُولِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۸).</ref> و «به سبب فکر، تاریکی‌های امور، روشن می‌شوند»<ref>{{متن حدیث|بِالْفِكْرِ تَنْجَلِي غَيَاهِبُ الْأُمُورِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹).</ref>. وجه مشترک این روایات، «روشنگری فکر» است.

آن گاه که فکر در [[خدمت]] عقل درآید، [[حق و باطل]] و خوب و بد را-که بسیاری از اوقات، با یکدیگر می‌آمیزند و با نظر سطحی تشخیص ناپذیرند- از هم جدا و متمایز می‌سازد و عقل را از تاریکی‌ها و ابهام‌های حاصل از [[جهل]] - که موجب [[حیرت]] و سرگردانی‌اند<ref>{{متن حدیث|الْجَاهِلُ حَيْرَانٌ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ج۱، ص۲۱۹).</ref>- خارج می‌سازد. در [[حقیقت]]، فکر به واسطه [[تولید علم]] و [[دانش]]، راه عقل را در تشخیص و تفریق [[حقایق]] از اوهام و خیالات، باز می‌نماید و آن را به سوی [[حق]] و خیر و [[سعادت]]، راه می‌برد: {{متن حدیث|الْعِلْمُ دَلِيلٌ‌}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۹۷.</ref>؛ [[آدمی]] در تمامی لحظه‌های زندگانی خویش، با ابهام‌هایی در دو عرصه [[علم]] و عمل روبه‌رو است. منشأ این ابهام‌ها چیزی جز جهل نیست و یکی از راه‌های خروج از وادی تاریک جهل و ورود به ساحت روشن علم، فکر کردن است<ref>راه دیگر خروج از جهل، مراجعه به تعالیم وحی است که آن هم بی‌نیاز از تفکر نیست.</ref> که از راه [[تزویج]] و ترکیب مقدمات معلوم، به تولید علم می‌انجامد که «[[چراغ عقل]]»<ref>{{متن حدیث|الْعِلْمُ مِصْبَاحُ الْعَقْلِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۹۹۱).</ref> است.

بخش دیگر از این روایات، دایرمدار مفهوم «[[بصیرت]]»‌اند. بصیرت در منابع واژه‌شناسی و [[تفسیری]]، در معانی [[بینایی]] دل<ref>الف. بصیرت، به معنای [[بینایی دل]] است. راغب گوید: «به [[درک]] [[قلب]]، بصیرت و [[بصر]] گویند». این معنا، مرادف [[معرفت]] و درک است و همان است که از [[صحاح]] و [[اقرب]] الموارد نقل شد که یکی از معانی [[بصر]]، [[علم]] است. (قاموس [[قرآن]]، ج۱، ص۱۹۵)
ب. {{عربی|والبصيرة رؤية القلب و الادراك الباطني}}. ([[المیزان]]، ج۲، ص۱۱۶).</ref>، معرفت<ref>الف. {{عربی|و منه {{متن قرآن|أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي}} أَي على معرفةٍ و تَحَقُّقٍ}} (مفردات الفاظ القرآن، ص۱۲۷).
ب. {{عربی|و البصيرة: ما يبصر به الشيء ای يعرف}} ([[مجمع البیان]]، ج۵، ص۴۶۳).</ref>، [[یقین]]<ref>{{عربی|فان السبيل التي تعرفها الآية {{متن قرآن|قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي}} هي الدعوة عن بصيرة و يقين الى ايمان محض و توحيد خالص...}}؛ (المیزان، ج۱۱، ص۲۷۹).</ref> و مانند آن، به کار رفته و در باب [[افعال]] به معنای دیدن آمده است؛ در حالی که در باب‌های «کرُم یکرم» و «علِم یعلم» معنای «علم» را می‌رساند<ref>قاموس قرآن، ج۱، ص۱۹۶؛ مفردات الفاظ القرآن، ص۱۲۷.</ref>. و می‌توان آن را به [[فارسی]]، [[بینش]]، [[بینایی]] و یا [[روشن‌بینی]] ترجمه کرد. [[بصیرت]] در [[روایات امام علی]]{{ع}} همواره به عنوان نتیجه [[تفکر]] و مفاهیم مترادف با تفکر مطرح شده است<ref>البته چنان‌که گفته شد، ماده «بصر» در باب افعال، مفهوم «دیدن» و یا به تعبیر دقیق‌تر «نگاه کردن توأم با تأمل» را می‌رساند و مواردی هست که ابصار در آغاز جمله آمده و فهم و علم بر آن، متر تب شده است، مانند: {{متن حدیث|مَنْ أَبْصَرَ فَهِمَ وَ مَنْ فَهِمَ عَلِمَ‌}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، حکمت ۱۹۹).</ref>. روایاتی که از مشتقات ماده «بصر» [[سود]] برده‌اند، بیشتر در هیئت شرطی‌اند، که در آنها [[فکر]] کردن، جمله شرط و بصیرت و مانند آن، جزای شرط است؛ مانند: {{متن حدیث|مَنْ طَالَتْ فِكْرَتُهُ حَسُنَتْ بَصِيرَتُهُ‌}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۳.</ref>، {{متن حدیث|مَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ}}<ref>ترجمه نهج البلاغه، نامه ۳۱.</ref>، {{متن حدیث|أَفْكِرْ تَسْتَبْصِرْ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۷.</ref>، {{متن حدیث|فَإِنَّمَا الْبَصِيرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفَكَّرَ وَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ}}<ref>ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۵۲.</ref>، {{متن حدیث|وَ فِي آبَائِكُمُ الْمَاضِينَ تَبْصِرَةٌ وَ مُعْتَبَرٌ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ}}<ref>ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۹۸.</ref>. پیوند میان بصیرت و تفکر در [[روایات امام علی]]{{ع}} چونان سخت و نیرومند است که [[حضرت]]، به گونه تلازم سلبی تصریح کرده است: «آن را که فکرت نیست، [[بصیرت]] نیست»<ref>{{متن حدیث|لَا بَصِيرَةَ لِمَنْ لَا فِكْرَ لَهُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۱، ص۱۶۵).</ref>. و در روایتی دیگری می‌فرماید: {{متن حدیث|رَأْسُ الِاسْتِبْصَارِ الْفِكْرَةُ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۰.</ref>. در مجموع، باید گفت که بصیرت - بر مبنای [[سخنان امام علی]]{{ع}} - نتیجه روش [[تربیتی]] [[تفکر]] است، نه یک روش تربیتی.

