تفسیر قرآن در تاریخ اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* پانویس */

2024-03-07T08:24:26Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۵۴
خط ۱۲۶:		خط ۱۲۶:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:تفسیر]]		[[رده:تفسیر قرآن]]

Bahmani در ‏۶ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۱۸

2024-03-06T10:18:11Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۴۸
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = ~~تبیین~~ قرآن		\| موضوع مرتبط = تفسیر قرآن
	\| عنوان مدخل = تفسیر قرآن		\| عنوان مدخل = تفسیر قرآن
	\| مداخل مرتبط = [[تفسیر قرآن در قرآن]] - [[تفسیر قرآن در علوم قرآنی]] - [[تفسیر قرآن در معارف و سیره علوی]] - [[تفسیر قرآن در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] - [[تفسیر قرآن در تاریخ اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[تفسیر قرآن در قرآن]] - [[تفسیر قرآن در علوم قرآنی]] - [[تفسیر قرآن در معارف و سیره علوی]] - [[تفسیر قرآن در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] - [[تفسیر قرآن در تاریخ اسلامی]]
خط ۱۲۷:		خط ۱۲۷:

	[[رده:تفسیر]]		[[رده:تفسیر]]
	~~[[رده:قرآن]]~~

Jaafari در ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۶:۲۶

2023-05-30T06:26:36Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ مهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۵۶
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{ولایت}}~~
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = ~~تفسیر~~ قرآن		\| موضوع مرتبط = تبیین قرآن
	\| عنوان مدخل = [[تفسیر قرآن]]		\| عنوان مدخل = تفسیر قرآن
	\| مداخل مرتبط = [[تفسیر قرآن در قرآن]] - [[تفسیر قرآن در علوم قرآنی]] - [[تفسیر قرآن در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]- [[تفسیر قرآن در تاریخ اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[تفسیر قرآن در قرآن]] - [[تفسیر قرآن در علوم قرآنی]] - [[تفسیر قرآن در معارف و سیره علوی]] - [[تفسیر قرآن در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] - [[تفسیر قرآن در تاریخ اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Wasity: جایگزینی متن - 'دست' به 'دست'

2023-03-02T11:55:35Z

جایگزینی متن - 'دست' به 'دست'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۵:۲۵
خط ۴۵:		خط ۴۵:
	در ابتدای این دوره تألیف مستقلی نگاشته نشده که [[سوره‌ها]] و آیه‌های [[قرآن]] را به صورت [[منظم]] تفسیر کند، بلکه [[پیشوایان]] [[حدیث]] مانند [[یزید بن هارون سلمی]]، [[شعبة بن حجاج]]، [[وکیع بن جراح]] و [[سفیان بن عیینه]] ضمن تدوین [[روایات]]، بابی را به روایات تفسیری اختصاص می‌‌دادند. شاید بتوان گفت این مرحله تا اواسط [[قرن سوم]] ادامه داشته است؛ ولی تدریجاً تفسیر از [[علم الحدیث]] جدا شد و به صورت [[علم]] مستقل درآمد <ref>التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۴۵ - ۱۴۷.</ref> و [[تفاسیر]] جامعی که به تمامی قرآن می‌‌پرداختند، تألیف شدند. [[محمد بن یزید بن ماجه]]، [[ابن جریر طبری]]، [[ابوبکر بن منذر نیشابوری]]، [[ابن ابی حاتم]]، [[ابوالشیخ بن حبان]]، [[محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری]] و گروهی دیگر این کار را تحقق بخشیده‌اند. [[ذهبی]] از این مرحله به سومین مرحله تفسیر یاد کرده است. <ref> التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۴۶.</ref>		در ابتدای این دوره تألیف مستقلی نگاشته نشده که [[سوره‌ها]] و آیه‌های [[قرآن]] را به صورت [[منظم]] تفسیر کند، بلکه [[پیشوایان]] [[حدیث]] مانند [[یزید بن هارون سلمی]]، [[شعبة بن حجاج]]، [[وکیع بن جراح]] و [[سفیان بن عیینه]] ضمن تدوین [[روایات]]، بابی را به روایات تفسیری اختصاص می‌‌دادند. شاید بتوان گفت این مرحله تا اواسط [[قرن سوم]] ادامه داشته است؛ ولی تدریجاً تفسیر از [[علم الحدیث]] جدا شد و به صورت [[علم]] مستقل درآمد <ref>التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۴۵ - ۱۴۷.</ref> و [[تفاسیر]] جامعی که به تمامی قرآن می‌‌پرداختند، تألیف شدند. [[محمد بن یزید بن ماجه]]، [[ابن جریر طبری]]، [[ابوبکر بن منذر نیشابوری]]، [[ابن ابی حاتم]]، [[ابوالشیخ بن حبان]]، [[محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری]] و گروهی دیگر این کار را تحقق بخشیده‌اند. [[ذهبی]] از این مرحله به سومین مرحله تفسیر یاد کرده است. <ref> التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۴۶.</ref>

	درباره نخستین نگارنده تفسیر قرآن بین [[دانشمندان]] [[اختلاف]] است؛ بنابه [[نقلی]] از [[ابن ابی ملیکه]]، [[مجاهد]] درباره تفسیر همه قرآن از [[ابن عباس]] پرسید و به دستور وی آن را نگاشت. <ref>جامع البیان، ج ۱، ص۳۱.</ref> طبق این نقل با توجه به اینکه [[ابن عباس]] در سال ۶۸ قمری از [[دنیا]] رفته است باید [[تفسیر]] تمام [[قرآن]] و تدوین آن پیش از این انجام گرفته باشد؛<ref>تاریخ بغداد، ج ۱، ص۱۸۷.</ref> ولی محققان در این [[حدیث]] تردید دارند. <ref>تاریخ تفسیر و نحو، ص۷۴.</ref> جمعی از محققان ترجیح داده‌اند که نخستین تفسیر را [[سعید بن جبیر]] نگاشته باشد. <ref>المبادی العامة لتفسیر القرآن، ص۱۳۷؛ مفاهیم القرآن، ج ۱۰، ص۳۸۴؛ سه مقاله در تاریخ تفسیر، ص۷۳.</ref> [[ابن حجر]] با رد این نظریه که اولین مدون [[ابن جریج]] یا [[فراء]] بوده است، نخستین تدوین کننده تفسیر را سعید بن جبیر می‌‌داند. <ref>تهذیب التهذیب، ج ۷، ص۱۷۹.</ref> به گفته او [[عبدالملک مروان]] از سعید بن جبیر درخواست کرد که برایش [[تفسیر قرآن]] بنویسد و سعید آن را نگاشت. [[عطاء بن دینار]] این کتاب را در [[دیوان]] یافت و چون گویا سعید را ندیده بود آن را به طور مرسل از وی [[روایت]] کرد. <ref>التفسیر و المفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۰۰، ۱۳۵.</ref> این روایت صریحاً نشان می‌‌دهد سعید بن جبیر پیش از [[مرگ]] [[عبدالملک مروان]] تفسیر قرآن را نگاشته است. [[ابن ندیم]] نیز از کتاب ابن جبیر یاد کرده است. <ref>الفهرست، ص۳۷.</ref> افزون بر آنچه گذشت [[ابن ندیم]] در لیست [[تفاسیر قرآن کریم]] از تفسیر [[عکرمه]] یاد می‌‌کند <ref>الفهرست، ص۳۶.</ref> و به گفته [[ابن خلکان]] [[عمرو بن عبید]]، از سران [[معتزله]] کتابی در [[تفسیر قرآن کریم]] از [[حسن بصری]] نوشته است. <ref>وفیات الاعیان، ج ۳، ص۴۶۲.</ref> ابن ندیم نیز از تفسیر [[حسن بصری]] یاد می‌‌کند. <ref>الفهرست، ص۳۷.</ref> برخی از تفسیر بزرگی در سه جزء به عنوان تفسیر [[ابن جریج]] یاد کرده‌اند. <ref>التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۴۹.</ref> [[احمد بن حنبل]] او را [[اولین مدون تفسیر]] دانسته است،<ref>ر. ک: تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۱۰.</ref> با این حال [[سعید بن جبیر]] در میان مدونان [[تفسیر]] در عصر [[تابعان]] از همه جلوتر است؛ همچنین از [[اسماعیل سدّی]]، [[محمد بن سائب کلبی]] صاحب [[تفسیر کبیر]]، [[ابوحمزه ثمالی]] از [[یاران خاص]] [[امام سجاد]] و [[امام باقر]] {{ع}} که [[روایات تفسیری]] وی مورد توجه مفسرانی چون [[عیاشی]]، [[طبری]]، [[طبرسی]] و [[قرطبی]] قرار گرفته است <ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۱۴۳ - ۱۴۷.</ref> و [[ابوبصیر اسدی]] از [[یاران امام صادق]] {{ع}} به عنوان کسانی یاد کرده‌اند که در این دوره به [[نگارش]] [[تفسیر قرآن]] [[دست]] زده‌اند. <ref>مجمع البیان، ج ۱، ص۶۹، «مقدمه».</ref>		درباره نخستین نگارنده تفسیر قرآن بین [[دانشمندان]] [[اختلاف]] است؛ بنابه [[نقلی]] از [[ابن ابی ملیکه]]، [[مجاهد]] درباره تفسیر همه قرآن از [[ابن عباس]] پرسید و به دستور وی آن را نگاشت. <ref>جامع البیان، ج ۱، ص۳۱.</ref> طبق این نقل با توجه به اینکه [[ابن عباس]] در سال ۶۸ قمری از [[دنیا]] رفته است باید [[تفسیر]] تمام [[قرآن]] و تدوین آن پیش از این انجام گرفته باشد؛<ref>تاریخ بغداد، ج ۱، ص۱۸۷.</ref> ولی محققان در این [[حدیث]] تردید دارند. <ref>تاریخ تفسیر و نحو، ص۷۴.</ref> جمعی از محققان ترجیح داده‌اند که نخستین تفسیر را [[سعید بن جبیر]] نگاشته باشد. <ref>المبادی العامة لتفسیر القرآن، ص۱۳۷؛ مفاهیم القرآن، ج ۱۰، ص۳۸۴؛ سه مقاله در تاریخ تفسیر، ص۷۳.</ref> [[ابن حجر]] با رد این نظریه که اولین مدون [[ابن جریج]] یا [[فراء]] بوده است، نخستین تدوین کننده تفسیر را سعید بن جبیر می‌‌داند. <ref>تهذیب التهذیب، ج ۷، ص۱۷۹.</ref> به گفته او [[عبدالملک مروان]] از سعید بن جبیر درخواست کرد که برایش [[تفسیر قرآن]] بنویسد و سعید آن را نگاشت. [[عطاء بن دینار]] این کتاب را در [[دیوان]] یافت و چون گویا سعید را ندیده بود آن را به طور مرسل از وی [[روایت]] کرد. <ref>التفسیر و المفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۰۰، ۱۳۵.</ref> این روایت صریحاً نشان می‌‌دهد سعید بن جبیر پیش از [[مرگ]] [[عبدالملک مروان]] تفسیر قرآن را نگاشته است. [[ابن ندیم]] نیز از کتاب ابن جبیر یاد کرده است. <ref>الفهرست، ص۳۷.</ref> افزون بر آنچه گذشت [[ابن ندیم]] در لیست [[تفاسیر قرآن کریم]] از تفسیر [[عکرمه]] یاد می‌‌کند <ref>الفهرست، ص۳۶.</ref> و به گفته [[ابن خلکان]] [[عمرو بن عبید]]، از سران [[معتزله]] کتابی در [[تفسیر قرآن کریم]] از [[حسن بصری]] نوشته است. <ref>وفیات الاعیان، ج ۳، ص۴۶۲.</ref> ابن ندیم نیز از تفسیر [[حسن بصری]] یاد می‌‌کند. <ref>الفهرست، ص۳۷.</ref> برخی از تفسیر بزرگی در سه جزء به عنوان تفسیر [[ابن جریج]] یاد کرده‌اند. <ref>التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۴۹.</ref> [[احمد بن حنبل]] او را [[اولین مدون تفسیر]] دانسته است،<ref>ر. ک: تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۱۰.</ref> با این حال [[سعید بن جبیر]] در میان مدونان [[تفسیر]] در عصر [[تابعان]] از همه جلوتر است؛ همچنین از [[اسماعیل سدّی]]، [[محمد بن سائب کلبی]] صاحب [[تفسیر کبیر]]، [[ابوحمزه ثمالی]] از [[یاران خاص]] [[امام سجاد]] و [[امام باقر]] {{ع}} که [[روایات تفسیری]] وی مورد توجه مفسرانی چون [[عیاشی]]، [[طبری]]، [[طبرسی]] و [[قرطبی]] قرار گرفته است <ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۱۴۳ - ۱۴۷.</ref> و [[ابوبصیر اسدی]] از [[یاران امام صادق]] {{ع}} به عنوان کسانی یاد کرده‌اند که در این دوره به [[نگارش]] [[تفسیر قرآن]] دست زده‌اند. <ref>مجمع البیان، ج ۱، ص۶۹، «مقدمه».</ref>

