تمدن اسلامی در معارف و سیره علوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* مقدمه */

2025-07-13T06:57:38Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۷
خط ۷:		خط ۷:

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	«[[تمدن]]» که برگرفته از ریشه «[[مدینه]]» و ~~«[[مدنیت]]»~~ است، در لغت به معنای [[شهرنشینی]] و در اصطلاح به معنای متخلق شدن به شهرنشینی است ([[خوی]] و [[خصلت]] شهرنشینی گرفتن)<ref>دهخدا، لغت‌نامه، واژه «مدن».</ref>. تمدن مجموعه دستاوردها و محصولات بشری در حوزه مادی و [[معنوی]] است که در نهایت یک حالت و وضعیت پیشرفته را رقم می‌زند<ref>انوری، فرهنگ روز سخن، ص۳۳۷.</ref>. در همین راستا برخی از [[جامعه‌شناسان]] تمدن را وضعیت و حالتی مترقی دانسته‌اند؛ حالتی مترقی که [[ملت‌ها]] در پرتو آن تحت تأثیر دانش‌های جدید قرار می‌گیرند و به نهایت [[ترقی]] و [[علوم]] و [[فنون]] دست می‌یابند<ref>محمدی، نقش فرهنگ و تمدن در بیداری غرب، ص۴۷.</ref>. از این‌رو، تمدن همان [[پیشرفت]] همه‌جانبه است؛ یعنی پیشرفت متوازن [[جامعه]] در بینش‌ها، [[منش‌ها]] و روش‌ها.		«[[تمدن]]» که برگرفته از ریشه «[[مدینه]]» و «مدنیت» است، در لغت به معنای شهرنشینی و در اصطلاح به معنای متخلق شدن به شهرنشینی است ([[خوی]] و خصلت شهرنشینی گرفتن)<ref>دهخدا، لغت‌نامه، واژه «مدن».</ref>. تمدن مجموعه دستاوردها و محصولات بشری در حوزه مادی و [[معنوی]] است که در نهایت یک حالت و وضعیت پیشرفته را رقم می‌زند<ref>انوری، فرهنگ روز سخن، ص۳۳۷.</ref>. در همین راستا برخی از [[جامعه‌شناسان]] تمدن را وضعیت و حالتی مترقی دانسته‌اند؛ حالتی مترقی که [[ملت‌ها]] در پرتو آن تحت تأثیر دانش‌های جدید قرار می‌گیرند و به نهایت [[ترقی]] و [[علوم]] و فنون دست می‌یابند<ref>محمدی، نقش فرهنگ و تمدن در بیداری غرب، ص۴۷.</ref>. از این‌رو، تمدن همان [[پیشرفت]] همه‌جانبه است؛ یعنی پیشرفت متوازن [[جامعه]] در بینش‌ها، منش‌ها و روش‌ها.
	[[نهج البلاغه]] هم نسبت به دردِ بی‌تمدنی و [[سبک زندگی]] متحجرانه هشدار می‌دهد و هم از درمانِ این [[درد]] سخن می‌راند. [[امام علی]]{{ع}} آنجا که اوضاع تمدن و [[فرهنگ]] [[مردم]] قبل [[بعثت]] [[نبوی]] را ترسیم می‌کند، از درد سخن می‌گوید:
	{{متن حدیث\|إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً{{صل}} نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ أَمِيناً عَلَى التَّنْزِيلِ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَيَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ الْأَصْنَامُ فِيكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الْآثَامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۶.</ref>.		[[نهج البلاغه]] هم نسبت به دردِ بی‌تمدنی و [[سبک زندگی]] متحجرانه هشدار می‌دهد و هم از درمانِ این درد سخن می‌راند. [[امام علی]]{{ع}} آنجا که اوضاع تمدن و [[فرهنگ]] [[مردم]] قبل [[بعثت]] [[نبوی]] را ترسیم می‌کند، از درد سخن می‌گوید: {{متن حدیث\|إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً{{صل}} نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ أَمِيناً عَلَى التَّنْزِيلِ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَيَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ الْأَصْنَامُ فِيكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الْآثَامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۶.</ref>.

