تفسیر ابن عربی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Msadeq: تغییرمسیر به تفسیر ابن عربی (کتاب)

2021-07-18T10:11:12Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ ژوئیهٔ ۲۰۲۱، ساعت ۱۳:۴۱
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{امامت}}~~		#تغییر_مسیر [[تفسیر ابن عربی (کتاب)]]

	~~==مقدمه==~~
	[[ابوبکر محیی الدین محمد بن علی بن محمد بن احمد بن عبدالله حاتمی طائی اندلسی]] معروف به [[ابن عربی]] و ملقب به شیخ اکبر، [[مالکی]] [[صوفی]]، در سال ۵۶۰ ق در [[شهر]] مُرسیه یکی از شهرهای [[اندلس]] [[چشم]] به [[جهان]] گشود و در سال ۵۶۸ق به اشبیلیه یکی دیگر از شهرهای اندلس که پایتخت به حساب می‌آمد رفت و در حدود سی سال در آنجا به تحصیل و تحقیق پرداخت و پس از آن به [[مصر]] و [[مکه]] و [[آسیای صغیر]] به [[مسافرت]] و دیدن پرداخت و سرانجام در [[دمشق]] رحل اقامت افکند و در سال ۶۳۸ق در همان‌جا چشم از جهان فروبست.

	ابن عربی شخصیتی جامع و ذوفنون بود و آوازه [[علم]] و [[دانش]] و ذوق سرشار [[عرفانی]] او به همه نقاط دور و نزدیک پیچید و به عنوان بزرگ صوفیان عصر خود شناخته شد و مریدان سرسخت و [[وفاداری]] نیز پیدا کرد تا جایی که او را "[[عارف]] باللّه" و "اکبر" نامیدند. [[ذهن]] خلّاق و [[حافظه]] [[قوی]] و معلومات فراوان و آشنایی کامل او به [[علوم]] ظاهری و [[باطنی]] به‌ویژه مشرب [[باطنی‌گری]] و صوفیانه و بیان و بتان شطح‌آمیز او را انگشت‌نمای خاص و عام نمود. در میان آثار متعدد ابن عربی "الفتوحات المکیه" و "فصوص الحکم" [[شهرت]] بیشتری دارد.

	در خصوص [[تفسیر قرآن]]، جز مطالب پراکنده‌ای که در تألیفات گوناگونش به مناسبت‌هایی اشاره به [[تأویل آیات]] دارد اثر کاملی از او به عنوان تفسیر قرآن در دست نیست؛ هر چند که در جلد اول [[فتوحات]] صفحه ۵۹ درباره [[حروف مقطعه]] می‌گوید: ما در کتاب "الجمع و التفصیل فی معرفة معانی التنزیل" نکاتی را یادآور شده‌ایم و نیز در کتاب دیگرش به نام "ایجاز البیان فی الترجمة عن القرآن، ۳، ۶۲" [[سخن]] به میان آورده است. همچنین در جلد ۴ صفحه ۱۹۴ فتوحات مکیه گوید: "بدان که همان‌گونه که در کتاب [[التفسیر الکبیر]] خود شرح داده‌ایم". شاید او [[تفسیر]] کاملی داشته اما به مرور [[زمان]] دستخوش حوادث گردیده و نابود شده است و امکان دارد به صورت نسخه خطی به دور از انظار دیگران پنهان باشد، اما در مورد تفسیر دو جلدی "تفسیرالقرآن الکریم" که ظاهراً به وسیله [[کمال الدین]] ابوالغنائم عبدالرزاق کاشی [[نگارش]] یافته، [[اختلاف]] نظر وجود دارد که آیا این اثر از [[ابن عربی]] است و یا تألیف عبدالرزاق کاشی است؟

