جاهلیت - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۳ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۱

2026-02-03T10:11:40Z

Bahmani در ‏۱۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۹

2025-07-12T09:19:33Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۹
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{نبوت}}~~
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[جاهلیت در لغت]] - [[جاهلیت در قرآن]] - [[جاهلیت در نهج البلاغه]] - [[جاهلیت در کلام اسلامی]] - [[جاهلیت در تاریخ اسلامی]] - [[جاهلیت در فقه سیاسی]] - [[جاهلیت در معارف و سیره نبوی]]\| پرسش مرتبط = }}		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[جاهلیت در لغت]] - [[جاهلیت در قرآن]] - [[جاهلیت در نهج البلاغه]] - [[جاهلیت در کلام اسلامی]] - [[جاهلیت در تاریخ اسلامی]] - [[جاهلیت در فقه سیاسی]] - [[جاهلیت در معارف و سیره نبوی]]\| پرسش مرتبط = }}

خط ۶:		خط ۵:
	== معناشناسی ==		== معناشناسی ==
	{{اصلی\|جاهلیت در لغت}}		{{اصلی\|جاهلیت در لغت}}
	جاهلیت به‌معنای برخوردار نبودن از [[حلم]]<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۴، ص۲۸۱.</ref>؛ نابرخورداری از علم و [[دانش]] و بی‌خبری ([[نادانی]] و [[حماقت]])<ref>فراهیدی، العین، ذیل واژه جهل، ج۳، ص۲۹۰؛ جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۱، ص۴۰.</ref>؛ [[بی‌خردی]] و خیره‌سری و [[ستیزه‌جویی]] (مقابل [[خوش‌رفتاری]] و [[نرم‌خویی]])<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>؛ حالت و کیفیت [[جاهل]]، [[نادانی]] دوره پیش از [[اسلام]]، [[عرب]] [[عهد]] [[بت‌پرستی]]<ref>محمد معین، فرهنگ معین، ص۵۲۳.</ref>؛ باورهای [[باطل]] و رفتارهای غیرمنطقی و تعصب‌آمیز<ref>بلاشر، تاریخ الادب العربی، ج۱، ص۴۷؛ شاهد بر این معنا، ابوجهل است که با وجود زیرکی در میان قریش و شهرت او به ابوالحکم، رسول خدا{{صل}} وی را «ابوجهل» نامید.</ref> است<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ~~ج۱،~~ ص۱۶.</ref>.		جاهلیت به‌معنای برخوردار نبودن از [[حلم]]<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۴، ص۲۸۱.</ref>؛ نابرخورداری از علم و [[دانش]] و بی‌خبری ([[نادانی]] و [[حماقت]])<ref>فراهیدی، العین، ذیل واژه جهل، ج۳، ص۲۹۰؛ جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۱، ص۴۰.</ref>؛ [[بی‌خردی]] و خیره‌سری و [[ستیزه‌جویی]] (مقابل [[خوش‌رفتاری]] و [[نرم‌خویی]])<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>؛ حالت و کیفیت [[جاهل]]، [[نادانی]] دوره پیش از [[اسلام]]، [[عرب]] [[عهد]] [[بت‌پرستی]]<ref>محمد معین، فرهنگ معین، ص۵۲۳.</ref>؛ باورهای [[باطل]] و رفتارهای غیرمنطقی و تعصب‌آمیز<ref>بلاشر، تاریخ الادب العربی، ج۱، ص۴۷؛ شاهد بر این معنا، ابوجهل است که با وجود زیرکی در میان قریش و شهرت او به ابوالحکم، رسول خدا{{صل}} وی را «ابوجهل» نامید.</ref> است<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام ج۱]]، ص۱۶.</ref>.

	== جاهلیت در [[قرآن]] ==		== جاهلیت در [[قرآن]] ==
خط ۱۶:		خط ۱۵:
	# جاهلیت در [[حمیّت]] و ارتباط و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.		# جاهلیت در [[حمیّت]] و ارتباط و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.

	البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]~~، ج۹~~.</ref>.		البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]].</ref>.

	== خصوصیات [[عصر جاهلیت]] ==		== خصوصیات [[عصر جاهلیت]] ==
خط ۲۲:		خط ۲۱:
	جامعۀ [[اعراب]] از واحدهای کوچکی به نام [[قبیله]] و [[قبیله]] از مجموعۀ افرادی تشکیل می‌‌شد که با یکدیگر رابطه خونی و جدّی مشترک داشتند و از لحاظ طبقات [[اجتماعی]] نیز هر قبیله‌ای از سه طبقه [[اجتماعی]] تشکیل می‌شد. طبقه اصیل که شامل همۀ [[فرزندان]] اصلی [[قبیله]] بودند، طبقۀ [[موالی]] که از طریق [[پیمان]] یا [[همسایگی]] به [[قبیله]] می‎پیوستند و طبقۀ [[بندگان]] و بردگان که برخی سفید پوست و برخی سیاه‌ پوست بودند و اغلب آنها از بازارها خریداری می‎شدند و در [[عصر جاهلی]]، بردگان از هرگونه امتیازی [[محروم]] بودند<ref>سالم، عبدالعزیز، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۳۳۶ـ ۳۳۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲]]، ص۸۷ ـ ۸۸.</ref> به عبارتی دیگر [[قوم عرب]] در جاهلیت به دو گروه حَضَری (شهرنشین، متمدن) و بدوی (صحرا نشین) تقسیم می‎شدند<ref>ر.ک: [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص ۲۳۹.</ref>.		جامعۀ [[اعراب]] از واحدهای کوچکی به نام [[قبیله]] و [[قبیله]] از مجموعۀ افرادی تشکیل می‌‌شد که با یکدیگر رابطه خونی و جدّی مشترک داشتند و از لحاظ طبقات [[اجتماعی]] نیز هر قبیله‌ای از سه طبقه [[اجتماعی]] تشکیل می‌شد. طبقه اصیل که شامل همۀ [[فرزندان]] اصلی [[قبیله]] بودند، طبقۀ [[موالی]] که از طریق [[پیمان]] یا [[همسایگی]] به [[قبیله]] می‎پیوستند و طبقۀ [[بندگان]] و بردگان که برخی سفید پوست و برخی سیاه‌ پوست بودند و اغلب آنها از بازارها خریداری می‎شدند و در [[عصر جاهلی]]، بردگان از هرگونه امتیازی [[محروم]] بودند<ref>سالم، عبدالعزیز، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۳۳۶ـ ۳۳۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲]]، ص۸۷ ـ ۸۸.</ref> به عبارتی دیگر [[قوم عرب]] در جاهلیت به دو گروه حَضَری (شهرنشین، متمدن) و بدوی (صحرا نشین) تقسیم می‎شدند<ref>ر.ک: [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص ۲۳۹.</ref>.

	[[قبیله]] چنان که یک واحد [[اجتماعی]] به شمار می‌رفت، یک واحد [[سیاسی]] نیز محسوب می‌شد. [[اهل]] مدر (یا [[شهر]] نشینان) برخی از مهم‌ترین ارکان [[دولت]]، یعنی [[حاکمیت]] و [[جمعیت]] و [[سرزمین]] را دارا بودند؛ از این رو، نوعی [[اعمال قدرت]] و حاکمیت نیز در میان آنان وجود داشته است، اما به لحاظ فقدان [[اندیشه سیاسی]]، فاقد [[حکومت]] بودند<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ~~ج۱،~~ ص۲۶.</ref>.		[[قبیله]] چنان که یک واحد [[اجتماعی]] به شمار می‌رفت، یک واحد [[سیاسی]] نیز محسوب می‌شد. [[اهل]] مدر (یا [[شهر]] نشینان) برخی از مهم‌ترین ارکان [[دولت]]، یعنی [[حاکمیت]] و [[جمعیت]] و [[سرزمین]] را دارا بودند؛ از این رو، نوعی [[اعمال قدرت]] و حاکمیت نیز در میان آنان وجود داشته است، اما به لحاظ فقدان [[اندیشه سیاسی]]، فاقد [[حکومت]] بودند<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام ج۱]]، ص۲۶.</ref>.