	در این [[کلام]] [[ضعف]] [[تمدنی]] [[جامعه جاهلی]] در دو بخش بیان شده است:		در این [[کلام]] [[ضعف]] [[تمدنی]] [[جامعه جاهلی]] در دو بخش بیان شده است:
	#نبودِ تمدن در [[بعد معنوی]] و نرم‌افزاری؛		# نبودِ تمدن در بعد معنوی و نرم‌افزاری؛
	#نبودِ تمدن در بعد مادی و سخت‌افزاری.		# نبودِ تمدن در بعد مادی و سخت‌افزاری.
	در واقع [[امام]]{{ع}} ابتدا مهم‌ترین کارکردهای بعثت نبوی را برمی‌‌شمرد: «[[خداوند]]، محمد{{صل}} را هشداردهنده جهانیان [[مبعوث]] فرمود تا [[امین]] و پاسدار [[وحی الهی]] باشد». سپس ایشان درباره اوضاع تمدنی آنها تعبیر {{متن حدیث\|عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ}} را به کار می‌برد. از این تعبیر می‌‌توان دریافت که «[[شرّ]] [[دین]]» ناظر به فقدان بعد معنوی تمدن، و «شرّ دار» ناظر به فقدان بعد مادی آن است. «[[شر]] [[دین]]» یعنی بدترین دین که می‌تواند نماد [[محرومیت]] [[بعد معنوی]] و نرم‌افزاری [[تمدن]] باشد؛ یعنی شما [[مردم]] [[قبل از بعثت]] [[نبوی]] دارای بدترین دین، مرام و [[سبک زندگی]] بودید. حضرت در ادامه نمونه‌هایی از این بددینی و بدمسلکی را نام می‌برد؛ مانند خون‌ریزی‌های ناحق، [[قطع رحم]] و خویشاوندگسلی، [[بت‌پرستی]] و [[معصیت]] و گناه‌ورزی<ref>حضرت در خطبه دوم نیز از این بی‌تمدنی جامعه قبل از بعثت در بُعد نرم‌افزاری پرده برمی‌دارد: «ریسمان دین که عامل واسط و اتصال مردم با خداوند است، قطع شده و پایه‌های یقین و معرفت متزلزل گشته بود و مردم در اصول و مبانی خود دچار اختلاف و تشتت آرا بودند. این‌همه باعث شده که راه خروج از تاریکی‌ها و چالش‌ها دشوار و درگاه ورود به روشنایی و پیشرفت ناپیدا باشد. کارکرد مهلک چنین تمدنی در نهایت آن شد که خواسته یا ناخواسته خدای‌پرستیدنی، عصیان شود و شیطانِ مطرود، تحت یاری و طاعت قرار گیرد». این وضعیت را می‌‌توان بحرانی‌ترین وضع ممکن در بُعد معنوی و نرم‌افزاریِ یک تمدن برشمرد. این بود که امام در نهایت وضع مردم را چنین توصیف می‌کند: {{متن حدیث\|فَهُمْ فِيهَا تَائِهُونَ حَائِرُونَ جَاهِلُونَ مَفْتُونُونَ}}؛ «مردم سرگشته، حیران و دچار فتنه‌ها شدند». (نهج البلاغه، خطبه ۲)</ref>. از سوی دیگر، تمدن تنها در [[بُعد ~~معنوی]]،~~ [[فرهنگی]] و نرم‌افزاری منحصر نمی‌شود، بلکه بُعد مادی و صنعتی نیز دارد که ممکن است ملتی از این بُعد هم [[محروم]] باشد. وقتی [[امام علی]]{{ع}} در وصف [[جامعه]] [[عرب جاهلی]]، عبارت «شَرِّ دارٍ» را به کار می‌برد، این تعبیر می‌تواند نماد و نمونه‌ای از فقدان بعد مادی تمدن آن [[روزگار]] باشد. [[امام]] از جمله مصادیق و نمادهای این وضعیت را [[مسکن]] و سکونت ناگوار، فقدان آب [[آشامیدنی]] مناسب، [[سیستم]] معیوب آب‌رسانی و در نهایت سطح پایین [[تغذیه]] برمی‌‌شمارد<ref>{{متن حدیث\|وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَيَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ}}؛ «در بدترین خانه زندگی می‌‌کردید؛ در میان غارها، سنگ‌های خشن و مارهای سمّی خطرناک فاقد شنوایی به سر می‌‌بردید؛ آب‌های آلوده می‌نوشیدید و غذاهای ناگوار می‌خوردید». (نهج البلاغه، خطبه ۲۶)</ref>. به دیگر معنا، توصیفات فوق - یعنی وضعیت [[بحرانی]] در [[نظام]] [[عمران]]، [[بهداشت]]، [[تغذیه]] و آب‌رسانی - از مهم‌ترین شاخصه‌های [[تمدن]] در بُعد صنعتی و مادی قلمداد می‌‌شود.