	[[محمد عبده]] و صاحب "[[کشف]] الظنون" ([[حاجی]] [[خلیفه]]) آن را از تألیفات [[عبدالرزاق کاشی سمرقندی]] دانسته‌اند، [[محمد هادی معرفت]] آن را از تألیفات ابن عربی تلقی نموده و می‌گوید: "این تفسیر بر اساس [[مکتب عرفانی]] و به شیوه [[باطن‌گرایی]] و پیمودن راه [[تأویل]] نوشته شده است. بیشتر از [[وحدت وجود]] و فنای ذات دم می‌زند و بی‌محابا [[آیات قرآن]] را به همین سو سوق می‌دهد؛ بدون آنکه اصول تفسیر یا ضوابط تأویل را رعایت کند و بر همین اساس، انتساب آن به ابن عربی که سرسلسله [[وحدت]] وجودیان و تأویل کنندگان است پذیرفتنی‌تر است تا دیگران؛ پس اگر انتساب آن به عبدالرزاق کاشانی درست باشد، تنها گردآمده آرای شیخ اکبر است، نه حاصل آراء و نظریات خود او با اقتباساتی صرف از [[کلام]] و این با مقایسه محتوای این کتاب با آنچه در [[فتوحات]] آمده است: بهتر روشن می‌شود"<ref>التفسیر و المفسران، ج۲، ص۴۱۴.</ref>.

	منابع [[تفسیر ابن عربی]] را نمی‌توان به منبع و با منابع خاص [[تفسیری]] پیش از او محدود کرد. منبع اصلی او در این باره اجتهادات تأویلی [[ذهن]] خلاق اوست که بر متون صوفیانه و [[باطنی]] متکی است. بنابراین مجموعه مبانی [[عرفانی]] به‌ویژه اموری که در دایره "[[شهود]]" و "بطون" و "[[اسرار]]" است، اساس و پایه چنین تفسیری را تشکیل می‌دهد.

	بزرگ‌ترین ویژگی تفسیر [[ابن‌عربی]]، تأویل‌های دور و دراز او از [[آیات]] است که با ظاهر [[آیه]] فاصله فراوانی دارد. به عنوان نمونه: در ذیل آیه‌های {{متن قرآن\|مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ * بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ}}<ref>«دو دریای به هم رسیده را در هم آمیخت * میان آنها برزخی است تا به هم تجاوز نکنند» سوره الرحمن، آیه ۱۹-۲۰.</ref> گوید: مقصود از «{{متن قرآن\|الْبَحْرَيْنِ}} بحر هیولای [[جسمانی]] است که تلخ و [[شور]] و بحر [[روح]] مجرد که عذب و گوارا است. {{متن قرآن\|يَلْتَقِيَانِ}}، تلاقی آن دو در وجود [[انسانی]] است {{متن قرآن\|بَيْنَهُمَا بَرْزَخً}} میانه آن دو، موجودی برزخی است که میانه هیولا و تجرّد است و آن، نفس حیوانی است که نه [[صفای روح]] مجرّد و [[لطافت]] او را دارد و نه کثرت و کثافت (تراکم) اجسام هیولانی را۔ {{متن قرآن\| لَا يَبْغِيَانِ }} یعنی هیچ یک بر دیگری چیره نمی‌گردد تا خاصیت‌های خود را بر او [[تحمیل]] کند؛ نه روح می‌تواند [[بدن]] را مجرد سازد و نه بدن می‌تواند روح را مادی کند.

	نکته شایان ذکر این که، تأویل‌گرایی چیزی است و [[تفسیر]] به مفهوم اصطلاحی آن چیز دیگر؛ به‌ویژه این‌گونه تأویلات، بیشتر جنبه [[تطبیق]] [[آیات قرآن]] بر یافته‌های [[ذهنی]] و تصورات نویسنده یا گوینده است تا تفسیر به معنی بیان مقصود [[آیه]]. از طرفی این نکته را هم باید یادآور شد که اصولاً نمی‌توان بدون [[آگاهی]] و آشنایی کامل در [[علم]] [[عرفان]] و ساختار آن به معارضه و [[ستیز]] با آن برآمد بنابراین به سخن پر [[ارج]] [[امیر مؤمنان]]{{ع}} باید توجه نمود که: "[[مردمان]] [[دشمن]] نادانسته‌های خویشند"<ref>{{متن حدیث\| النَّاسُ‏ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا}}؛ نهج البلاغه، کلمات قصار، ص۱۷۲.</ref>. بررسی [[افکار]] و آراء تأویلی [[ابن عربی]] و امثال او کار هر کسی نیست. کار [[نقد]] و بررسی [[فکری]] و [[علمی]] هر صاحب دانشی را باید به متخصص آن واگذار نمود. کوتاه سخن این که، تأویلات نازک اندیشان [[اهل عرفان]] و [[کشف و شهود]]، عرصه‌ای کاملاً جدا و متمایز از دایره شرح معانی کلمات و [[ظواهر]] لفظی [[آیات]] است.