	=== نظام فرهنگی ===		=== نظام فرهنگی ===
خط ۲۸:		خط ۲۷:

	=== [[نظام اقتصادی]] ===		=== [[نظام اقتصادی]] ===
	وضعیت [[اقتصاد]] هر منطقه به طور طبیعی [[ارتباط]] تنگاتنگی با وضعیت اقلیمی و جغرافیایی دارد. [[عربستان]] یکی از خشک‌ترین و گرم‌ترین مناطق [[زمین]] است. خشکسالی‌های طولانی که گاه تا چند سال به درازا می‌کشید، سیل‌های گاه و بی‌گاه و بیابان‌های خشک و لم یزرع و مهم‌تر از همه [[ربا خواری]] [[مکیان]]، موجب [[نابسامانی]] اقتصادی منطقه [[حجاز]] بود<ref>حتی، تاریخ عرب، ص۳۳.</ref>. برخلاف [[مکه]]، عربستان جنوبی ([[یمن]]) به علت فراوانی مواهب و محصولات زراعی که [[مردم]] آن با بهره‌برداری از باران‌های موسمی [[تولید]] می‌کردند، نزد [[یونانیان]] به عنوان [[سرزمین]] [[عربی]] [[خوشبخت]] {{عربی\|العربية السعيدة}} [[عرب]] شناخته می‌شد<ref>آلوسی، بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۳.</ref>.		وضعیت [[اقتصاد]] هر منطقه به طور طبیعی ارتباط تنگاتنگی با وضعیت اقلیمی و جغرافیایی دارد. [[عربستان]] یکی از خشک‌ترین و گرم‌ترین مناطق [[زمین]] است. خشکسالی‌های طولانی که گاه تا چند سال به درازا می‌کشید، سیل‌های گاه و بی‌گاه و بیابان‌های خشک و لم یزرع و مهم‌تر از همه [[ربا خواری]] [[مکیان]]، موجب [[نابسامانی]] اقتصادی منطقه [[حجاز]] بود<ref>حتی، تاریخ عرب، ص۳۳.</ref>. برخلاف [[مکه]]، عربستان جنوبی ([[یمن]]) به علت فراوانی مواهب و محصولات زراعی که [[مردم]] آن با بهره‌برداری از باران‌های موسمی [[تولید]] می‌کردند، نزد [[یونانیان]] به عنوان [[سرزمین]] [[عربی]] [[خوشبخت]] {{عربی\|العربية السعيدة}} [[عرب]] شناخته می‌شد<ref>آلوسی، بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۳.</ref>.

	در عربستان، مکه و اطراف آن به طور طبیعی از فقیرترین بخش‌های حجاز بود، ظهور دولت‌های شمال و جنوب (یمن) یکی پس از دیگری، درگیری‌های [[ایران]] و [[روم]]، [[تجارت]] [[اهل]] حجاز و مهم‌تر از همه، وجود [[کعبه]] در مکه سبب [[رشد اقتصادی]] حجاز و توان‌مندی ساکنان مکه شد. به طوری که تجارت بین‌المللی مکیان در آستانه [[بعثت]] [[رسول خدا]]{{صل}} به چنان رونقی رسید که تاجران [[اهل مکه]] کنترل بیشتر تجارت را از یمن تا [[شام]] در دست گرفتند<ref>برای وسعت قلمرو تجارت قریش، ر.ک: یعقوبی، تاریخ، ج۱، ص۲۴۲؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۸، ص۱۷۲؛ سالم، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۱۷۵-۲۴۸.</ref>.		در عربستان، مکه و اطراف آن به طور طبیعی از فقیرترین بخش‌های حجاز بود، ظهور دولت‌های شمال و جنوب (یمن) یکی پس از دیگری، درگیری‌های [[ایران]] و [[روم]]، [[تجارت]] [[اهل]] حجاز و مهم‌تر از همه، وجود [[کعبه]] در مکه سبب [[رشد اقتصادی]] حجاز و توان‌مندی ساکنان مکه شد. به طوری که تجارت بین‌المللی مکیان در آستانه [[بعثت]] [[رسول خدا]]{{صل}} به چنان رونقی رسید که تاجران [[اهل مکه]] کنترل بیشتر تجارت را از یمن تا [[شام]] در دست گرفتند<ref>برای وسعت قلمرو تجارت قریش، ر.ک: یعقوبی، تاریخ، ج۱، ص۲۴۲؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۸، ص۱۷۲؛ سالم، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۱۷۵-۲۴۸.</ref>.