	[[ابن ندیم]] نقل می‌‌کند [[عمر بن بکیر]] از [[یاران]] [[فراء]] از او خواست تا اصول یا کتابی در تفسیر قرآن برای وی تدوین کند تا در موارد نیاز به آن مراجعه کند. فراء در پاسخ او کتاب [[معانی القرآن (کتاب)\|معانی القرآن]] را که از [[فاتحة الکتاب]] تا پایان [[قرآن]] را دربردارد به شاگردانش [[املا]] کرد. <ref>نک: الفهرست، ص۷۳.</ref> [[احمد امین]] تفسیر فراء را نخستین [[تفسیری]] می‌‌داند که همه قرآن را به ترتیب [[آیات]] و [[سوره‌ها]] و به طور گسترده تفسیر کرده است و [[تفاسیر]] قبل از آن را ناپیوسته و تنها شامل آیات مشکل قرآن می‌‌داند. <ref>ضحی الاسلام، ج ۲، ص۱۴۰ - ۱۴۲.</ref> [[محمد هادی معرفت]] نیز به این نظر متمایل است؛<ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۹ - ۱۱.</ref> ولی [[ذهبی]] با استناد به گزارش‌های [[تاریخی]] که به برخی از آنها اشاره شد، [[معتقد]] است تفسیر کامل و پیوسته قرآن قبل از این انجام شده است. <ref>التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۴۵ - ۱۴۷.</ref> به هر روی تفسیر در این دوره تدوین شد و رفته رفته از مرحله نقل [[مأثور]] خارج و گسترده و فراگیر و متنوع شد،<ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۹ - ۱۱.</ref> هرچند بسیاری از آثار مدون در این دوره از بین رفته‌اند. گفتنی است [[امامان شیعه]] {{ع}} در این دوران با وجود محدودیت‌های زیاد، بیشترین نقش را در گسترش، تعمیق و نشر [[تفسیر قرآن]] داشته و سعی کرده‌اند با ارائه روش صحیح در تفسیر قرآن <ref>نک: تهذیب الاحکام، ج ۱، ص۳۶۳؛ تفسیر عیاشی، ج ۱، ص۲۹۶؛ نورالثقلین، ج ۱، ص۳۸۰، ۵۹۶.</ref> و [[آسیب‌شناسی]] آن، از [[انحراف]] در آن جلوگیری کنند. <ref>نک: الکافی، ج ۸، ص۳۱۱؛ التوحید، ص۹۱؛ تفسیر عیاشی، ج ۱، ص۱۷ - ۱۸.</ref> پس از [[پیامبر]] {{صل}}، بر اساس [[حدیث متواتر ثقلین]] طریق [[اهل بیت]] {{ع}} مطمئن‌ترین راه در تفسیر قرآن است؛ زیرا در این [[روایت]] و دیگر [[روایات]] رسیده از پیامبر {{صل}} به [[صراحت]] بیانات [[خاندان پیامبر]] {{صل}} در امر [[دین]]، از جمله شرح و توضیح [[قرآن]]، معتبر شمرده شده است، بر این اساس، [[تفسیر اهل بیت]] {{ع}} که منشأ شکل‌گیری [[تفسیر مأثور]] [[شیعی]] بوده [[حجیت]] دارد.		[[ابن ندیم]] نقل می‌‌کند [[عمر بن بکیر]] از [[یاران]] [[فراء]] از او خواست تا اصول یا کتابی در تفسیر قرآن برای وی تدوین کند تا در موارد نیاز به آن مراجعه کند. فراء در پاسخ او کتاب [[معانی القرآن (کتاب)\|معانی القرآن]] را که از [[فاتحة الکتاب]] تا پایان [[قرآن]] را دربردارد به شاگردانش [[املا]] کرد. <ref>نک: الفهرست، ص۷۳.</ref> [[احمد امین]] تفسیر فراء را نخستین [[تفسیری]] می‌‌داند که همه قرآن را به ترتیب [[آیات]] و [[سوره‌ها]] و به طور گسترده تفسیر کرده است و [[تفاسیر]] قبل از آن را ناپیوسته و تنها شامل آیات مشکل قرآن می‌‌داند. <ref>ضحی الاسلام، ج ۲، ص۱۴۰ - ۱۴۲.</ref> [[محمد هادی معرفت]] نیز به این نظر متمایل است؛<ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۹ - ۱۱.</ref> ولی [[ذهبی]] با استناد به گزارش‌های [[تاریخی]] که به برخی از آنها اشاره شد، [[معتقد]] است تفسیر کامل و پیوسته قرآن قبل از این انجام شده است. <ref>التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۱، ص۱۴۵ - ۱۴۷.</ref> به هر روی تفسیر در این دوره تدوین شد و رفته رفته از مرحله نقل [[مأثور]] خارج و گسترده و فراگیر و متنوع شد،<ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۹ - ۱۱.</ref> هرچند بسیاری از آثار مدون در این دوره از بین رفته‌اند. گفتنی است [[امامان شیعه]] {{ع}} در این دوران با وجود محدودیت‌های زیاد، بیشترین نقش را در گسترش، تعمیق و نشر [[تفسیر قرآن]] داشته و سعی کرده‌اند با ارائه روش صحیح در تفسیر قرآن <ref>نک: تهذیب الاحکام، ج ۱، ص۳۶۳؛ تفسیر عیاشی، ج ۱، ص۲۹۶؛ نورالثقلین، ج ۱، ص۳۸۰، ۵۹۶.</ref> و [[آسیب‌شناسی]] آن، از [[انحراف]] در آن جلوگیری کنند. <ref>نک: الکافی، ج ۸، ص۳۱۱؛ التوحید، ص۹۱؛ تفسیر عیاشی، ج ۱، ص۱۷ - ۱۸.</ref> پس از [[پیامبر]] {{صل}}، بر اساس [[حدیث متواتر ثقلین]] طریق [[اهل بیت]] {{ع}} مطمئن‌ترین راه در تفسیر قرآن است؛ زیرا در این [[روایت]] و دیگر [[روایات]] رسیده از پیامبر {{صل}} به [[صراحت]] بیانات [[خاندان پیامبر]] {{صل}} در امر [[دین]]، از جمله شرح و توضیح [[قرآن]]، معتبر شمرده شده است، بر این اساس، [[تفسیر اهل بیت]] {{ع}} که منشأ شکل‌گیری [[تفسیر مأثور]] [[شیعی]] بوده [[حجیت]] دارد.