	از امتیازات این تفسیر، سوق دادن [[مفسران]] به افقی بالاتر از [[علم تفسیر]] و به عبارت دیگر، توجه دادن آنان به حقایقی ماورایی است که تا شخص [[مفسر]] مقدمات، مراحل و مراتب دریافت آن را در [[جان]] و [[روح]] خویش تحصیل ننموده باشد و عوالمی از عالم معنا و [[حقیقت]] را [[درک]] نکرده باشد به عمق و درک آن [[حقایق]] [[دست]] نخواهد یازید. بیشتر مطالب آن گردآوری از [[فتوحات]] مکیه و فصوص الحکم و دیگر آثار متفرقه اوست. بخش اندکی از "ایجاز البیان فی الترجمة عن القرآن" نیز در حاشیه این اثر نقل گردیده است<ref>رحمة من الرحمان، گردآوری و تحقیق محمود محمود الغراب، دمشق، مطبعه نصر، ۱۴۱۰ق.</ref>.<ref>[[محمد علی کوشا\|کوشا، محمد علی]]، [[تفسیر ابن عربی (مقاله)\|مقاله «تفسیر ابن عربی»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]].</ref>

	~~==منابع==~~
	~~{{منابع}}~~
	# ~~[[پرونده:10524027.jpg\|22px]] [[محمد علی کوشا\|کوشا، محمد علی]]،~~ [[تفسیر ابن عربی ~~(مقاله)\|مقاله «تفسیر ابن عربی»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم~~ (کتاب)~~\|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]~~
	~~{{پایان منابع}}~~

	~~==پانویس==~~
	~~{{پانویس}}~~

	~~[[رده:تفسیر ابن عربی]]~~
	~~[[رده:مدخل~~]]

Msadeq: صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} ==مقدمه== ابوبکر محیی الدین محمد بن علی بن محمد بن احمد بن عبدالله حا...» ایجاد کرد

2021-07-18T06:57:56Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} ==مقدمه== ابوبکر محیی الدین محمد بن علی بن محمد بن احمد بن عبدالله حا...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{امامت}}

==مقدمه==
[[ابوبکر محیی الدین محمد بن علی بن محمد بن احمد بن عبدالله حاتمی طائی اندلسی]] معروف به [[ابن عربی]] و ملقب به شیخ اکبر، [[مالکی]] [[صوفی]]، در سال ۵۶۰ ق در [[شهر]] مُرسیه یکی از شهرهای [[اندلس]] [[چشم]] به [[جهان]] گشود و در سال ۵۶۸ق به اشبیلیه یکی دیگر از شهرهای اندلس که پایتخت به حساب می‌آمد رفت و در حدود سی سال در آنجا به تحصیل و تحقیق پرداخت و پس از آن به [[مصر]] و [[مکه]] و [[آسیای صغیر]] به [[مسافرت]] و دیدن پرداخت و سرانجام در [[دمشق]] رحل اقامت افکند و در سال ۶۳۸ق در همان‌جا چشم از جهان فروبست.

ابن عربی شخصیتی جامع و ذوفنون بود و آوازه [[علم]] و [[دانش]] و ذوق سرشار [[عرفانی]] او به همه نقاط دور و نزدیک پیچید و به عنوان بزرگ صوفیان عصر خود شناخته شد و مریدان سرسخت و [[وفاداری]] نیز پیدا کرد تا جایی که او را "[[عارف]] باللّه" و "اکبر" نامیدند. [[ذهن]] خلّاق و [[حافظه]] [[قوی]] و معلومات فراوان و آشنایی کامل او به [[علوم]] ظاهری و [[باطنی]] به‌ویژه مشرب [[باطنی‌گری]] و صوفیانه و بیان و بتان شطح‌آمیز او را انگشت‌نمای خاص و عام نمود. در میان آثار متعدد ابن عربی "الفتوحات المکیه" و "فصوص الحکم" [[شهرت]] بیشتری دارد.