			در واقع [[امام]]{{ع}} ابتدا مهم‌ترین کارکردهای بعثت نبوی را برمی‌‌شمرد: «[[خداوند]]، محمد{{صل}} را هشداردهنده جهانیان [[مبعوث]] فرمود تا [[امین]] و پاسدار [[وحی الهی]] باشد». سپس ایشان درباره اوضاع تمدنی آنها تعبیر {{متن حدیث\|عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ}} را به کار می‌برد. از این تعبیر می‌‌توان دریافت که «[[شرّ]] [[دین]]» ناظر به فقدان بعد معنوی تمدن، و «شرّ دار» ناظر به فقدان بعد مادی آن است. «[[شر]] [[دین]]» یعنی بدترین دین که می‌تواند نماد [[محرومیت]] [[بعد معنوی]] و نرم‌افزاری [[تمدن]] باشد؛ یعنی شما [[مردم]] [[قبل از بعثت]] [[نبوی]] دارای بدترین دین، مرام و [[سبک زندگی]] بودید. حضرت در ادامه نمونه‌هایی از این بددینی و بدمسلکی را نام می‌برد؛ مانند خون‌ریزی‌های ناحق، [[قطع رحم]] و خویشاوندگسلی، [[بت‌پرستی]] و [[معصیت]] و گناه‌ورزی<ref>حضرت در خطبه دوم نیز از این بی‌تمدنی جامعه قبل از بعثت در بُعد نرم‌افزاری پرده برمی‌دارد: «ریسمان دین که عامل واسط و اتصال مردم با خداوند است، قطع شده و پایه‌های یقین و معرفت متزلزل گشته بود و مردم در اصول و مبانی خود دچار اختلاف و تشتت آرا بودند. این‌همه باعث شده که راه خروج از تاریکی‌ها و چالش‌ها دشوار و درگاه ورود به روشنایی و پیشرفت ناپیدا باشد. کارکرد مهلک چنین تمدنی در نهایت آن شد که خواسته یا ناخواسته خدای‌پرستیدنی، عصیان شود و شیطانِ مطرود، تحت یاری و طاعت قرار گیرد». این وضعیت را می‌‌توان بحرانی‌ترین وضع ممکن در بُعد معنوی و نرم‌افزاریِ یک تمدن برشمرد. این بود که امام در نهایت وضع مردم را چنین توصیف می‌کند: {{متن حدیث\|فَهُمْ فِيهَا تَائِهُونَ حَائِرُونَ جَاهِلُونَ مَفْتُونُونَ}}؛ «مردم سرگشته، حیران و دچار فتنه‌ها شدند». نهج البلاغه، خطبه ۲.</ref>. از سوی دیگر، تمدن تنها در بُعد معنوی، [[فرهنگی]] و نرم‌افزاری منحصر نمی‌شود، بلکه بُعد مادی و صنعتی نیز دارد که ممکن است ملتی از این بُعد هم [[محروم]] باشد. وقتی [[امام علی]]{{ع}} در وصف [[جامعه]] [[عرب جاهلی]]، عبارت «شَرِّ دارٍ» را به کار می‌برد، این تعبیر می‌تواند نماد و نمونه‌ای از فقدان بعد مادی تمدن آن [[روزگار]] باشد. [[امام]] از جمله مصادیق و نمادهای این وضعیت را [[مسکن]] و سکونت ناگوار، فقدان آب آشامیدنی مناسب، [[سیستم]] معیوب آب‌رسانی و در نهایت سطح پایین تغذیه برمی‌‌شمارد<ref>{{متن حدیث\|وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَيَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ}}؛ «در بدترین خانه زندگی می‌‌کردید؛ در میان غارها، سنگ‌های خشن و مارهای سمّی خطرناک فاقد شنوایی به سر می‌‌بردید؛ آب‌های آلوده می‌نوشیدید و غذاهای ناگوار می‌خوردید». نهج البلاغه، خطبه ۲۶.</ref>. به دیگر معنا، توصیفات فوق ـ یعنی وضعیت [[بحرانی]] در [[نظام]] [[عمران]]، [[بهداشت]]، تغذیه و آب‌رسانی ـ از مهم‌ترین شاخصه‌های [[تمدن]] در بُعد صنعتی و مادی قلمداد می‌‌شود.