Wasity: جایگزینی متن - 'واحدی' به 'واحدی'

2023-02-12T07:12:54Z

جایگزینی متن - 'واحدی' به 'واحدی'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۴۲
خط ۵۸:		خط ۵۸:

	=== قرن پنجم ===		=== قرن پنجم ===
	قرن پنجم نیز عصر ترجمه و [[شکوفایی]] دانش‌های مختلف و [[رویارویی]] [[مذاهب اسلامی]] در [[جهان اسلام]] است. <ref>تاریخ آداب اللغه، ج ۳، ص۹ - ۱۴.</ref> [[حقایق التأویل فی متشابه التنزیل (کتاب)\|حقایق التأویل فی متشابه التنزیل]] اثر [[سید رضی]]، [[الامالی (کتاب)\|الامالی]] اثر [[سید مرتضی]] و [[التبیان (کتاب)\|التبیان]] اثر [[شیخ طوسی]] که نخستین [[تفسیر اجتهادی]] و جامع [[شیعه]] است، مهم‌ترین [[تفاسیر شیعی]] نگاشته شده در این قرن‌اند. [[الکشف و البیان فی تفسیر القرآن (کتاب)\|الکشف و البیان فی تفسیر القرآن]] اثر [[احمد بن محمد ثعلبى نيشابورى]]، [[لطائف‌ الاشارات (کتاب)\|لطائف‌ الاشارات]] اثر [[ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن قشیری]]، [[النکت و العیون (کتاب)\|النکت و العیون]] اثر [[ماوردی]] [[الوسیط فی تفسیر القرآن (کتاب)\|الوسیط فی تفسیر القرآن]] اثر [[واحدی]] و [[المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز (کتاب)\|المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز]] اثر [[ابن عطیه اندلسی]] مهم‌ترین [[تفاسیر سنی]] نگاشته شده در این زمان‌اند. <ref>برای آشنایی با تفاسیر در این قرن، نک: طبقات المفسرین، ادنهوی، ص۱۴۸ - ۲۱۰؛ طبقات مفسران شیعه، ج ۲، ص۴۰ - ۱۰۶.</ref>		قرن پنجم نیز عصر ترجمه و [[شکوفایی]] دانش‌های مختلف و [[رویارویی]] [[مذاهب اسلامی]] در [[جهان اسلام]] است. <ref>تاریخ آداب اللغه، ج ۳، ص۹ - ۱۴.</ref> [[حقایق التأویل فی متشابه التنزیل (کتاب)\|حقایق التأویل فی متشابه التنزیل]] اثر [[سید رضی]]، [[الامالی (کتاب)\|الامالی]] اثر [[سید مرتضی]] و [[التبیان (کتاب)\|التبیان]] اثر [[شیخ طوسی]] که نخستین [[تفسیر اجتهادی]] و جامع [[شیعه]] است، مهم‌ترین [[تفاسیر شیعی]] نگاشته شده در این قرن‌اند. [[الکشف و البیان فی تفسیر القرآن (کتاب)\|الکشف و البیان فی تفسیر القرآن]] اثر [[احمد بن محمد ثعلبى نيشابورى]]، [[لطائف‌ الاشارات (کتاب)\|لطائف‌ الاشارات]] اثر [[ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن قشیری]]، [[النکت و العیون (کتاب)\|النکت و العیون]] اثر [[ماوردی]] [[الوسیط فی تفسیر القرآن (کتاب)\|الوسیط فی تفسیر القرآن]] اثر واحدی و [[المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز (کتاب)\|المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز]] اثر [[ابن عطیه اندلسی]] مهم‌ترین [[تفاسیر سنی]] نگاشته شده در این زمان‌اند. <ref>برای آشنایی با تفاسیر در این قرن، نک: طبقات المفسرین، ادنهوی، ص۱۴۸ - ۲۱۰؛ طبقات مفسران شیعه، ج ۲، ص۴۰ - ۱۰۶.</ref>

	=== قرن ششم ===		=== قرن ششم ===

Wasity: جایگزینی متن - 'تاویل' به 'تأویل'

2022-11-12T14:14:59Z

جایگزینی متن - 'تاویل' به 'تأویل'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۷:۴۴
خط ۶۶:		خط ۶۶:
	[[نگارش]] تفسیر به شیوه [[روایی]] و [[اجتهادی]] در قرن هفتم و هشتم، با گرایش‌های مختلف ادامه یافت، هرچند [[سیر]] نگارش تفاسیر شیعی در این دوران به علت [[اوضاع نابسامان]] [[سیاسی]] ([[حمله]] [[مغول]] و [[جنگ‌های صلیبی]]) و توجه [[دانشمندان شیعه]] به [[فقه]] دچار نوعی کندی بوده است،<ref>نک: طبقات مفسران شیعه، ج ۲، ص۱۹۲ - ۲۹۰.</ref> از این رو با وجود [[تفاسیر]] فراوانی که به قلم دانشمندان شیعه نگاشته شده‌اند در آنها [[تفسیر]] جامع کمتر دیده می‌‌شود. [[نهج البیان عن کشف معانی القرآن (کتاب)\|نهج البیان عن کشف معانی القرآن]] تألیف [[محمد بن حسن شیبانی]] از تفاسیر [[ارزشمند]] [[شیعه]] در این [[زمان]] است. <ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۳۲۸.</ref>		[[نگارش]] تفسیر به شیوه [[روایی]] و [[اجتهادی]] در قرن هفتم و هشتم، با گرایش‌های مختلف ادامه یافت، هرچند [[سیر]] نگارش تفاسیر شیعی در این دوران به علت [[اوضاع نابسامان]] [[سیاسی]] ([[حمله]] [[مغول]] و [[جنگ‌های صلیبی]]) و توجه [[دانشمندان شیعه]] به [[فقه]] دچار نوعی کندی بوده است،<ref>نک: طبقات مفسران شیعه، ج ۲، ص۱۹۲ - ۲۹۰.</ref> از این رو با وجود [[تفاسیر]] فراوانی که به قلم دانشمندان شیعه نگاشته شده‌اند در آنها [[تفسیر]] جامع کمتر دیده می‌‌شود. [[نهج البیان عن کشف معانی القرآن (کتاب)\|نهج البیان عن کشف معانی القرآن]] تألیف [[محمد بن حسن شیبانی]] از تفاسیر [[ارزشمند]] [[شیعه]] در این [[زمان]] است. <ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۳۲۸.</ref>

	[[مفسران اهل سنت]] در این دو قرن تفاسیر [[ارزشمندی]] از خود باقی گذاشته‌اند <ref>برای آشنایی با تفاسیر در این مدت، نک: طبقات المفسرین، ادنه وی، ص۲۱۱ - ۳۰۴.</ref> که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: [[مفاتیح الغیب]] یا [[تفسیر فخر رازی (کتاب)\|تفسیر فخر رازی]] تألیف [[فخر رازی]] که [[تفسیری]] گسترده و به [[روش اجتهادی]] [[عقلی]] و با [[گرایش]] [[کلامی]] [[فلسفی]] است، [[الجامع لاحکام القرآن (کتاب)\|الجامع لاحکام القرآن]] اثر [[ابوعبدالله محمد بن احمد بن ابوبکر بن فرح انصاری خزرجی اندلسی]] مشهور به [[محمد بن احمد قرطبی]] که از [[بهترین]] تفاسیری شمرده شده است که در آن همه آرا و اقوال را جمع و به لغت، [[ادب]]، فقه، [[کلام]] و... توجه و حتی المقدور از ذکر [[اسرائیلیات]] [[پرهیز]] کرده است،<ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۲۹۴ - ۲۹۵.</ref> [[تفسیر انوار التنزیل و اسرار ~~التاویل~~ (کتاب)\|تفسیر انوار التنزیل و اسرار ~~التاویل~~]] نوشته [[عبدالله بن عمر بيضاوى]] که دارای سبکی شیوا، عباراتی ظریف و موجز، و [[قدرت]] بیانی شگفت و همانند [[تفسیر الکشاف (کتاب)\|تفسیر الکشاف]] [[زمخشری]] از معدود تفاسیری است که مورد توجه مجامع [[علمی]] شیعه و [[سنی]] قرار گرفته و ده‌ها شرح و حاشیه بر آن نگاشته شده است،<ref> تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۲۹۵ - ۲۹۹.</ref> [[البحر المحیط فی التفسیر (کتاب)\|البحر المحیط فی التفسیر]] تألیف [[ابوحیان اندلسی]] که تأکید بر مباحث ادبی و بیانی برای [[اثبات اعجاز قرآن]] و [[اثبات]] [[ارتباط]] میان [[سوره‌ها]] از ویژگی‌های آن‌اند،<ref> تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۳۲۲ - ۳۲۳.</ref> تفسیر [[غرائب‌ القرآن و رغائب‌ الفرقان (کتاب)\|غرائب‌ القرآن و رغائب‌ الفرقان]] اثر [[نظام نیشابوری]] که در [[مذهب]] وی [[شک]] و تردیدهایی شده است،<ref>دانشنامه قرآن، ج ۱، ص۷۲۵؛ ج ۲، ص۲۲۹۰.</ref> [[تفسیر ابن کثیر (کتاب)\|تفسیر ابن کثیر]] از [[ابن کثیر]] که از مهم‌ترین [[تفاسیر روایی]] است که در کنار [[نقل روایات]] به [[نقد]]، تحلیل، بررسی و [[جرح و تعدیل]] آنها می‌‌پردازد. <ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۱۹۷ - ۱۹۸.</ref>		[[مفسران اهل سنت]] در این دو قرن تفاسیر [[ارزشمندی]] از خود باقی گذاشته‌اند <ref>برای آشنایی با تفاسیر در این مدت، نک: طبقات المفسرین، ادنه وی، ص۲۱۱ - ۳۰۴.</ref> که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: [[مفاتیح الغیب]] یا [[تفسیر فخر رازی (کتاب)\|تفسیر فخر رازی]] تألیف [[فخر رازی]] که [[تفسیری]] گسترده و به [[روش اجتهادی]] [[عقلی]] و با [[گرایش]] [[کلامی]] [[فلسفی]] است، [[الجامع لاحکام القرآن (کتاب)\|الجامع لاحکام القرآن]] اثر [[ابوعبدالله محمد بن احمد بن ابوبکر بن فرح انصاری خزرجی اندلسی]] مشهور به [[محمد بن احمد قرطبی]] که از [[بهترین]] تفاسیری شمرده شده است که در آن همه آرا و اقوال را جمع و به لغت، [[ادب]]، فقه، [[کلام]] و... توجه و حتی المقدور از ذکر [[اسرائیلیات]] [[پرهیز]] کرده است،<ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۲۹۴ - ۲۹۵.</ref> [[تفسیر انوار التنزیل و اسرار التأویل (کتاب)\|تفسیر انوار التنزیل و اسرار التأویل]] نوشته [[عبدالله بن عمر بيضاوى]] که دارای سبکی شیوا، عباراتی ظریف و موجز، و [[قدرت]] بیانی شگفت و همانند [[تفسیر الکشاف (کتاب)\|تفسیر الکشاف]] [[زمخشری]] از معدود تفاسیری است که مورد توجه مجامع [[علمی]] شیعه و [[سنی]] قرار گرفته و ده‌ها شرح و حاشیه بر آن نگاشته شده است،<ref> تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۲۹۵ - ۲۹۹.</ref> [[البحر المحیط فی التفسیر (کتاب)\|البحر المحیط فی التفسیر]] تألیف [[ابوحیان اندلسی]] که تأکید بر مباحث ادبی و بیانی برای [[اثبات اعجاز قرآن]] و [[اثبات]] [[ارتباط]] میان [[سوره‌ها]] از ویژگی‌های آن‌اند،<ref> تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۳۲۲ - ۳۲۳.</ref> تفسیر [[غرائب‌ القرآن و رغائب‌ الفرقان (کتاب)\|غرائب‌ القرآن و رغائب‌ الفرقان]] اثر [[نظام نیشابوری]] که در [[مذهب]] وی [[شک]] و تردیدهایی شده است،<ref>دانشنامه قرآن، ج ۱، ص۷۲۵؛ ج ۲، ص۲۲۹۰.</ref> [[تفسیر ابن کثیر (کتاب)\|تفسیر ابن کثیر]] از [[ابن کثیر]] که از مهم‌ترین [[تفاسیر روایی]] است که در کنار [[نقل روایات]] به [[نقد]]، تحلیل، بررسی و [[جرح و تعدیل]] آنها می‌‌پردازد. <ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۱۹۷ - ۱۹۸.</ref>