در خصوص [[تفسیر قرآن]]، جز مطالب پراکنده‌ای که در تألیفات گوناگونش به مناسبت‌هایی اشاره به [[تأویل آیات]] دارد اثر کاملی از او به عنوان تفسیر قرآن در دست نیست؛ هر چند که در جلد اول [[فتوحات]] صفحه ۵۹ درباره [[حروف مقطعه]] می‌گوید: ما در کتاب "الجمع و التفصیل فی معرفة معانی التنزیل" نکاتی را یادآور شده‌ایم و نیز در کتاب دیگرش به نام "ایجاز البیان فی الترجمة عن القرآن، ۳، ۶۲" [[سخن]] به میان آورده است. همچنین در جلد ۴ صفحه ۱۹۴ فتوحات مکیه گوید: "بدان که همان‌گونه که در کتاب [[التفسیر الکبیر]] خود شرح داده‌ایم". شاید او [[تفسیر]] کاملی داشته اما به مرور [[زمان]] دستخوش حوادث گردیده و نابود شده است و امکان دارد به صورت نسخه خطی به دور از انظار دیگران پنهان باشد، اما در مورد تفسیر دو جلدی "تفسیرالقرآن الکریم" که ظاهراً به وسیله [[کمال الدین]] ابوالغنائم عبدالرزاق کاشی [[نگارش]] یافته، [[اختلاف]] نظر وجود دارد که آیا این اثر از [[ابن عربی]] است و یا تألیف عبدالرزاق کاشی است؟

[[محمد عبده]] و صاحب "[[کشف]] الظنون" ([[حاجی]] [[خلیفه]]) آن را از تألیفات [[عبدالرزاق کاشی سمرقندی]] دانسته‌اند، [[محمد هادی معرفت]] آن را از تألیفات ابن عربی تلقی نموده و می‌گوید: "این تفسیر بر اساس [[مکتب عرفانی]] و به شیوه [[باطن‌گرایی]] و پیمودن راه [[تأویل]] نوشته شده است. بیشتر از [[وحدت وجود]] و فنای ذات دم می‌زند و بی‌محابا [[آیات قرآن]] را به همین سو سوق می‌دهد؛ بدون آنکه اصول تفسیر یا ضوابط تأویل را رعایت کند و بر همین اساس، انتساب آن به ابن عربی که سرسلسله [[وحدت]] وجودیان و تأویل کنندگان است پذیرفتنی‌تر است تا دیگران؛ پس اگر انتساب آن به عبدالرزاق کاشانی درست باشد، تنها گردآمده آرای شیخ اکبر است، نه حاصل آراء و نظریات خود او با اقتباساتی صرف از [[کلام]] و این با مقایسه محتوای این کتاب با آنچه در [[فتوحات]] آمده است: بهتر روشن می‌شود"<ref>التفسیر و المفسران، ج۲، ص۴۱۴.</ref>.

منابع [[تفسیر ابن عربی]] را نمی‌توان به منبع و با منابع خاص [[تفسیری]] پیش از او محدود کرد. منبع اصلی او در این باره اجتهادات تأویلی [[ذهن]] خلاق اوست که بر متون صوفیانه و [[باطنی]] متکی است. بنابراین مجموعه مبانی [[عرفانی]] به‌ویژه اموری که در دایره "[[شهود]]" و "بطون" و "[[اسرار]]" است، اساس و پایه چنین تفسیری را تشکیل می‌دهد.