	بر خلاف [[شهر مکه]]، [[طائف]] در جنوب شرقی مکه و در فاصله تقریبی ۹۰ کیلومتری آن، دارای هوای [[معتدل]]، خاک حاصل‌خیز و آب فراوان و تولیدات زراعی، همچون گندم بود که مکه و شهرهای دیگر حجاز وابسته به آن بودند<ref>سالم، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۱۷۵-۵۲۷.</ref>.<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ~~ج۱،~~ ص ۲۷.</ref>		بر خلاف [[شهر مکه]]، [[طائف]] در جنوب شرقی مکه و در فاصله تقریبی ۹۰ کیلومتری آن، دارای هوای [[معتدل]]، خاک حاصل‌خیز و آب فراوان و تولیدات زراعی، همچون گندم بود که مکه و شهرهای دیگر حجاز وابسته به آن بودند<ref>سالم، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۱۷۵-۵۲۷.</ref>.<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام ج۱]]، ص ۲۷.</ref>

	=== جنگ‎‎های [[اعراب جاهلی]] ===		=== جنگ‎‎های [[اعراب جاهلی]] ===
خط ۴۰:		خط ۳۹:
	از نظر [[اعتقادی]] آنچه در این [[سرزمین]] سابقه [[تاریخی]] دارد، [[اعتقاد به توحید]] است، این [[اعتقاد]] به مرور [[زمان]] به [[شرک]] تبدیل شد<ref>جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، ص۱۰۳.</ref>. درباره منشأ [[بت‌پرستی]] اهالی [[جزیرة العرب]] [[اختلاف]] است<ref>برای آگاهی تفصیلی از منشأ بت‌پرستی، ر.ک: جعفریان، سیره رسول خدا{{صل}}، ص۱۰۳ - ۱۲۰.</ref>.		از نظر [[اعتقادی]] آنچه در این [[سرزمین]] سابقه [[تاریخی]] دارد، [[اعتقاد به توحید]] است، این [[اعتقاد]] به مرور [[زمان]] به [[شرک]] تبدیل شد<ref>جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، ص۱۰۳.</ref>. درباره منشأ [[بت‌پرستی]] اهالی [[جزیرة العرب]] [[اختلاف]] است<ref>برای آگاهی تفصیلی از منشأ بت‌پرستی، ر.ک: جعفریان، سیره رسول خدا{{صل}}، ص۱۰۳ - ۱۲۰.</ref>.