	=== قرن نهم ===		=== قرن نهم ===

Wasity: جایگزینی متن - 'ابن شهر آشوب' به 'ابن‌شهرآشوب'

2022-11-07T11:39:57Z

جایگزینی متن - 'ابن شهر آشوب' به 'ابن‌شهرآشوب'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۵:۰۹
خط ۶۱:		خط ۶۱:

	=== قرن ششم ===		=== قرن ششم ===
	لیست [[تفاسیر]] نگاشته شده در قرن ششم حکایت از [[بالندگی]] و [[پیشرفت]] [[دانش]] تفسیر در این دوران دارد. [[مجمع البیان (کتاب)\|مجمع البیان]] اثر [[طبرسی]]، [[متشابه القرآن (کتاب)\|متشابه القرآن]] اثر [[~~ابن شهر آشوب~~]]، [[روض الجنان و روح الجنان (کتاب)\|روض الجنان و روح الجنان]] اثر [[ابوالفتوح رازی]] و [[فقه القرآن (کتاب)\|فقه القرآن]] [[قطب‌الدین راوندی]] مهم‌ترین [[تفاسیر شیعه]] در این زمان‌اند که البته به [[باور]] برخی در این تفاسیر به [[روایات تفسیری]] بدان جهت که بیشتر آنها [[ضعف سند]] دارند توجهی نشده است. <ref>آشنایی با تفاسیر قرآن، ص۸۰. </ref> [[معالم التنزیل فی تفسیر القرآن (کتاب)\|معالم التنزیل فی تفسیر القرآن]] [[حسین بن مسعود بغوی]]، [[کشف الاسرار و عدةالابرار (کتاب)\|کشف الاسرار و عدةالابرار]] [[ابوالفضل رشیدالدین میبدى]]، [[تفسیر الکشاف (کتاب)\|تفسیر الکشاف]] [[زمخشری]] که تاکنون به سبب جایگاهش در محافل [[تفسیری]] ده‌ها حاشیه بر آن نگاشته شده است و [[زادالمسیر (کتاب)\|زادالمسیر]] [[ابن جوزی]] نیز مهم‌ترین تفاسیر سنی تألیف شده در این زمان‌اند. <ref>برای آشنایی با تفاسیر در این قرن، نک: طبقات المفسرین، ادنه وی، ص۱۴۸ - ۲۰۰؛ طبقات مفسران شیعه، ج ۲، ص۱۰۷ - ۱۸۹.</ref>		لیست [[تفاسیر]] نگاشته شده در قرن ششم حکایت از [[بالندگی]] و [[پیشرفت]] [[دانش]] تفسیر در این دوران دارد. [[مجمع البیان (کتاب)\|مجمع البیان]] اثر [[طبرسی]]، [[متشابه القرآن (کتاب)\|متشابه القرآن]] اثر [[ابن‌شهرآشوب]]، [[روض الجنان و روح الجنان (کتاب)\|روض الجنان و روح الجنان]] اثر [[ابوالفتوح رازی]] و [[فقه القرآن (کتاب)\|فقه القرآن]] [[قطب‌الدین راوندی]] مهم‌ترین [[تفاسیر شیعه]] در این زمان‌اند که البته به [[باور]] برخی در این تفاسیر به [[روایات تفسیری]] بدان جهت که بیشتر آنها [[ضعف سند]] دارند توجهی نشده است. <ref>آشنایی با تفاسیر قرآن، ص۸۰. </ref> [[معالم التنزیل فی تفسیر القرآن (کتاب)\|معالم التنزیل فی تفسیر القرآن]] [[حسین بن مسعود بغوی]]، [[کشف الاسرار و عدةالابرار (کتاب)\|کشف الاسرار و عدةالابرار]] [[ابوالفضل رشیدالدین میبدى]]، [[تفسیر الکشاف (کتاب)\|تفسیر الکشاف]] [[زمخشری]] که تاکنون به سبب جایگاهش در محافل [[تفسیری]] ده‌ها حاشیه بر آن نگاشته شده است و [[زادالمسیر (کتاب)\|زادالمسیر]] [[ابن جوزی]] نیز مهم‌ترین تفاسیر سنی تألیف شده در این زمان‌اند. <ref>برای آشنایی با تفاسیر در این قرن، نک: طبقات المفسرین، ادنه وی، ص۱۴۸ - ۲۰۰؛ طبقات مفسران شیعه، ج ۲، ص۱۰۷ - ۱۸۹.</ref>

	=== قرن هفتم و هشتم ===		=== قرن هفتم و هشتم ===

Wasity: جایگزینی متن - 'داود' به 'داوود'

2022-11-07T08:24:58Z

جایگزینی متن - 'داود' به 'داوود'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۵۴
خط ۳۱:		خط ۳۱:
	در میان پیشینیان کتاب مستقلی با عنوان «تاریخ تفسیر» نگاشته نشده و مباحث مربوط به آن در میان کتاب‌های دیگر پراکنده‌اند؛ [[رجالیان]] و فهرست‌نویسان به [[اجمال]]، به مفسران و تفاسیر آنان اشاره کرده‌اند. برخی از مفسران مانند [[شیخ طوسی]]،<ref>التبیان، ج ۱، ص۱ - ۲.</ref> [[ابن عطیه]] <ref>المحرر الوجیز، ج ۱، ص۴۱.</ref> و [[ابن عاشور]] <ref>نک: التحریر والتنویر، ج ۱، ص۱۳ - ۱۶.</ref> در مقدمه تفاسیرشان به اجمال به برخی مباحث تاریخ تفسیر اشاره کرده‌اند؛ همچنین [[مراغی]] در مقدمه تفسیرش، طبقات مختلف مفسران و افراد هر طبقه را به اجمال معرفی می‌‌کند. <ref>تفسیر المراغی، ج ۱، ص۶ ـ ۱۰.</ref> برخی از نویسندگانِ کتاب‌های [[علوم قرآن]] مانند [[سیوطی]] نیز در نوع ۸۸ [[اتقان فی علوم القرآن (کتاب)\|اتقان فی علوم القرآن]] و [[زرقانی]] در مبحث ۱۲ [[مناهل العرفان فی علوم القرآن (کتاب)\|مناهل العرفان فی علوم القرآن]] هرچند کوتاه به این بحث پرداخته‌اند. افزون بر این جمعی کتاب‌هایی در شناساندن [[مفسران]] و تفاسیرشان تألیف کرده‌اند.		در میان پیشینیان کتاب مستقلی با عنوان «تاریخ تفسیر» نگاشته نشده و مباحث مربوط به آن در میان کتاب‌های دیگر پراکنده‌اند؛ [[رجالیان]] و فهرست‌نویسان به [[اجمال]]، به مفسران و تفاسیر آنان اشاره کرده‌اند. برخی از مفسران مانند [[شیخ طوسی]]،<ref>التبیان، ج ۱، ص۱ - ۲.</ref> [[ابن عطیه]] <ref>المحرر الوجیز، ج ۱، ص۴۱.</ref> و [[ابن عاشور]] <ref>نک: التحریر والتنویر، ج ۱، ص۱۳ - ۱۶.</ref> در مقدمه تفاسیرشان به اجمال به برخی مباحث تاریخ تفسیر اشاره کرده‌اند؛ همچنین [[مراغی]] در مقدمه تفسیرش، طبقات مختلف مفسران و افراد هر طبقه را به اجمال معرفی می‌‌کند. <ref>تفسیر المراغی، ج ۱، ص۶ ـ ۱۰.</ref> برخی از نویسندگانِ کتاب‌های [[علوم قرآن]] مانند [[سیوطی]] نیز در نوع ۸۸ [[اتقان فی علوم القرآن (کتاب)\|اتقان فی علوم القرآن]] و [[زرقانی]] در مبحث ۱۲ [[مناهل العرفان فی علوم القرآن (کتاب)\|مناهل العرفان فی علوم القرآن]] هرچند کوتاه به این بحث پرداخته‌اند. افزون بر این جمعی کتاب‌هایی در شناساندن [[مفسران]] و تفاسیرشان تألیف کرده‌اند.