بزرگ‌ترین ویژگی تفسیر [[ابن‌عربی]]، تأویل‌های دور و دراز او از [[آیات]] است که با ظاهر [[آیه]] فاصله فراوانی دارد. به عنوان نمونه: در ذیل آیه‌های {{متن قرآن|مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ * بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ}}<ref>«دو دریای به هم رسیده را در هم آمیخت * میان آنها برزخی است تا به هم تجاوز نکنند» سوره الرحمن، آیه ۱۹-۲۰.</ref> گوید: مقصود از «{{متن قرآن|الْبَحْرَيْنِ}} بحر هیولای [[جسمانی]] است که تلخ و [[شور]] و بحر [[روح]] مجرد که عذب و گوارا است. {{متن قرآن|يَلْتَقِيَانِ}}، تلاقی آن دو در وجود [[انسانی]] است {{متن قرآن|بَيْنَهُمَا بَرْزَخً}} میانه آن دو، موجودی برزخی است که میانه هیولا و تجرّد است و آن، نفس حیوانی است که نه [[صفای روح]] مجرّد و [[لطافت]] او را دارد و نه کثرت و کثافت (تراکم) اجسام هیولانی را۔ {{متن قرآن| لَا يَبْغِيَانِ }} یعنی هیچ یک بر دیگری چیره نمی‌گردد تا خاصیت‌های خود را بر او [[تحمیل]] کند؛ نه روح می‌تواند [[بدن]] را مجرد سازد و نه بدن می‌تواند روح را مادی کند.

نکته شایان ذکر این که، تأویل‌گرایی چیزی است و [[تفسیر]] به مفهوم اصطلاحی آن چیز دیگر؛ به‌ویژه این‌گونه تأویلات، بیشتر جنبه [[تطبیق]] [[آیات قرآن]] بر یافته‌های [[ذهنی]] و تصورات نویسنده یا گوینده است تا تفسیر به معنی بیان مقصود [[آیه]]. از طرفی این نکته را هم باید یادآور شد که اصولاً نمی‌توان بدون [[آگاهی]] و آشنایی کامل در [[علم]] [[عرفان]] و ساختار آن به معارضه و [[ستیز]] با آن برآمد بنابراین به سخن پر [[ارج]] [[امیر مؤمنان]]{{ع}} باید توجه نمود که: "[[مردمان]] [[دشمن]] نادانسته‌های خویشند"<ref>{{متن حدیث| النَّاسُ‏ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا}}؛ نهج البلاغه، کلمات قصار، ص۱۷۲.</ref>. بررسی [[افکار]] و آراء تأویلی [[ابن عربی]] و امثال او کار هر کسی نیست. کار [[نقد]] و بررسی [[فکری]] و [[علمی]] هر صاحب دانشی را باید به متخصص آن واگذار نمود. کوتاه سخن این که، تأویلات نازک اندیشان [[اهل عرفان]] و [[کشف و شهود]]، عرصه‌ای کاملاً جدا و متمایز از دایره شرح معانی کلمات و [[ظواهر]] لفظی [[آیات]] است.

از امتیازات این تفسیر، سوق دادن [[مفسران]] به افقی بالاتر از [[علم تفسیر]] و به عبارت دیگر، توجه دادن آنان به حقایقی ماورایی است که تا شخص [[مفسر]] مقدمات، مراحل و مراتب دریافت آن را در [[جان]] و [[روح]] خویش تحصیل ننموده باشد و عوالمی از عالم معنا و [[حقیقت]] را [[درک]] نکرده باشد به عمق و درک آن [[حقایق]] [[دست]] نخواهد یازید. بیشتر مطالب آن گردآوری از [[فتوحات]] مکیه و فصوص الحکم و دیگر آثار متفرقه اوست. بخش اندکی از "ایجاز البیان فی الترجمة عن القرآن" نیز در حاشیه این اثر نقل گردیده است<ref>رحمة من الرحمان، گردآوری و تحقیق محمود محمود الغراب، دمشق، مطبعه نصر، ۱۴۱۰ق.</ref>.<ref>[[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[تفسیر ابن عربی (مقاله)|مقاله «تفسیر ابن عربی»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]].</ref>

==منابع==
{{منابع}}
# [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[تفسیر ابن عربی (مقاله)|مقاله «تفسیر ابن عربی»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
{{پایان منابع}}

==پانویس==
{{پانویس}}

[[رده:تفسیر ابن عربی]]
[[رده:مدخل]]