	گرچه بت‌پرستی [[دین]] رایج در [[عرب جاهلی]] بود، اما زندیقان (مادی‌گرایان) نیز در میان [[قریش]] وجود داشتند و عده‌ای زندیقی‌گری را از [[مسیحیان]] [[حیره]] آموختند. به رغم اینکه شرک دامن‌گیر [[جامعه]] [[عرب جاهلی]] بود، [[قبل از ظهور]] دین مبین اسلام، شماری از [[مردمان]] [[عصر جاهلی]] به [[دین حنیف]] [[ابراهیم]]{{ع}} بوده، [[حج]] می‌گزاردند و [[ختنه]] می‌کردند<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۹، ص۵۷.</ref> و از ادیان دیگر رویگردان بودند، اما [[رهبر]] و [[راهنمایی]] که [[حقایق دین]] [[حنیف]] را برای آنان بازگو کند، نداشتند از این رو، برداشت‌های آنان از دین حنیف متفاوت و گاه با [[دین یهود]] و [[مسیحیت]] آمیخته می‌شدند و گاه نیز آموزه‌های آنها تنها جنبه [[اخلاقی]] می‌یافتند<ref>صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۵، ص۳۰۰.</ref>.<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ~~ج۱،~~ ص ۳۱.</ref>		گرچه بت‌پرستی [[دین]] رایج در [[عرب جاهلی]] بود، اما زندیقان (مادی‌گرایان) نیز در میان [[قریش]] وجود داشتند و عده‌ای زندیقی‌گری را از [[مسیحیان]] [[حیره]] آموختند. به رغم اینکه شرک دامن‌گیر [[جامعه]] [[عرب جاهلی]] بود، [[قبل از ظهور]] دین مبین اسلام، شماری از [[مردمان]] [[عصر جاهلی]] به [[دین حنیف]] [[ابراهیم]]{{ع}} بوده، [[حج]] می‌گزاردند و [[ختنه]] می‌کردند<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۹، ص۵۷.</ref> و از ادیان دیگر رویگردان بودند، اما [[رهبر]] و [[راهنمایی]] که [[حقایق دین]] [[حنیف]] را برای آنان بازگو کند، نداشتند از این رو، برداشت‌های آنان از دین حنیف متفاوت و گاه با [[دین یهود]] و [[مسیحیت]] آمیخته می‌شدند و گاه نیز آموزه‌های آنها تنها جنبه [[اخلاقی]] می‌یافتند<ref>صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۵، ص۳۰۰.</ref>.<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام ج۱]]، ص ۳۱.</ref>

	=== عقاید ===		=== عقاید ===

Bahmani: /* جاهلیت در قرآن */

2025-07-12T09:17:31Z

جاهلیت در قرآن

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۷
خط ۱۰:		خط ۱۰:
	== جاهلیت در [[قرآن]] ==		== جاهلیت در [[قرآن]] ==
	{{اصلی\|جاهلیت در قرآن}}		{{اصلی\|جاهلیت در قرآن}}
	واژۀ جاهلیت در چهار [[آیه]] از [[آیات]] [[مدنی]] مطرح گردیده و هر بار دارای مصداق جدیدی است که عبارت‌اند از:		واژۀ جاهلیت در چهار [[آیه]] از [[آیات]] مدنی مطرح گردیده و هر بار دارای مصداق جدیدی است که عبارت‌اند از:
	# جاهلیت در [[افکار]] و [[سوء]] [[اعتقاد]]: {{متن قرآن\|ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَىٰ طَائِفَةً مِنْكُمْ ۖ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«پس از آن غم، خدا شما را ایمنی بخشید که خواب آسایش، گروهی از شما را فرا گرفت و گروهی هنوز در غم جان خود بودند و از روی نادانی به خدا گمان ناحق می‌بردندد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۴.</ref>.		# جاهلیت در [[افکار]] و [[سوء]] [[اعتقاد]]: {{متن قرآن\|ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَىٰ طَائِفَةً مِنْكُمْ ۖ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«پس از آن غم، خدا شما را ایمنی بخشید که خواب آسایش، گروهی از شما را فرا گرفت و گروهی هنوز در غم جان خود بودند و از روی نادانی به خدا گمان ناحق می‌بردندد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۴.</ref>.
	# جاهلیت در [[رفتار]]: {{متن قرآن\|وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}}<ref>«و در خانه‌هایتان آرام گیرید و چون خویش‌آرایی دوره جاهلیت نخستین خویش‌آرایی مکنید» سوره احزاب، آیه ۳۳.</ref>.		# جاهلیت در [[رفتار]]: {{متن قرآن\|وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}}<ref>«و در خانه‌هایتان آرام گیرید و چون خویش‌آرایی دوره جاهلیت نخستین خویش‌آرایی مکنید» سوره احزاب، آیه ۳۳.</ref>.
	# جاهلیت در [[حکم]] و [[تشریع]]: {{متن قرآن\|أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ}}<ref>«آیا داوری (دوره) «جاهلیّت» را می‌جویند؟ و برای گروهی که یقین دارند، در داوری از خداوند بهتر کیست؟» سوره مائده، آیه ۵۰.</ref>.		# جاهلیت در [[حکم]] و [[تشریع]]: {{متن قرآن\|أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ}}<ref>«آیا داوری (دوره) «جاهلیّت» را می‌جویند؟ و برای گروهی که یقین دارند، در داوری از خداوند بهتر کیست؟» سوره مائده، آیه ۵۰.</ref>.
	# جاهلیت در [[حمیّت]] و [[ارتباط]] و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.		# جاهلیت در [[حمیّت]] و ارتباط و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.

	البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ج۹.</ref>.		البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ج۹.</ref>.

Bahmani: /* ویژگی‌های عرب جاهلی */

2024-01-16T05:08:33Z

ویژگی‌های عرب جاهلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۸:۳۸
خط ۵۶:		خط ۵۶:

	== ویژگی‌های عرب جاهلی ==		== ویژگی‌های عرب جاهلی ==
	[[عرب پیش از اسلام]] برخی صفات متمایز داشت که هرچند در مقابل صفات و عادات [[پست]] و [[زشت]] خیلی اندک بود، امّا باعث شد که همواره از سوی ملّت‌های دیگر [[ستایش]] شود. از جمله [[صفات پسندیده]] [[عرب]] می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره کرد؛		عرب پیش از اسلام برخی صفات متمایز داشت که هرچند در مقابل صفات و عادات [[پست]] و [[زشت]] خیلی اندک بود، امّا باعث شد که همواره از سوی ملّت‌های دیگر [[ستایش]] شود. از جمله [[صفات پسندیده]] [[عرب]] می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره کرد؛
	# [[مهمان‌داری]] و [[بخشندگی‌]]: این تنها مسأله‌ای بود که [[ابوسفیان]] در [[درستی]] [[دین]] خود بدان [[استدلال]] کرد<ref>البدایة و النهایه، ج۴، ص۶؛ سیره ابن کثیر، ج۳، ص۱۱.</ref>. در [[حقیقت]] این کار برای عرب [[فضیلت]] به شمار نمی‌رود، مگر اینکه [[بذل و بخشش]] آنان ناشی از [[ایمان]] عرب به الگوهای [[برتر]] باشد که [[انسان]] را به این کار وامی‌دارد یا ناشی از [[عواطف]] و [[احساسات]] [[پاک]] [[انسانی]] که سرچشمه آنان رؤیای نیاز دیگران و تعامل با آنان است.		# [[مهمان‌داری]] و [[بخشندگی‌]]: این تنها مسأله‌ای بود که [[ابوسفیان]] در [[درستی]] [[دین]] خود بدان [[استدلال]] کرد<ref>البدایة و النهایه، ج۴، ص۶؛ سیره ابن کثیر، ج۳، ص۱۱.</ref>. در [[حقیقت]] این کار برای عرب [[فضیلت]] به شمار نمی‌رود، مگر اینکه [[بذل و بخشش]] آنان ناشی از [[ایمان]] عرب به الگوهای [[برتر]] باشد که [[انسان]] را به این کار وامی‌دارد یا ناشی از [[عواطف]] و [[احساسات]] [[پاک]] [[انسانی]] که سرچشمه آنان رؤیای نیاز دیگران و تعامل با آنان است.
	# [[حمیّت]] و عصبیت‌: در [[حقیقت]]، [[عصبیت]] و حمیّت از صفات [[مذموم]] و [[زشت]] است؛ زیرا [[عرب جاهلی]] [[معتقد]] است که باید فقط و فقط [[خویشاوندان]] و افراد [[قبیله]] را [[یاری]] کرد، خواه [[ظالم]] باشد و خواه [[مظلوم]].		# [[حمیّت]] و عصبیت‌: در [[حقیقت]]، [[عصبیت]] و حمیّت از صفات [[مذموم]] و [[زشت]] است؛ زیرا [[عرب جاهلی]] [[معتقد]] است که باید فقط و فقط [[خویشاوندان]] و افراد [[قبیله]] را [[یاری]] کرد، خواه [[ظالم]] باشد و خواه [[مظلوم]].