تا این جا به این نتیجه رسیدیم که بر اساس [[روایات امام علی]]{{ع}}، میان تفکر و بصیرت، هم تلازم وجودی و هم تلازم عدمی است؛ به این معنا که واجد الفکر، واجد البصیره است و فاقد الفکر، فاقد البصیره. از سوی دیگر، متعلق [[فکر]]، هم می‌تواند موضوعات نظری و [[حقایق]] نامقدور باشد- از قبیل فکر کردن در [[آفرینش]] [[آسمان‌ها]]<ref>{{متن حدیث|فَانْظُرْ إِلَى عِظَمِ مُلْكِ اللَّهِ فَوْقَكَ‌}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، نامه ۵۳).</ref> و [[خورشید و ماه]] و گیاهان و درختان<ref>{{متن حدیث|فَانْظُرْ إِلَى الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۸۵).</ref> و مورچگان<ref>{{متن حدیث|انْظُرُوا إِلَى النَّمْلَةِ...}}؛ (ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۸۵).</ref> و [[دنیا]] و [[آخرت]]<ref>{{متن حدیث|تَمْيِيزُ الْبَاقِي مِنَ الْفَانِي مِنْ أَشْرَفِ النَّظَرِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹).</ref> - که بود و نبودشان در [[اختیار]] [[آدمی]] نیست، و هم موضوعات عملی و حقایق مقدور - از قبیل فکر کردن در [[حسن و قبح]] [[اعمال]]<ref>{{متن حدیث|فِكْرُ الْمَرْءِ مِرْآةٌ تُرِيهِ حُسْنَ عَمَلِهِ مِنْ قُبْحِهِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۲).</ref> یا حسن و قبح آثار اعمال<ref>{{متن حدیث|مَنْ فَكَّرَ قَبْلَ الْعَمَلِ كَثُرَ صَوَابُهُ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۳).</ref>،- که بود و نبودشان در اختیار آدمی است<ref>ممکن است گفته شود که انسان قادر به ایجاد و اعدام برخی از موجودات، مانند گیاهان و درختان است. در پاسخ باید گفت: در این گونه موارد، «علت حقیقی» را باید از «علت معده» تفکیک کرد. انسان، خاک، بذر، آب و مواد غذایی، همه و همه علل اعدادی و زمینه‌ساز کاشتن و پرورش یافتن درختان و گیاهانند، نه عللی حقیقی و ایجاد کننده. قرآن نیز این دو علت را از یکدیگر تفکیک کرده است: {{متن قرآن|أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ * أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ}} «آیا آنچه را می‌کارید، دیده‌اید؟ * آیا شما آن را می‌رویانید یا رویاننده ماییم؟» سوره واقعه، آیه ۶۳-۶۴.</ref>. بدین‌سان، از آنجا که اولاً متعلق [[تفکر]] می‌تواند مدرَکات نظری یا مدرکات عملی باشد و ثانیاً میان تفکر و [[بصیرت]]، تلازم وجودی و علقه همیشگی برقرار است، بصیرت نیز یا به معلومات نظری تعلق می‌گیرد و یا به معلومات عملی.