	[[سیوطی]] نخستین کسی بود که کتابی مستقل در طبقات المفسرین نگاشت. وی ۱۳۶ نفر از مفسران ادوار مختلف را در کتابش شناساند. <ref>نک: طبقات المفسرین، سیوطی، ص۹ - ۱۰۹.</ref> بعد از سیوطی شاگردش [[~~داودی~~]] کتابی با همین عنوان نگاشت و در آن ۷۰۴ نفر از مفسران را به ترتیب الفبایی معرفی کرد. <ref>نک: طبقات المفسرین، ~~داودی~~. </ref> در همین [[زمان]] شیخ [[ابوسعید بن صنع الله الکوز کنانی]] از [[دانشمندان]] روستای کوزکنان تبریز کتابی در طبقات المفسرین تدوین کرده است <ref>کشف الظنون، ج ۲، ص۱۱۰۷؛ هدیة العارفین، ج ۱، ص۳۹۳؛ معجم المفسرین، «مقدمه».</ref> که اثری از آن نیست. در قرن ۱۱ [[احمد بن محمد بن ادنه]] وی کتابی با همین عنوان نوشت و ۶۳۸ نفر [[مفسر]] را بر اساس قرن معرفی کرد. بنا به آنچه در مقدمه کتاب آمده است وی به مفسران بعد از ~~داودی~~ و نیز مفسرانی پرداخت که ~~داودی~~ از قلم انداخته بود. <ref>نک: طبقات المفسرین، ادنه وی، ص۹، «مقدمه».</ref> دکتر [[منیع عبدالحلیم محمود]] نیز در کتاب [[مناهج المفسرین (کتاب)\|مناهج المفسرین]] به معرفی جمعی از مفسران می‌‌پردازد. وی از [[سفیان ثوری]] شروع و به [[محمد محمود حجازی]] ختم می‌‌کند و ضمن معرفی [[شخصیت]] و [[کتاب‌های تفسیری]] نامبردگان و شیوه [[تفاسیر]] آنان، به نمونه‌ای از تفاسیرشان نیز اشاره می‌‌کند. <ref>نک: مناهج المفسرین، ص۱۱ - ۳۸۸.</ref> [[مذاهب التفسیر الاسلامی (کتاب)\|مذاهب التفسیر الاسلامی]] نوشته [[ایگناس گلدزیهر]] خاورشناس [[یهودی]]، اثری است در [[تاریخ]] و تحلیل تفسیرنگاری در [[جهان اسلام]] که شامل مباحثی چون نخستین مرحله تفسیرنگاری و پیدایش آن، [[تفسیر مأثور]]، [[تفسیر]] در پرتو [[اعتقاد]]، تفسیر در پرتو [[تصوف اسلامی]]، تفسیر در پرتو فرقه‌های [[دینی]] و [[تفسیر]] در پرتو [[تمدن اسلامی]] است. <ref>نک: مذاهب التفسیر الاسلامی. </ref> [[التفسیر والمفسرون (کتاب)\|التفسیر والمفسرون]] [[محمد حسین ذهبی]] از نگاشته‌های مشهور در این زمینه است. ذهبی کتابش را در یک مقدمه و سه باب و خاتمه تنظیم کرده است. وی در مقدمه به مباحثی چون تعریف تفسیر، [[تأویل]] و فرق آن دو و [[ترجمه قرآن]] پرداخته است و باب نخست را به اولین مرحله تفسیر یعنی تفسیر در دوران [[صحابه]] و [[تابعان]]، باب دوم را به مرحله دوم تفسیر یعنی تفسیر در [[عهد]] تابعان، باب سوم را به دوره سوم تفسیر یعنی تفسیر در عهد تدوین (دوره [[عباسیان]]) تا [[زمان]] حاضر و خاتمه را به مهم‌ترین الوان [[تفسیری]] در عصر جدید، اختصاص داده است.		[[سیوطی]] نخستین کسی بود که کتابی مستقل در طبقات المفسرین نگاشت. وی ۱۳۶ نفر از مفسران ادوار مختلف را در کتابش شناساند. <ref>نک: طبقات المفسرین، سیوطی، ص۹ - ۱۰۹.</ref> بعد از سیوطی شاگردش [[داوودی]] کتابی با همین عنوان نگاشت و در آن ۷۰۴ نفر از مفسران را به ترتیب الفبایی معرفی کرد. <ref>نک: طبقات المفسرین، داوودی. </ref> در همین [[زمان]] شیخ [[ابوسعید بن صنع الله الکوز کنانی]] از [[دانشمندان]] روستای کوزکنان تبریز کتابی در طبقات المفسرین تدوین کرده است <ref>کشف الظنون، ج ۲، ص۱۱۰۷؛ هدیة العارفین، ج ۱، ص۳۹۳؛ معجم المفسرین، «مقدمه».</ref> که اثری از آن نیست. در قرن ۱۱ [[احمد بن محمد بن ادنه]] وی کتابی با همین عنوان نوشت و ۶۳۸ نفر [[مفسر]] را بر اساس قرن معرفی کرد. بنا به آنچه در مقدمه کتاب آمده است وی به مفسران بعد از داوودی و نیز مفسرانی پرداخت که داوودی از قلم انداخته بود. <ref>نک: طبقات المفسرین، ادنه وی، ص۹، «مقدمه».</ref> دکتر [[منیع عبدالحلیم محمود]] نیز در کتاب [[مناهج المفسرین (کتاب)\|مناهج المفسرین]] به معرفی جمعی از مفسران می‌‌پردازد. وی از [[سفیان ثوری]] شروع و به [[محمد محمود حجازی]] ختم می‌‌کند و ضمن معرفی [[شخصیت]] و [[کتاب‌های تفسیری]] نامبردگان و شیوه [[تفاسیر]] آنان، به نمونه‌ای از تفاسیرشان نیز اشاره می‌‌کند. <ref>نک: مناهج المفسرین، ص۱۱ - ۳۸۸.</ref> [[مذاهب التفسیر الاسلامی (کتاب)\|مذاهب التفسیر الاسلامی]] نوشته [[ایگناس گلدزیهر]] خاورشناس [[یهودی]]، اثری است در [[تاریخ]] و تحلیل تفسیرنگاری در [[جهان اسلام]] که شامل مباحثی چون نخستین مرحله تفسیرنگاری و پیدایش آن، [[تفسیر مأثور]]، [[تفسیر]] در پرتو [[اعتقاد]]، تفسیر در پرتو [[تصوف اسلامی]]، تفسیر در پرتو فرقه‌های [[دینی]] و [[تفسیر]] در پرتو [[تمدن اسلامی]] است. <ref>نک: مذاهب التفسیر الاسلامی. </ref> [[التفسیر والمفسرون (کتاب)\|التفسیر والمفسرون]] [[محمد حسین ذهبی]] از نگاشته‌های مشهور در این زمینه است. ذهبی کتابش را در یک مقدمه و سه باب و خاتمه تنظیم کرده است. وی در مقدمه به مباحثی چون تعریف تفسیر، [[تأویل]] و فرق آن دو و [[ترجمه قرآن]] پرداخته است و باب نخست را به اولین مرحله تفسیر یعنی تفسیر در دوران [[صحابه]] و [[تابعان]]، باب دوم را به مرحله دوم تفسیر یعنی تفسیر در [[عهد]] تابعان، باب سوم را به دوره سوم تفسیر یعنی تفسیر در عهد تدوین (دوره [[عباسیان]]) تا [[زمان]] حاضر و خاتمه را به مهم‌ترین الوان [[تفسیری]] در عصر جدید، اختصاص داده است.

	[[دراسات فی التفسیر و رجاله (کتاب)\|دراسات فی التفسیر و رجاله]] اثر [[ابوالیقظان عطیة الجبوری]]، [[معجم مصنفات القرآن الکریم (کتاب)\|معجم مصنفات القرآن الکریم]] اثر [[علی شواخ]]، [[معجم المفسرین من صدر الاسلام حتی العصر الحاضر (کتاب)\|معجم المفسرین من صدر الاسلام حتی العصر الحاضر]] اثر [[عادل نویهض]] که در مقدمه کتابش تفسیر به سه دوره ترسیم شده است،<ref>نک: معجم المفسرین. </ref> [[الموسوعة المیسرة فی تراجم ائمة التفسیر و الاقراء و النحو و اللغه (کتاب)\|الموسوعة المیسرة فی تراجم ائمة التفسیر والاقراء والنحو واللغه]] اثر جمعی از نویسندگان، [[معجم تفاسیر القرآن الکریم (کتاب)\|معجم تفاسیر القرآن الکریم]] در دو جلد، جلد اوّل تألیف جمعی از مؤلفین و جلد دوم تألیف [[محمد بوخبزة]] از کتاب‌هایی‌اند که در زمان حاضر در این خصوص نگاشته شده‌اند.		[[دراسات فی التفسیر و رجاله (کتاب)\|دراسات فی التفسیر و رجاله]] اثر [[ابوالیقظان عطیة الجبوری]]، [[معجم مصنفات القرآن الکریم (کتاب)\|معجم مصنفات القرآن الکریم]] اثر [[علی شواخ]]، [[معجم المفسرین من صدر الاسلام حتی العصر الحاضر (کتاب)\|معجم المفسرین من صدر الاسلام حتی العصر الحاضر]] اثر [[عادل نویهض]] که در مقدمه کتابش تفسیر به سه دوره ترسیم شده است،<ref>نک: معجم المفسرین. </ref> [[الموسوعة المیسرة فی تراجم ائمة التفسیر و الاقراء و النحو و اللغه (کتاب)\|الموسوعة المیسرة فی تراجم ائمة التفسیر والاقراء والنحو واللغه]] اثر جمعی از نویسندگان، [[معجم تفاسیر القرآن الکریم (کتاب)\|معجم تفاسیر القرآن الکریم]] در دو جلد، جلد اوّل تألیف جمعی از مؤلفین و جلد دوم تألیف [[محمد بوخبزة]] از کتاب‌هایی‌اند که در زمان حاضر در این خصوص نگاشته شده‌اند.