خط ۶۲:		خط ۶۲:
	# [[شهامت]]، بی‌باکی و سرعت عمل‌: [[سخن گفتن]] از این [[خصلت]] تفاوتی با بحث از [[شجاعت]] ندارد. جز اینکه به‌ [[اطمینان]] [[عرب جاهلی]] به عدم [[مسئولیت]] در قبال کارهای خود بازمی‌گردد. او مطمئن است که در هر حال، [[مظلوم]] باشد یا [[ظالم]]، از سوی [[قبیله]] [[یاری]] خواهد شد.		# [[شهامت]]، بی‌باکی و سرعت عمل‌: [[سخن گفتن]] از این [[خصلت]] تفاوتی با بحث از [[شجاعت]] ندارد. جز اینکه به‌ [[اطمینان]] [[عرب جاهلی]] به عدم [[مسئولیت]] در قبال کارهای خود بازمی‌گردد. او مطمئن است که در هر حال، [[مظلوم]] باشد یا [[ظالم]]، از سوی [[قبیله]] [[یاری]] خواهد شد.
	# غرور و عزّت‌: سخن از این صفات، و خصلت‌هایی چون: [[اعتماد به نفس]]، [[آزادگی]]، [[قدرت]] [[اراده]]، [[فصاحت]] و قدرت بیان، تفاوت چندانی با بحث از صفات پیش گفته ندارد. این [[خصلت‌ها]] هم با ملاحظه اهداف و [[انگیزه‌ها]] [[شایسته]] [[مدح]] یا سزاوار مذمّت است. علاوه بر آنچه گذشت، منشأ این صفات، [[گریز]] از [[پذیرش حکومت]] مرکزی است که می‌کوشد به هر طریقی شده بر [[مردم]] عرب جاهلی [[سلطه]] پیدا کند و خود را بر آنان [[تحمیل]] کند.		# غرور و عزّت‌: سخن از این صفات، و خصلت‌هایی چون: [[اعتماد به نفس]]، [[آزادگی]]، [[قدرت]] [[اراده]]، [[فصاحت]] و قدرت بیان، تفاوت چندانی با بحث از صفات پیش گفته ندارد. این [[خصلت‌ها]] هم با ملاحظه اهداف و [[انگیزه‌ها]] [[شایسته]] [[مدح]] یا سزاوار مذمّت است. علاوه بر آنچه گذشت، منشأ این صفات، [[گریز]] از [[پذیرش حکومت]] مرکزی است که می‌کوشد به هر طریقی شده بر [[مردم]] عرب جاهلی [[سلطه]] پیدا کند و خود را بر آنان [[تحمیل]] کند.
	# [[وفای به عهد]]: این یک [[خصلت]] [[پسندیده]] است، مگر اینکه [[پیمان]] به زیان [[جامعه]] باشد. طبع [[زندگی]] [[بادیه‌نشینی]]، این خصلت را بر [[مردم]] [[عرب جاهلی]] [[تحمیل]] کرد. سرچشمه پیمان [[حلف الفضول]] که [[برترین]] و شریف‌ترین پیمان عرب جاهلی است؛ در [[حقیقت]] [[بنی هاشم]] بودند<ref>[[سید جعفر مرتضی عاملی\|عاملی، سید جعفر مرتضی]]، [[سیرت جاودانه ج۱ (کتاب)\|سیرت جاودانه ج۱]]، ص۱۷۰ ـ ۱۷۳.</ref>.		# [[وفای به عهد]]: این یک [[خصلت]] پسندیده است، مگر اینکه [[پیمان]] به زیان [[جامعه]] باشد. طبع [[زندگی]] [[بادیه‌نشینی]]، این خصلت را بر [[مردم]] [[عرب جاهلی]] [[تحمیل]] کرد. سرچشمه پیمان [[حلف الفضول]] که [[برترین]] و شریف‌ترین پیمان عرب جاهلی است؛ در [[حقیقت]] [[بنی هاشم]] بودند<ref>[[سید جعفر مرتضی عاملی\|عاملی، سید جعفر مرتضی]]، [[سیرت جاودانه ج۱ (کتاب)\|سیرت جاودانه ج۱]]، ص۱۷۰ ـ ۱۷۳.</ref>.