			[[امام]] از نسخه و درمان این درد نیز سخن می‌گوید؛ درمانی که [[جامعه]] را به سبک بایسته‌ای از [[زندگی]] و سطح شایسته‌ای از تمدن می‌رساند. در یک [[کلام]]، این درمان همان هنر استفاده از ظرفیت [[دین]] است؛ چراکه از منظر آموزه‌های [[نهج البلاغه]]، استفاده از ظرفیت دین بود که همین جامعه [[عرب]] را به اوج [[ترقی]] (ذُروَة العَلیاء) رساند. این بدین معناست که در تدوین [[سبک زندگی]] و تمدن هر چقدر از ظرفیت دین، بهتر و بیشتر استفاده شود، باید [[تمدنی]] بسیار شگرف‌تر را در [[انتظار]] نشست. [[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث\|بِنَا اهْتَدَيْتُمْ فِي الظَّلْمَاءِ وَ تَسَنَّمْتُمْ ذُرْوَةَ الْعَلْيَاءِ}}؛ «به سبب آب حیات آموزه‌های ما بود که در [[ساحل]] [[هدایت]] آرام گرفتید و در اوج ترقی و تمدن مستقر شدید». به واقع در جمله دوم، امام ترقی و [[تکامل]] را به شتری [[تشبیه]] می‌کند که دارای کوهان است<ref>{{متن حدیث\|تَسَنَّمْتُمْ}} از ماده سنام به معنای کوهان شتر است.</ref> و می‌‌فرماید: «شما بر بالای آن کوهان قرار گرفتید»؛ یعنی در پرتو [[اسلام]] ترقی و [[پیشرفت]] کردید<ref>بنگرید به: مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین{{ع}}، ج۱، ص۴۱۵.</ref>.