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

2022-08-24T19:36:58Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

نمایش تغییرات

Wasity: جایگزینی متن - 'سلسله' به 'سلسله'

2022-08-03T11:06:39Z

جایگزینی متن - 'سلسله' به 'سلسله'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۳۶
خط ۸۸:		خط ۸۸:
	[[گسترش علم]] و [[فلسفه]]، نیازهای پیچیده [[جوامع]] برای راهیابی به [[معنویت]] و [[سعادت]]، دگرگون شدن لوازم و ابزار [[زندگی]]، درخواست از [[دین]] برای [[پاسخگویی]] به نیازهای [[بشر]] و [[جامعه]] و باور به توان [[قرآن]] برای پاسخگویی به نیازمندی‌های بشر در همه اعصار از ویژگی‌های عصر حاضرند که از [[قرن چهاردهم]] شروع می‌‌شود،<ref> تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۴۴۹ - ۴۵۱.</ref> از این رو در عصر جدید تحولی بزرگ و همه جانبه در شیوه‌های [[تفسیری]] و سبک‌های مختلف آن و روش‌های جدید در [[تفسیر موضوعی]] پدیدار شد. <ref> الفکر الدینی فی مواجهة العصر، ص۹۲ - ۹۳.</ref>		[[گسترش علم]] و [[فلسفه]]، نیازهای پیچیده [[جوامع]] برای راهیابی به [[معنویت]] و [[سعادت]]، دگرگون شدن لوازم و ابزار [[زندگی]]، درخواست از [[دین]] برای [[پاسخگویی]] به نیازهای [[بشر]] و [[جامعه]] و باور به توان [[قرآن]] برای پاسخگویی به نیازمندی‌های بشر در همه اعصار از ویژگی‌های عصر حاضرند که از [[قرن چهاردهم]] شروع می‌‌شود،<ref> تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۴۴۹ - ۴۵۱.</ref> از این رو در عصر جدید تحولی بزرگ و همه جانبه در شیوه‌های [[تفسیری]] و سبک‌های مختلف آن و روش‌های جدید در [[تفسیر موضوعی]] پدیدار شد. <ref> الفکر الدینی فی مواجهة العصر، ص۹۲ - ۹۳.</ref>