این نکته را نباید فرو نهاد که میان روایاتی که ناظر به اضائه و اناره [[عقل]] از راه تفکرند و روایاتی که ناظر به [[بینایی]] و بصیرت عقل از راه تفکرند، [[قرابت]] [[معنوی]] بسیاری است؛ چه اینکه دیدن جز در فضای [[نورانی]] و روشن، حاصل نمی‌شود و با تفکر است که فضای فعالیت [[عقل نظری]] در تشخیص و [[شناسایی]] موضوعات نظری و عملی، منور می‌گردد و چشم [[دل]] به دیدن [[حقایق]] امور باز می‌شود.

واپسین بخش از این [[روایات]]، آنهایند که از [[حکمت]] سخن می‌گویند. می‌دانیم که حکمت، به [[حکمت نظری]] و [[حکمت عملی]] تقسیم می‌شود و متعلقات ادراکی عقل نظری نیز همین دو قسم حکمت است. پس در [[روایت]] {{متن حدیث|الْفِكْرُ يُفِيدُ الْحِكْمَةَ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۸؛ {{متن حدیث|لَا تَخْلُ نَفْسَكَ مِنْ فِكْرَةٍ تَزِيدُكَ حِكْمَةً...}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۴۶۸).</ref> می‌توان حکمت را هم به حکمت نظری حمل کرد و هم به حکمت عملی.

گروه دوم از روایات [[حضرت علی]]{{ع}} درباره سهم تفکر در [[رشد]] و [[شکوفایی]] ابعاد دوگانه عقل نظری، روایاتی‌اند که نه بر [[سیاق عام]] و کلی، بلکه به گونه جدا و اختصاصی، به این دو بعد پرداخته‌اند. همان‌گونه که در مباحث پیشین گذشت، عقل نظری دارای دو گونه [[ادراک]] است: [[ادراکات]] نظری که مشتمل بر شناسایی و تمییز «هست»ها و نیست»هایند و ادراکات عملی که مشتمل بر شناسایی و تمییز «باید»ها و «نباید»هایند. اکنون به دو [[روایت]] می‌نگریم که می‌فرماید: «تمییز دادن باقی [[آخرت]] از فانی [[دنیا]] از بلند‌ترین فکرها است»<ref>{{متن حدیث|تَمْيِيزُ الْبَاقِي مِنَ الْفَانِي مِنْ أَشْرَفِ النَّظَرِ}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹).</ref> و «[[فکر]] [[آدمی]]، آیینه‌ای است که نیکویی عمل را از زشتی‌اش باز می‌شناساند»<ref>{{متن حدیث|فِكْرُ الْمَرْءِ مِرْآةٌ تُرِيهِ حُسْنَ عَمَلِهِ مِنْ قُبْحِهِ‌}}؛ (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۲).</ref>. چنان‌که ملاحظه می‌شود، نخستین روایت، ناظر به کارکرد نخست [[عقل نظری]]، یعنی تمییز و تشخیص [[حقایق]] [[تکوینی]] است و دومین روایت، درباره کارکرد دوم عقل نظری، یعنی تمییز و تشخیص [[حسن و قبح]] [[اعمال]] است.