			خلاصه آنکه در نگرشی کلان و اساسی، [[تمدن اسلامی]] دست کم دو بعد دارد: بعد مادی و سخت‌افزاری و بعد معنوی و نرم‌افزاری.

	[[امام]] از نسخه و [[درمان]] این [[درد]] نیز سخن می‌گوید؛ درمانی که [[جامعه]] را به سبک بایسته‌ای از [[زندگی]] و سطح شایسته‌ای از تمدن می‌رساند. در یک [[کلام]]، این درمان همان [[هنر]] استفاده از ظرفیت[[دین]] است؛ چراکه از منظر آموزه‌های [[نهج البلاغه]]، استفاده از ظرفیت دین بود که همین جامعه [[عرب]] را به اوج [[ترقی]] (ذُروَة العَلیاء) رساند. این بدین معناست که در تدوین [[سبک زندگی]] و تمدن هر چقدر از ظرفیت دین، بهتر و بیشتر استفاده شود، باید [[تمدنی]] بسیار شگرف‌تر را در [[انتظار]] نشست. [[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث\|بِنَا اهْتَدَيْتُمْ فِي الظَّلْمَاءِ وَ تَسَنَّمْتُمْ ذُرْوَةَ الْعَلْيَاءِ}}؛ «به سبب [[آب حیات]] آموزه‌های ما بود که در [[ساحل]] [[هدایت]] آرام گرفتید و در اوج ترقی و تمدن مستقر شدید». به واقع در جمله دوم، امام ترقی و [[تکامل]] را به شتری [[تشبیه]] می‌کند که دارای کوهان است<ref>{{متن حدیث\|تَسَنَّمْتُمْ}} از ماده سنام به معنای کوهان شتر است.</ref> و می‌‌فرماید: «شما بر بالای آن کوهان قرار گرفتید»؛ یعنی در پرتو [[اسلام]] ترقی و [[پیشرفت]] کردید<ref>بنگرید به: مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین{{ع}}، ج۱، ص۴۱۵.</ref>.		یک معیار در این تقسیم‌بندی آن است که هر آنچه از [[علوم تجربی]] و طبیعی به ظهور می‌رسد و به شکل محسوس و ابزاری به [[خدمت]] [[بشر]] درمی‌‌آید، در قلمرو بعد مادی و سخت‌افزاری تمدن قرار می‌‌گیرد، اما هر آنچه از [[علوم انسانی]] که نقشه راه زندگی و نحوه تعامل با خود، [[خدا]]، [[مردم]] و [[محیط زیست]] را فراروی جامعه می‌‌نهد، در جرگه بعد معنوی و نرم‌افزاری تمدن جای می‌گیرد. بر این اساس جایگاه و نقش هر [[علم]] و ابعاد آن در [[تمدن اسلامی]] روشن می‌گردد؛ از جمله آنکه علوم انسانی به خصوص [[معارف اسلامی]] مانند آموزه‌های [[نهج البلاغه]]، جهت و غایت حرکت [[انسان]] و [[اجتماع]] را به سوی کمال و [[سعادت]] ترسیم می‌نماید. همچنین محصولات برخاسته از علوم تجربی، یعنی تکنولوژی و پیشرفت‌های صنعتی، وسایل و تجهیزاتی هستند که باید علوم انسانی و [[اسلامی]] [[فرهنگ]] و روش استفاده از آنها را مشخص سازد. مثلاً اگر تکنولوژی اینترنت یا شبیه‌سازی به [[بازار]] عرضه می‌شود، این فرهنگ و علوم انسانی و اسلامی است که حدود و مرزهای استفاده از این دو را تبیین می‌کند. اگر چنین شد، تکنولوژی و صنعت در خدمت [[انسانیت]] و [[معنویت]] درمی‌‌آید، نه در خدمت [[استکبار]] و هژمونی [[سلطه]] مدرن که [[جهان]] امروز گرفتار آن است<ref>[[حامد پوررستمی\|پوررستمی، حامد]]، [[سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه (کتاب)\|سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه]]، ص ۴۷.</ref>.
	خلاصه آنکه در نگرشی کلان و اساسی، [[تمدن اسلامی]] دست کم دو بعد دارد: بعد مادی و سخت‌افزاری و [[بعد معنوی]] و نرم‌افزاری.
	یک معیار در این تقسیم‌بندی آن است که هر آنچه از [[علوم تجربی]] و طبیعی به ظهور می‌رسد و به شکل محسوس و ابزاری به [[خدمت]] [[بشر]] درمی‌‌آید، در قلمرو بعد مادی و سخت‌افزاری تمدن قرار می‌‌گیرد، اما هر آنچه از [[علوم انسانی]] که نقشه راه زندگی و نحوه تعامل با خود، [[خدا]]، [[مردم]] و [[محیط زیست]] را فراروی جامعه می‌‌نهد، در جرگه بعد معنوی و نرم‌افزاری تمدن جای می‌گیرد. بر این اساس جایگاه و نقش هر [[علم]] و ابعاد آن در [[تمدن اسلامی]] روشن می‌گردد؛ از جمله آنکه [[علوم انسانی]] به خصوص [[معارف اسلامی]] مانند آموزه‌های [[نهج البلاغه]]، جهت و [[غایت~~]] [[~~حرکت]] [[انسان]] و [[اجتماع]] را به سوی کمال و [[سعادت]] ترسیم می‌نماید. همچنین محصولات برخاسته از [[علوم ~~تجربی]]،~~ یعنی تکنولوژی و پیشرفت‌های صنعتی، وسایل و تجهیزاتی هستند که باید [[علوم انسانی]] و [[اسلامی]] [[فرهنگ]] و روش استفاده از آنها را مشخص سازد. مثلاً اگر تکنولوژی اینترنت یا شبیه‌سازی به [[بازار]] عرضه می‌شود، این فرهنگ و علوم انسانی و اسلامی است که حدود و مرزهای استفاده از این دو را تبیین می‌کند. اگر چنین شد، تکنولوژی و [[صنعت]] در [[خدمت]] [[انسانیت]] و [[معنویت]] درمی‌‌آید، نه در خدمت [[استکبار]] و هژمونی [[سلطه]] مدرن که [[جهان]] امروز گرفتار آن است.<ref>[[حامد پوررستمی\|پوررستمی، حامد]]، [[سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه (کتاب)\|سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه]]، ص ۴۷.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* پانویس */