	[[تاریخ]] تفسیر در یک قرن اخیر با نهضت‌های [[اجتماعی]]، به ویژه نهضت‌های [[اصلاح]] [[دینی]] در سراسر جهان اسلام همراه بوده است. [[نهضت]] نوخواهی و نواندیشی در عالم [[اسلام]]، خاستگاه و خواسته‌های دینی و نیز [[دنیوی]] داشته است. [[سلسله]] جنبان نهضت‌های [[اصلاح‌طلبی]] در جهان اسلام، مواجهه گسترده با [[فرهنگ]] [[غرب]] بوده است که به شیوه مستقیم و غیرمستقیم بر [[ارزش‌ها]] و نگرش‌های [[جامعه اسلامی]] به ویژه و در درجه اول بر تحصیل کرده‌ها و [[روشنفکران]] اثر نهاده است. خصوصیت اصلی این [[نهضت‌ها]] در این بوده است که [[اسلام]] را [[دین]] پویا و یک [[نظام]] کامل [[دینی]] و [[دنیوی]] و [[اخلاقی]]، [[سیاسی]]، [[عبادی]] و [[اجتماعی]] می‌‌دیده‌اند. <ref> نک: تفسیر و تفاسیر جدید، ص۱۵ - ۱۷.</ref> تفسیرنگاری در قرن اخیر نه فقط به سبب انبوه [[تفاسیر]] با مکتب‌ها و مشرب‌های متفاوت بلکه به علت یاد شده و [[تحول]] دیدگاه تفسیرنویسی از دیدگاه فردی و [[اخروی]] به دیدگاه اجتماعی از هر قرن دیگر ممتاز است. بازگشت به [[قرآن]] و [[نهضت]] [[عظیم]] تفسیرنویسی در این دوره بارزترین مشخصه [[انقلاب]] اصلاحی فراگیر است؛<ref>تفسیر و تفاسیر جدید، ص۹ - ۱۰.</ref> برای نمونه [[سید جمال الدین اسدآبادی]] و [[شیخ محمد عبده]] مقالات پرشور و برانگیزاننده خود را در نشریه العروة الوثقی به [[آیات قرآن]] و [[تفسیر]] آیاتی مستند می‌‌کردند که اهمیت اجتماعی بیشتری داشت. <ref> نمونه‌های دیگر، نک: تفسیر و تفاسیر جدید، ص۲۱ ـ ۵۱.</ref> شیخ [[محمد عبده]] [[مکتب]] جدیدی در [[تفسیر قرآن]] و متفاوت از مکتب تفسیرنویسی قدیم با دو ویژگی [[ابداع]] کرد:		[[تاریخ]] تفسیر در یک قرن اخیر با نهضت‌های [[اجتماعی]]، به ویژه نهضت‌های [[اصلاح]] [[دینی]] در سراسر جهان اسلام همراه بوده است. [[نهضت]] نوخواهی و نواندیشی در عالم [[اسلام]]، خاستگاه و خواسته‌های دینی و نیز [[دنیوی]] داشته است. سلسله جنبان نهضت‌های [[اصلاح‌طلبی]] در جهان اسلام، مواجهه گسترده با [[فرهنگ]] [[غرب]] بوده است که به شیوه مستقیم و غیرمستقیم بر [[ارزش‌ها]] و نگرش‌های [[جامعه اسلامی]] به ویژه و در درجه اول بر تحصیل کرده‌ها و [[روشنفکران]] اثر نهاده است. خصوصیت اصلی این [[نهضت‌ها]] در این بوده است که [[اسلام]] را [[دین]] پویا و یک [[نظام]] کامل [[دینی]] و [[دنیوی]] و [[اخلاقی]]، [[سیاسی]]، [[عبادی]] و [[اجتماعی]] می‌‌دیده‌اند. <ref> نک: تفسیر و تفاسیر جدید، ص۱۵ - ۱۷.</ref> تفسیرنگاری در قرن اخیر نه فقط به سبب انبوه [[تفاسیر]] با مکتب‌ها و مشرب‌های متفاوت بلکه به علت یاد شده و [[تحول]] دیدگاه تفسیرنویسی از دیدگاه فردی و [[اخروی]] به دیدگاه اجتماعی از هر قرن دیگر ممتاز است. بازگشت به [[قرآن]] و [[نهضت]] [[عظیم]] تفسیرنویسی در این دوره بارزترین مشخصه [[انقلاب]] اصلاحی فراگیر است؛<ref>تفسیر و تفاسیر جدید، ص۹ - ۱۰.</ref> برای نمونه [[سید جمال الدین اسدآبادی]] و [[شیخ محمد عبده]] مقالات پرشور و برانگیزاننده خود را در نشریه العروة الوثقی به [[آیات قرآن]] و [[تفسیر]] آیاتی مستند می‌‌کردند که اهمیت اجتماعی بیشتری داشت. <ref> نمونه‌های دیگر، نک: تفسیر و تفاسیر جدید، ص۲۱ ـ ۵۱.</ref> شیخ [[محمد عبده]] [[مکتب]] جدیدی در [[تفسیر قرآن]] و متفاوت از مکتب تفسیرنویسی قدیم با دو ویژگی [[ابداع]] کرد:
	# [[اعتماد]] بسیار به [[عقل]] در [[فهم]] مراد [[خداوند]].		# [[اعتماد]] بسیار به [[عقل]] در [[فهم]] مراد [[خداوند]].
	# [[کوشش]] برای توافق دادن اسلام با [[تمدن]] [[غرب]] یا ارزش‌ها و معیارهای جدید [[زندگی]]. <ref>اتجاهات التفسیر، ص۲۱۷ - ۲۱۸.</ref> گفتنی است [[انکار]] [[معجزات]] و توجیه مادی آنها از ضعف‌های تفسیر اوست. <ref> نک: التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۲، ص۵۶۷ - ۵۶۹.</ref> [[رشید رضا]] [[شاگرد]] وی درس‌های تفسیر او را از ابتدای قرآن تا [[آیه]] ۱۲۶ [[سوره نساء]] دقیقاً مطابق نظر استاد در [[تفسیر المنار]] گرد آورد. سپس به همان سبک و [[سیاق]]، [[نگارش]] آن را تا آیه ۱۰۱ [[سوره یوسف]] پیش برد. البته تفاوت عمده ای بین آرای رشیدرضا و [[عبده]] دیده نمی‌شود، جز اینکه وی [[معتقد]] به [[اصلاح]] نظام [[خلافت اسلامی]] به شکل [[صدر اسلام]] و [[گرایش]] [[افراطی]] به [[سلفی]] گری و [[دشمنی]] با [[شیعه]] بود. <ref> نک: تفسیر و تفاسیر جدید، ص۷۶ - ۹۰.</ref> [[طنطا‌وی بن‌ جوهری]] [[شاگرد]] دیگر [[عبده]] [[تفسیر]] [[الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم (کتاب)\|الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم]] را با گرایش افراطی به [[علم]] و [[قیاس]] [[حقایق]] [[قرآن]] با [[علوم]] جدید تدوین کرد. <ref> تفسیر و تفاسیر جدید، ص۱۰۵ - ۱۱۱.</ref>[[احمد مصطفی مراغی]] در [[تفسیر مراغی (کتاب)\|تفسیر المراغی]] هرچند در سبک [[تفسیری]] و خطوط اصلی تابع [[مکتب تفسیری]] عبده است، برخلاف وی به آرای [[مفسران]] قدیم و [[احادیث]] [[رسول اکرم]]{{صل}} و [[سلف صالح]] آگاه‌تر و متعهدتر است و از تفسیر و توجیه [[آیات]] بر مبنای یافته‌های علوم جدید خودداری می‌‌کند. <ref> اتجاهات التفسیر، ص۲۱۱ - ۲۱۲.</ref> [[محمد جمال الدین قاسمی]] نیز در تفسیر مهم و مفصل خود [[محاسن التأویل (کتاب)\|محاسن التأویل]] متأثر از عبده است و از او به «الاستاذ الحکیم» یاد و حتی در مقدمه تفسیرش ۱۰ صفحه از مقدمه تفسیر عبده را نقل می‌‌کند. <ref> نک: اتجاهات التفسیر، ص۴۳ ـ ۵۴.</ref> قاسمی هرچند نگرش سلفی دارد؛ ولی به علت فضل فراوانش [[تمایلات]] وهابی‌گری در او چندان ظاهر نیست، بلکه بیشتر اشعری‌گرا و [[اهل حدیث]] است و در کنار گرایش‌های [[نقلی]] او گرایش‌های [[عقلی]] نیز مشهودند. غالب منابع [[فکری]] و موارد نقل و [[نقد]] او آثار قدماست و از معاصران تنها به عبده توجه دارد و تفسیرش به سبک و [[سیاق]] [[تفاسیر]] قدیم است. <ref>تفسیر و تفاسیر جدید، ص۹۵ - ۹۶.</ref> [[سید قطب]] نیز از مصلحانی است که به قصد اصلاحگری به قرآن و تفسیر آن پرداخت و [[فی ظلال القرآن (کتاب)\|تفسیر فی ظلال القرآن]] را نگاشت.		# [[کوشش]] برای توافق دادن اسلام با [[تمدن]] [[غرب]] یا ارزش‌ها و معیارهای جدید [[زندگی]]. <ref>اتجاهات التفسیر، ص۲۱۷ - ۲۱۸.</ref> گفتنی است [[انکار]] [[معجزات]] و توجیه مادی آنها از ضعف‌های تفسیر اوست. <ref> نک: التفسیر والمفسرون، ذهبی، ج ۲، ص۵۶۷ - ۵۶۹.</ref> [[رشید رضا]] [[شاگرد]] وی درس‌های تفسیر او را از ابتدای قرآن تا [[آیه]] ۱۲۶ [[سوره نساء]] دقیقاً مطابق نظر استاد در [[تفسیر المنار]] گرد آورد. سپس به همان سبک و [[سیاق]]، [[نگارش]] آن را تا آیه ۱۰۱ [[سوره یوسف]] پیش برد. البته تفاوت عمده ای بین آرای رشیدرضا و [[عبده]] دیده نمی‌شود، جز اینکه وی [[معتقد]] به [[اصلاح]] نظام [[خلافت اسلامی]] به شکل [[صدر اسلام]] و [[گرایش]] [[افراطی]] به [[سلفی]] گری و [[دشمنی]] با [[شیعه]] بود. <ref> نک: تفسیر و تفاسیر جدید، ص۷۶ - ۹۰.</ref> [[طنطا‌وی بن‌ جوهری]] [[شاگرد]] دیگر [[عبده]] [[تفسیر]] [[الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم (کتاب)\|الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم]] را با گرایش افراطی به [[علم]] و [[قیاس]] [[حقایق]] [[قرآن]] با [[علوم]] جدید تدوین کرد. <ref> تفسیر و تفاسیر جدید، ص۱۰۵ - ۱۱۱.</ref>[[احمد مصطفی مراغی]] در [[تفسیر مراغی (کتاب)\|تفسیر المراغی]] هرچند در سبک [[تفسیری]] و خطوط اصلی تابع [[مکتب تفسیری]] عبده است، برخلاف وی به آرای [[مفسران]] قدیم و [[احادیث]] [[رسول اکرم]]{{صل}} و [[سلف صالح]] آگاه‌تر و متعهدتر است و از تفسیر و توجیه [[آیات]] بر مبنای یافته‌های علوم جدید خودداری می‌‌کند. <ref> اتجاهات التفسیر، ص۲۱۱ - ۲۱۲.</ref> [[محمد جمال الدین قاسمی]] نیز در تفسیر مهم و مفصل خود [[محاسن التأویل (کتاب)\|محاسن التأویل]] متأثر از عبده است و از او به «الاستاذ الحکیم» یاد و حتی در مقدمه تفسیرش ۱۰ صفحه از مقدمه تفسیر عبده را نقل می‌‌کند. <ref> نک: اتجاهات التفسیر، ص۴۳ ـ ۵۴.</ref> قاسمی هرچند نگرش سلفی دارد؛ ولی به علت فضل فراوانش [[تمایلات]] وهابی‌گری در او چندان ظاهر نیست، بلکه بیشتر اشعری‌گرا و [[اهل حدیث]] است و در کنار گرایش‌های [[نقلی]] او گرایش‌های [[عقلی]] نیز مشهودند. غالب منابع [[فکری]] و موارد نقل و [[نقد]] او آثار قدماست و از معاصران تنها به عبده توجه دارد و تفسیرش به سبک و [[سیاق]] [[تفاسیر]] قدیم است. <ref>تفسیر و تفاسیر جدید، ص۹۵ - ۹۶.</ref> [[سید قطب]] نیز از مصلحانی است که به قصد اصلاحگری به قرآن و تفسیر آن پرداخت و [[فی ظلال القرآن (کتاب)\|تفسیر فی ظلال القرآن]] را نگاشت.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۵۴
خط ۳۱:		خط ۳۱:
	در میان پیشینیان کتاب مستقلی با عنوان «تاریخ تفسیر» نگاشته نشده و مباحث مربوط به آن در میان کتاب‌های دیگر پراکنده‌اند؛ [[رجالیان]] و فهرست‌نویسان به [[اجمال]]، به مفسران و تفاسیر آنان اشاره کرده‌اند. برخی از مفسران مانند [[شیخ طوسی]]،<ref>التبیان، ج ۱، ص۱ - ۲.</ref> [[ابن عطیه]] <ref>المحرر الوجیز، ج ۱، ص۴۱.</ref> و [[ابن عاشور]] <ref>نک: التحریر والتنویر، ج ۱، ص۱۳ - ۱۶.</ref> در مقدمه تفاسیرشان به اجمال به برخی مباحث تاریخ تفسیر اشاره کرده‌اند؛ همچنین [[مراغی]] در مقدمه تفسیرش، طبقات مختلف مفسران و افراد هر طبقه را به اجمال معرفی می‌‌کند. <ref>تفسیر المراغی، ج ۱، ص۶ ـ ۱۰.</ref> برخی از نویسندگانِ کتاب‌های [[علوم قرآن]] مانند [[سیوطی]] نیز در نوع ۸۸ [[اتقان فی علوم القرآن (کتاب)\|اتقان فی علوم القرآن]] و [[زرقانی]] در مبحث ۱۲ [[مناهل العرفان فی علوم القرآن (کتاب)\|مناهل العرفان فی علوم القرآن]] هرچند کوتاه به این بحث پرداخته‌اند. افزون بر این جمعی کتاب‌هایی در شناساندن [[مفسران]] و تفاسیرشان تألیف کرده‌اند.		در میان پیشینیان کتاب مستقلی با عنوان «تاریخ تفسیر» نگاشته نشده و مباحث مربوط به آن در میان کتاب‌های دیگر پراکنده‌اند؛ [[رجالیان]] و فهرست‌نویسان به [[اجمال]]، به مفسران و تفاسیر آنان اشاره کرده‌اند. برخی از مفسران مانند [[شیخ طوسی]]،<ref>التبیان، ج ۱، ص۱ - ۲.</ref> [[ابن عطیه]] <ref>المحرر الوجیز، ج ۱، ص۴۱.</ref> و [[ابن عاشور]] <ref>نک: التحریر والتنویر، ج ۱، ص۱۳ - ۱۶.</ref> در مقدمه تفاسیرشان به اجمال به برخی مباحث تاریخ تفسیر اشاره کرده‌اند؛ همچنین [[مراغی]] در مقدمه تفسیرش، طبقات مختلف مفسران و افراد هر طبقه را به اجمال معرفی می‌‌کند. <ref>تفسیر المراغی، ج ۱، ص۶ ـ ۱۰.</ref> برخی از نویسندگانِ کتاب‌های [[علوم قرآن]] مانند [[سیوطی]] نیز در نوع ۸۸ [[اتقان فی علوم القرآن (کتاب)\|اتقان فی علوم القرآن]] و [[زرقانی]] در مبحث ۱۲ [[مناهل العرفان فی علوم القرآن (کتاب)\|مناهل العرفان فی علوم القرآن]] هرچند کوتاه به این بحث پرداخته‌اند. افزون بر این جمعی کتاب‌هایی در شناساندن [[مفسران]] و تفاسیرشان تألیف کرده‌اند.