[[عقل عملی]]، [[گرایش‌ها]] و کنش‌های آدمی را در پرتو روشنگری‌ها و آگاهی‌بخشی‌های عقل نظری تنظیم می‌کند و اختیارشان را در کف می‌گیرد. همان‌گونه که گذشت، روش [[تربیتی]] [[تفکر]]، در درجه اول، موجب پرورش و [[شکوفایی]] عقل نظری می‌شود و مستقیماً در پرورش عقل عملی اثر نمی‌نهد؛ به عبارت دیگر، تأثیر تفکر در عقل عملی، به واسطه تأثیری است که بر عقل نظری می‌گذارد.

[[روایات]] منقول از [[امام علی]]{{ع}} درباره تأثیر تفکر در [[تربیت]] عقل عملی بسیار است که در این جا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم: {{متن حدیث|الْفِكْرُ فِي الْخَيْرِ يَدْعُو إِلَى الْعَمَلِ بِهِ‌}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۹؛ و: {{متن حدیث|فِكْرُكَ فِي الطَّاعَةِ يَدْعُوكَ إِلَى الْعَمَلِ بِهَا}} (گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۲).</ref>؛ {{متن حدیث|عَلَيْكَ بِالْفِكْرِ... فَإِنَّهُ مُصْلِحُ الْأَعْمَالِ‌}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۱.</ref>، {{متن حدیث|مَنْ فَكَّرَ قَبْلَ الْعَمَلِ كَثُرَ صَوَابُهُ‌}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۳.</ref>، {{متن حدیث|رَوِّ قَبْلَ الْعَمَلِ تَنْجُ مِنَ الزَّلَلِ}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۶۱.</ref> و {{متن حدیث|أَصْلُ السَّلَامَةِ مِنَ الزَّلَلِ الْفِكْرُ قَبْلَ الْفِعْلِ وَ الرَّوِيَّةُ قَبْلَ الْكَلَامِ‌}}<ref>گفتار امیرالمؤمنین علی{{ع}}، ج۲، ص۱۱۵۷؛ یکی از بیانات حضرت علی{{ع}} که به ارتباط تفکر و رشد عقل عملی، اشعار دارد این جمله است: {{متن حدیث|وَ لَوْ فَكَّرُوا فِي عَظِيمِ الْقُدْرَةِ وَ جَسِيمِ النِّعْمَةِ لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِيقِ...}} (ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۲۲۷) در این جمله، سخن در فکر کردن به عظمت توانایی و بزرگی نعمت است که نتیجه این تفکر، بازگشت به راه راست است. این بازگشت، از شئون عقل عملی و نشانه رشد و شکوفایی و تکامل و بالندگی آن است.</ref>.

[[عقل عملی]]، منشأ صدور [[اعمال]] خیر، [[صلاح]]، صواب و خالی از [[انحراف]] و [[لغزش]] است و این حاصل نمی‌شود مگر از رهگذر [[تفکر]] خردمندانه. البته باید توجه داشت که میان [[عقل نظری]] و عقل عملی، همواره تلازم برقرار نیست. عقل نظری که از [[فکر]] [[تغذیه]] می‌کند، همچون نورافکنی است که مسیر حرکت [[انسان]] را در [[شناخت]] [[حقایق]] نظری و عملی روشن می‌سازد و [[حق]] و خیر را از [[باطل]] و [[شر]] جدا می‌کند؛ اما این که انسان، حق و خیر را برگزیند و به آنها پایبند باشد و باطل و شر را کنار نهد، در گرو [[تصمیم]] و [[اراده]] عقل عملی او است. پس اینکه فکر، [[اصلاح]] کننده عمل است، شرطی دارد که بدون آن، فکر تنها مقتضی [[اصلاح عمل]] است و آن شرط، [[عزم]] عقل عملی، پس از جزم عقل نظری است. با حصول این شرط - که خود مستلزم تن دادن به تمرین‌ها و [[ریاضت‌های شرعی]] است - علت تامه اصلاح عمل فراهم می‌آید و چون بنابر قاعده [[عقلی]] [[ضرورت]] علی- معلولی، [[تخلف]] معلول از علت تامه، محال است، عمل، بالضروره اصلاح می‌شود و از [[لغزش‌ها]] مصون و محفوظ می‌ماند.<ref>[[سعید بهشتی|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۱۹۰-۱۹۷.</ref>

== جستارهای وابسته ==

== منابع ==
{{منابع}}
#[[پرونده:1368102.jpg|22px]] [[سعید بهشتی|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:تعقل]]
[[رده:مدخل]]