2025-07-13T06:53:31Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۳
خط ۲۷:		خط ۲۷:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~تمدن اسلامی~~]]		[[رده:اهداف اسلام]]

Wasity: /* مقدمه */

2025-05-22T13:54:58Z

مقدمه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۲۴
خط ۷:		خط ۷:

	== مقدمه ==		== مقدمه ==
	[[تمدن]] که برگرفته از ریشه [[مدینه]] و [[مدنیت]] است، در لغت به معنای [[شهرنشینی]] و در اصطلاح به معنای متخلق شدن به شهرنشینی است ([[خوی]] و [[خصلت]] شهرنشینی گرفتن)<ref>دهخدا، لغت‌نامه، واژه «مدن».</ref>. تمدن مجموعه دستاوردها و محصولات بشری در حوزه مادی و [[معنوی]] است که در نهایت یک حالت و وضعیت پیشرفته را رقم می‌زند<ref>انوری، فرهنگ روز سخن، ص۳۳۷.</ref>. در همین راستا برخی از [[جامعه‌شناسان]] تمدن را وضعیت و حالتی مترقی دانسته‌اند؛ حالتی مترقی که [[ملت‌ها]] در پرتو آن تحت تأثیر دانش‌های جدید قرار می‌گیرند و به نهایت [[ترقی]] و [[علوم]] و [[فنون]] دست می‌یابند<ref>محمدی، نقش فرهنگ و تمدن در بیداری غرب، ص۴۷.</ref>. از این‌رو، تمدن همان [[پیشرفت]] همه‌جانبه است؛ یعنی پیشرفت متوازن [[جامعه]] در بینش‌ها، [[منش‌ها]] و روش‌ها.		«[[تمدن]]» که برگرفته از ریشه «[[مدینه]]» و «[[مدنیت]]» است، در لغت به معنای [[شهرنشینی]] و در اصطلاح به معنای متخلق شدن به شهرنشینی است ([[خوی]] و [[خصلت]] شهرنشینی گرفتن)<ref>دهخدا، لغت‌نامه، واژه «مدن».</ref>. تمدن مجموعه دستاوردها و محصولات بشری در حوزه مادی و [[معنوی]] است که در نهایت یک حالت و وضعیت پیشرفته را رقم می‌زند<ref>انوری، فرهنگ روز سخن، ص۳۳۷.</ref>. در همین راستا برخی از [[جامعه‌شناسان]] تمدن را وضعیت و حالتی مترقی دانسته‌اند؛ حالتی مترقی که [[ملت‌ها]] در پرتو آن تحت تأثیر دانش‌های جدید قرار می‌گیرند و به نهایت [[ترقی]] و [[علوم]] و [[فنون]] دست می‌یابند<ref>محمدی، نقش فرهنگ و تمدن در بیداری غرب، ص۴۷.</ref>. از این‌رو، تمدن همان [[پیشرفت]] همه‌جانبه است؛ یعنی پیشرفت متوازن [[جامعه]] در بینش‌ها، [[منش‌ها]] و روش‌ها.
	[[نهج البلاغه]] هم نسبت به دردِ بی‌تمدنی و [[سبک زندگی]] متحجرانه هشدار می‌دهد و هم از درمانِ این [[درد]] سخن می‌راند. [[امام علی]]{{ع}} آنجا که اوضاع تمدن و [[فرهنگ]] [[مردم]] قبل [[بعثت]] [[نبوی]] را ترسیم می‌کند، از درد سخن می‌گوید:		[[نهج البلاغه]] هم نسبت به دردِ بی‌تمدنی و [[سبک زندگی]] متحجرانه هشدار می‌دهد و هم از درمانِ این [[درد]] سخن می‌راند. [[امام علی]]{{ع}} آنجا که اوضاع تمدن و [[فرهنگ]] [[مردم]] قبل [[بعثت]] [[نبوی]] را ترسیم می‌کند، از درد سخن می‌گوید:
	{{متن حدیث\|إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً{{صل}} نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ أَمِيناً عَلَى التَّنْزِيلِ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَيَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ الْأَصْنَامُ فِيكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الْآثَامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۶.</ref>.		{{متن حدیث\|إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً{{صل}} نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ أَمِيناً عَلَى التَّنْزِيلِ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَيَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ الْأَصْنَامُ فِيكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الْآثَامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۶.</ref>.

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = تمدن اسلامی | عنوان مدخل = تمدن اسلامی | مداخل مرتبط = تمدن اسلامی در معارف و سیره علوی - تمدن اسلامی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == تمدن که برگرفته از ریشه مدینه و مدنیت است، در لغت...» ایجاد کرد

2025-05-22T06:39:37Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = تمدن اسلامی | عنوان مدخل = تمدن اسلامی | مداخل مرتبط = تمدن اسلامی در معارف و سیره علوی - تمدن اسلامی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == تمدن که برگرفته از ریشه مدینه و مدنیت است، در لغت...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = تمدن اسلامی
| عنوان مدخل = تمدن اسلامی
| مداخل مرتبط = [[تمدن اسلامی در معارف و سیره علوی]] - [[تمدن اسلامی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
| پرسش مرتبط =
}}