	[[سیوطی]] نخستین کسی بود که کتابی مستقل در طبقات المفسرین نگاشت. وی ۱۳۶ نفر از مفسران ادوار مختلف را در کتابش شناساند. <ref>نک: طبقات المفسرین، سیوطی، ص۹ - ۱۰۹.</ref> بعد از سیوطی شاگردش [[~~داودی~~]] کتابی با همین عنوان نگاشت و در آن ۷۰۴ نفر از مفسران را به ترتیب الفبایی معرفی کرد. <ref>نک: طبقات المفسرین، ~~داودی~~. </ref> در همین [[زمان]] شیخ [[ابوسعید بن صنع الله الکوز کنانی]] از [[دانشمندان]] روستای کوزکنان تبریز کتابی در طبقات المفسرین تدوین کرده است <ref>کشف الظنون، ج ۲، ص۱۱۰۷؛ هدیة العارفین، ج ۱، ص۳۹۳؛ معجم المفسرین، «مقدمه».</ref> که اثری از آن نیست. در قرن ۱۱ [[احمد بن محمد بن ادنه]] وی کتابی با همین عنوان نوشت و ۶۳۸ نفر [[مفسر]] را بر اساس قرن معرفی کرد. بنا به آنچه در مقدمه کتاب آمده است وی به مفسران بعد از ~~داودی~~ و نیز مفسرانی پرداخت که ~~داودی~~ از قلم انداخته بود. <ref>نک: طبقات المفسرین، ادنه وی، ص۹، «مقدمه».</ref> دکتر [[منیع عبدالحلیم محمود]] نیز در کتاب [[مناهج المفسرین (کتاب)\|مناهج المفسرین]] به معرفی جمعی از مفسران می‌‌پردازد. وی از [[سفیان ثوری]] شروع و به [[محمد محمود حجازی]] ختم می‌‌کند و ضمن معرفی [[شخصیت]] و [[کتاب‌های تفسیری]] نامبردگان و شیوه [[تفاسیر]] آنان، به نمونه‌ای از تفاسیرشان نیز اشاره می‌‌کند. <ref>نک: مناهج المفسرین، ص۱۱ - ۳۸۸.</ref> [[مذاهب التفسیر الاسلامی (کتاب)\|مذاهب التفسیر الاسلامی]] نوشته [[ایگناس گلدزیهر]] خاورشناس [[یهودی]]، اثری است در [[تاریخ]] و تحلیل تفسیرنگاری در [[جهان اسلام]] که شامل مباحثی چون نخستین مرحله تفسیرنگاری و پیدایش آن، [[تفسیر مأثور]]، [[تفسیر]] در پرتو [[اعتقاد]]، تفسیر در پرتو [[تصوف اسلامی]]، تفسیر در پرتو فرقه‌های [[دینی]] و [[تفسیر]] در پرتو [[تمدن اسلامی]] است. <ref>نک: مذاهب التفسیر الاسلامی. </ref> [[التفسیر والمفسرون (کتاب)\|التفسیر والمفسرون]] [[محمد حسین ذهبی]] از نگاشته‌های مشهور در این زمینه است. ذهبی کتابش را در یک مقدمه و سه باب و خاتمه تنظیم کرده است. وی در مقدمه به مباحثی چون تعریف تفسیر، [[تأویل]] و فرق آن دو و [[ترجمه قرآن]] پرداخته است و باب نخست را به اولین مرحله تفسیر یعنی تفسیر در دوران [[صحابه]] و [[تابعان]]، باب دوم را به مرحله دوم تفسیر یعنی تفسیر در [[عهد]] تابعان، باب سوم را به دوره سوم تفسیر یعنی تفسیر در عهد تدوین (دوره [[عباسیان]]) تا [[زمان]] حاضر و خاتمه را به مهم‌ترین الوان [[تفسیری]] در عصر جدید، اختصاص داده است.		[[سیوطی]] نخستین کسی بود که کتابی مستقل در طبقات المفسرین نگاشت. وی ۱۳۶ نفر از مفسران ادوار مختلف را در کتابش شناساند. <ref>نک: طبقات المفسرین، سیوطی، ص۹ - ۱۰۹.</ref> بعد از سیوطی شاگردش [[داوودی]] کتابی با همین عنوان نگاشت و در آن ۷۰۴ نفر از مفسران را به ترتیب الفبایی معرفی کرد. <ref>نک: طبقات المفسرین، داوودی. </ref> در همین [[زمان]] شیخ [[ابوسعید بن صنع الله الکوز کنانی]] از [[دانشمندان]] روستای کوزکنان تبریز کتابی در طبقات المفسرین تدوین کرده است <ref>کشف الظنون، ج ۲، ص۱۱۰۷؛ هدیة العارفین، ج ۱، ص۳۹۳؛ معجم المفسرین، «مقدمه».</ref> که اثری از آن نیست. در قرن ۱۱ [[احمد بن محمد بن ادنه]] وی کتابی با همین عنوان نوشت و ۶۳۸ نفر [[مفسر]] را بر اساس قرن معرفی کرد. بنا به آنچه در مقدمه کتاب آمده است وی به مفسران بعد از داوودی و نیز مفسرانی پرداخت که داوودی از قلم انداخته بود. <ref>نک: طبقات المفسرین، ادنه وی، ص۹، «مقدمه».</ref> دکتر [[منیع عبدالحلیم محمود]] نیز در کتاب [[مناهج المفسرین (کتاب)\|مناهج المفسرین]] به معرفی جمعی از مفسران می‌‌پردازد. وی از [[سفیان ثوری]] شروع و به [[محمد محمود حجازی]] ختم می‌‌کند و ضمن معرفی [[شخصیت]] و [[کتاب‌های تفسیری]] نامبردگان و شیوه [[تفاسیر]] آنان، به نمونه‌ای از تفاسیرشان نیز اشاره می‌‌کند. <ref>نک: مناهج المفسرین، ص۱۱ - ۳۸۸.</ref> [[مذاهب التفسیر الاسلامی (کتاب)\|مذاهب التفسیر الاسلامی]] نوشته [[ایگناس گلدزیهر]] خاورشناس [[یهودی]]، اثری است در [[تاریخ]] و تحلیل تفسیرنگاری در [[جهان اسلام]] که شامل مباحثی چون نخستین مرحله تفسیرنگاری و پیدایش آن، [[تفسیر مأثور]]، [[تفسیر]] در پرتو [[اعتقاد]]، تفسیر در پرتو [[تصوف اسلامی]]، تفسیر در پرتو فرقه‌های [[دینی]] و [[تفسیر]] در پرتو [[تمدن اسلامی]] است. <ref>نک: مذاهب التفسیر الاسلامی. </ref> [[التفسیر والمفسرون (کتاب)\|التفسیر والمفسرون]] [[محمد حسین ذهبی]] از نگاشته‌های مشهور در این زمینه است. ذهبی کتابش را در یک مقدمه و سه باب و خاتمه تنظیم کرده است. وی در مقدمه به مباحثی چون تعریف تفسیر، [[تأویل]] و فرق آن دو و [[ترجمه قرآن]] پرداخته است و باب نخست را به اولین مرحله تفسیر یعنی تفسیر در دوران [[صحابه]] و [[تابعان]]، باب دوم را به مرحله دوم تفسیر یعنی تفسیر در [[عهد]] تابعان، باب سوم را به دوره سوم تفسیر یعنی تفسیر در عهد تدوین (دوره [[عباسیان]]) تا [[زمان]] حاضر و خاتمه را به مهم‌ترین الوان [[تفسیری]] در عصر جدید، اختصاص داده است.

	[[دراسات فی التفسیر و رجاله (کتاب)\|دراسات فی التفسیر و رجاله]] اثر [[ابوالیقظان عطیة الجبوری]]، [[معجم مصنفات القرآن الکریم (کتاب)\|معجم مصنفات القرآن الکریم]] اثر [[علی شواخ]]، [[معجم المفسرین من صدر الاسلام حتی العصر الحاضر (کتاب)\|معجم المفسرین من صدر الاسلام حتی العصر الحاضر]] اثر [[عادل نویهض]] که در مقدمه کتابش تفسیر به سه دوره ترسیم شده است،<ref>نک: معجم المفسرین. </ref> [[الموسوعة المیسرة فی تراجم ائمة التفسیر و الاقراء و النحو و اللغه (کتاب)\|الموسوعة المیسرة فی تراجم ائمة التفسیر والاقراء والنحو واللغه]] اثر جمعی از نویسندگان، [[معجم تفاسیر القرآن الکریم (کتاب)\|معجم تفاسیر القرآن الکریم]] در دو جلد، جلد اوّل تألیف جمعی از مؤلفین و جلد دوم تألیف [[محمد بوخبزة]] از کتاب‌هایی‌اند که در زمان حاضر در این خصوص نگاشته شده‌اند.		[[دراسات فی التفسیر و رجاله (کتاب)\|دراسات فی التفسیر و رجاله]] اثر [[ابوالیقظان عطیة الجبوری]]، [[معجم مصنفات القرآن الکریم (کتاب)\|معجم مصنفات القرآن الکریم]] اثر [[علی شواخ]]، [[معجم المفسرین من صدر الاسلام حتی العصر الحاضر (کتاب)\|معجم المفسرین من صدر الاسلام حتی العصر الحاضر]] اثر [[عادل نویهض]] که در مقدمه کتابش تفسیر به سه دوره ترسیم شده است،<ref>نک: معجم المفسرین. </ref> [[الموسوعة المیسرة فی تراجم ائمة التفسیر و الاقراء و النحو و اللغه (کتاب)\|الموسوعة المیسرة فی تراجم ائمة التفسیر والاقراء والنحو واللغه]] اثر جمعی از نویسندگان، [[معجم تفاسیر القرآن الکریم (کتاب)\|معجم تفاسیر القرآن الکریم]] در دو جلد، جلد اوّل تألیف جمعی از مؤلفین و جلد دوم تألیف [[محمد بوخبزة]] از کتاب‌هایی‌اند که در زمان حاضر در این خصوص نگاشته شده‌اند.