== مقدمه ==
[[تمدن]] که برگرفته از ریشه [[مدینه]] و [[مدنیت]] است، در لغت به معنای [[شهرنشینی]] و در اصطلاح به معنای متخلق شدن به شهرنشینی است ([[خوی]] و [[خصلت]] شهرنشینی گرفتن)<ref>دهخدا، لغت‌نامه، واژه «مدن».</ref>. تمدن مجموعه دستاوردها و محصولات بشری در حوزه مادی و [[معنوی]] است که در نهایت یک حالت و وضعیت پیشرفته را رقم می‌زند<ref>انوری، فرهنگ روز سخن، ص۳۳۷.</ref>. در همین راستا برخی از [[جامعه‌شناسان]] تمدن را وضعیت و حالتی مترقی دانسته‌اند؛ حالتی مترقی که [[ملت‌ها]] در پرتو آن تحت تأثیر دانش‌های جدید قرار می‌گیرند و به نهایت [[ترقی]] و [[علوم]] و [[فنون]] دست می‌یابند<ref>محمدی، نقش فرهنگ و تمدن در بیداری غرب، ص۴۷.</ref>. از این‌رو، تمدن همان [[پیشرفت]] همه‌جانبه است؛ یعنی پیشرفت متوازن [[جامعه]] در بینش‌ها، [[منش‌ها]] و روش‌ها.
[[نهج البلاغه]] هم نسبت به دردِ بی‌تمدنی و [[سبک زندگی]] متحجرانه هشدار می‌دهد و هم از درمانِ این [[درد]] سخن می‌راند. [[امام علی]]{{ع}} آنجا که اوضاع تمدن و [[فرهنگ]] [[مردم]] قبل [[بعثت]] [[نبوی]] را ترسیم می‌کند، از درد سخن می‌گوید:
{{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً{{صل}} نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ أَمِيناً عَلَى التَّنْزِيلِ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَيَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ الْأَصْنَامُ فِيكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الْآثَامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۶.</ref>.
در این [[کلام]] [[ضعف]] [[تمدنی]] [[جامعه جاهلی]] در دو بخش بیان شده است:
#نبودِ تمدن در [[بعد معنوی]] و نرم‌افزاری؛
#نبودِ تمدن در بعد مادی و سخت‌افزاری.
در واقع [[امام]]{{ع}} ابتدا مهم‌ترین کارکردهای بعثت نبوی را برمی‌‌شمرد: «[[خداوند]]، محمد{{صل}} را هشداردهنده جهانیان [[مبعوث]] فرمود تا [[امین]] و پاسدار [[وحی الهی]] باشد». سپس ایشان درباره اوضاع تمدنی آنها تعبیر {{متن حدیث|عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ}} را به کار می‌برد. از این تعبیر می‌‌توان دریافت که «[[شرّ]] [[دین]]» ناظر به فقدان بعد معنوی تمدن، و «شرّ دار» ناظر به فقدان بعد مادی آن است. «[[شر]] [[دین]]» یعنی بدترین دین که می‌تواند نماد [[محرومیت]] [[بعد معنوی]] و نرم‌افزاری [[تمدن]] باشد؛ یعنی شما [[مردم]] [[قبل از بعثت]] [[نبوی]] دارای بدترین دین، مرام و [[سبک زندگی]] بودید. حضرت در ادامه نمونه‌هایی از این بددینی و بدمسلکی را نام می‌برد؛ مانند خون‌ریزی‌های ناحق، [[قطع رحم]] و خویشاوندگسلی، [[بت‌پرستی]] و [[معصیت]] و گناه‌ورزی<ref>حضرت در خطبه دوم نیز از این بی‌تمدنی جامعه قبل از بعثت در بُعد نرم‌افزاری پرده برمی‌دارد: «ریسمان دین که عامل واسط و اتصال مردم با خداوند است، قطع شده و پایه‌های یقین و معرفت متزلزل گشته بود و مردم در اصول و مبانی خود دچار اختلاف و تشتت آرا بودند. این‌همه باعث شده که راه خروج از تاریکی‌ها و چالش‌ها دشوار و درگاه ورود به روشنایی و پیشرفت ناپیدا باشد. کارکرد مهلک چنین تمدنی در نهایت آن شد که خواسته یا ناخواسته خدای‌پرستیدنی، عصیان شود و شیطانِ مطرود، تحت یاری و طاعت قرار گیرد». این وضعیت را می‌‌توان بحرانی‌ترین وضع ممکن در بُعد معنوی و نرم‌افزاریِ یک تمدن برشمرد. این بود که امام در نهایت وضع مردم را چنین توصیف می‌کند: {{متن حدیث|فَهُمْ فِيهَا تَائِهُونَ حَائِرُونَ جَاهِلُونَ مَفْتُونُونَ}}؛ «مردم سرگشته، حیران و دچار فتنه‌ها شدند». (نهج البلاغه، خطبه ۲)</ref>. از سوی دیگر، تمدن تنها در [[بُعد معنوی]]، [[فرهنگی]] و نرم‌افزاری منحصر نمی‌شود، بلکه بُعد مادی و صنعتی نیز دارد که ممکن است ملتی از این بُعد هم [[محروم]] باشد. وقتی [[امام علی]]{{ع}} در وصف [[جامعه]] [[عرب جاهلی]]، عبارت «شَرِّ دارٍ» را به کار می‌برد، این تعبیر می‌تواند نماد و نمونه‌ای از فقدان بعد مادی تمدن آن [[روزگار]] باشد. [[امام]] از جمله مصادیق و نمادهای این وضعیت را [[مسکن]] و سکونت ناگوار، فقدان آب [[آشامیدنی]] مناسب، [[سیستم]] معیوب آب‌رسانی و در نهایت سطح پایین [[تغذیه]] برمی‌‌شمارد<ref>{{متن حدیث|وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَيَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ}}؛ «در بدترین خانه زندگی می‌‌کردید؛ در میان غارها، سنگ‌های خشن و مارهای سمّی خطرناک فاقد شنوایی به سر می‌‌بردید؛ آب‌های آلوده می‌نوشیدید و غذاهای ناگوار می‌خوردید». (نهج البلاغه، خطبه ۲۶)</ref>. به دیگر معنا، توصیفات فوق - یعنی وضعیت [[بحرانی]] در [[نظام]] [[عمران]]، [[بهداشت]]، [[تغذیه]] و آب‌رسانی - از مهم‌ترین شاخصه‌های [[تمدن]] در بُعد صنعتی و مادی قلمداد می‌‌شود.

[[امام]] از نسخه و [[درمان]] این [[درد]] نیز سخن می‌گوید؛ درمانی که [[جامعه]] را به سبک بایسته‌ای از [[زندگی]] و سطح شایسته‌ای از تمدن می‌رساند. در یک [[کلام]]، این درمان همان [[هنر]] استفاده از ظرفیت[[دین]] است؛ چراکه از منظر آموزه‌های [[نهج البلاغه]]، استفاده از ظرفیت دین بود که همین جامعه [[عرب]] را به اوج [[ترقی]] (ذُروَة العَلیاء) رساند. این بدین معناست که در تدوین [[سبک زندگی]] و تمدن هر چقدر از ظرفیت دین، بهتر و بیشتر استفاده شود، باید [[تمدنی]] بسیار شگرف‌تر را در [[انتظار]] نشست. [[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|بِنَا اهْتَدَيْتُمْ فِي الظَّلْمَاءِ وَ تَسَنَّمْتُمْ ذُرْوَةَ الْعَلْيَاءِ}}؛ «به سبب [[آب حیات]] آموزه‌های ما بود که در [[ساحل]] [[هدایت]] آرام گرفتید و در اوج ترقی و تمدن مستقر شدید». به واقع در جمله دوم، امام ترقی و [[تکامل]] را به شتری [[تشبیه]] می‌کند که دارای کوهان است<ref>{{متن حدیث|تَسَنَّمْتُمْ}} از ماده سنام به معنای کوهان شتر است.</ref> و می‌‌فرماید: «شما بر بالای آن کوهان قرار گرفتید»؛ یعنی در پرتو [[اسلام]] ترقی و [[پیشرفت]] کردید<ref>بنگرید به: مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین{{ع}}، ج۱، ص۴۱۵.</ref>.
خلاصه آنکه در نگرشی کلان و اساسی، [[تمدن اسلامی]] دست کم دو بعد دارد: بعد مادی و سخت‌افزاری و [[بعد معنوی]] و نرم‌افزاری.
یک معیار در این تقسیم‌بندی آن است که هر آنچه از [[علوم تجربی]] و طبیعی به ظهور می‌رسد و به شکل محسوس و ابزاری به [[خدمت]] [[بشر]] درمی‌‌آید، در قلمرو بعد مادی و سخت‌افزاری تمدن قرار می‌‌گیرد، اما هر آنچه از [[علوم انسانی]] که نقشه راه زندگی و نحوه تعامل با خود، [[خدا]]، [[مردم]] و [[محیط زیست]] را فراروی جامعه می‌‌نهد، در جرگه بعد معنوی و نرم‌افزاری تمدن جای می‌گیرد. بر این اساس جایگاه و نقش هر [[علم]] و ابعاد آن در [[تمدن اسلامی]] روشن می‌گردد؛ از جمله آنکه [[علوم انسانی]] به خصوص [[معارف اسلامی]] مانند آموزه‌های [[نهج البلاغه]]، جهت و [[غایت]] [[حرکت]] [[انسان]] و [[اجتماع]] را به سوی کمال و [[سعادت]] ترسیم می‌نماید. همچنین محصولات برخاسته از [[علوم تجربی]]، یعنی تکنولوژی و پیشرفت‌های صنعتی، وسایل و تجهیزاتی هستند که باید [[علوم انسانی]] و [[اسلامی]] [[فرهنگ]] و روش استفاده از آنها را مشخص سازد. مثلاً اگر تکنولوژی اینترنت یا شبیه‌سازی به [[بازار]] عرضه می‌شود، این فرهنگ و علوم انسانی و اسلامی است که حدود و مرزهای استفاده از این دو را تبیین می‌کند. اگر چنین شد، تکنولوژی و [[صنعت]] در [[خدمت]] [[انسانیت]] و [[معنویت]] درمی‌‌آید، نه در خدمت [[استکبار]] و هژمونی [[سلطه]] مدرن که [[جهان]] امروز گرفتار آن است.<ref>[[حامد پوررستمی|پوررستمی، حامد]]، [[سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه (کتاب)|سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه]]، ص ۴۷.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM010888.jpg|22px]] [[حامد پوررستمی|پوررستمی، حامد]]، [[سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه (کتاب)|'''سبک زندگی در آموزه‌های نهج البلاغه''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:تمدن اسلامی]]