	== جستارهای وابسته ==		== جستارهای وابسته ==

Bahmani: /* منابع */

2022-11-20T09:49:28Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۱۹
خط ۸۸:		خط ۸۸:
	# [[پرونده:1379779.jpg\|22px]] [[عبدالله نظرزاده\|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)\|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]		# [[پرونده:1379779.jpg\|22px]] [[عبدالله نظرزاده\|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)\|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]
	# [[پرونده:IM010504.jpg\|22px]] [[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|'''تاریخ اسلام ج۱''']]		# [[پرونده:IM010504.jpg\|22px]] [[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|'''تاریخ اسلام ج۱''']]
			# [[پرونده:13790010.jpg\|22px]] [[سید جعفر مرتضی عاملی\|عاملی، سید جعفر مرتضی]]، [[سیرت جاودانه ج۱ (کتاب)\|'''سیرت جاودانه ج۱''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Bahmani: /* منابع */

2022-11-20T09:48:24Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۱۸
خط ۸۴:		خط ۸۴:
	# [[پرونده:13681048.jpg\|22px]] [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']]		# [[پرونده:13681048.jpg\|22px]] [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']]
	# [[پرونده:42439.jpg\|22px]] [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲''']]		# [[پرونده:42439.jpg\|22px]] [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲''']]
	~~# [[پرونده:134491.jpg\|22px]] [[خدامراد سلیمیان\|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگ‌نامه مهدویت (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه مهدویت''']]~~
	# [[پرونده:42439.jpg\|22px]] [[سید علی اکبر حسینی ایمنی\|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[جنگ‌های اعراب جاهلی (مقاله)\|جنگ‌های اعراب جاهلی]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱''']]		# [[پرونده:42439.jpg\|22px]] [[سید علی اکبر حسینی ایمنی\|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[جنگ‌های اعراب جاهلی (مقاله)\|جنگ‌های اعراب جاهلی]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱''']]
	# [[پرونده:000056.jpg\|22px]] [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹''']]		# [[پرونده:000056.jpg\|22px]] [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹''']]

Bahmani در ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۴۷

2022-11-20T09:47:51Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۱۷
خط ۱۶:		خط ۱۶:
	# جاهلیت در [[حمیّت]] و [[ارتباط]] و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.		# جاهلیت در [[حمیّت]] و [[ارتباط]] و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.

	البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: اسماعیلی، ~~مهران،~~ مقاله ~~«جاهلیت»،~~ دائرةالمعارف قرآن ~~کریم،~~ ج۹.</ref>.		البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ج۹.</ref>.

	== خصوصیات [[عصر جاهلیت]] ==		== خصوصیات [[عصر جاهلیت]] ==

Bahmani در ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۴۶

2022-11-20T09:46:13Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۱۶
خط ۲۰:		خط ۲۰:
	== خصوصیات [[عصر جاهلیت]] ==		== خصوصیات [[عصر جاهلیت]] ==
	=== [[نظام سیاسی]] ـ [[اجتماعی]] ===		=== [[نظام سیاسی]] ـ [[اجتماعی]] ===
	جامعۀ [[اعراب]] از واحدهای کوچکی به نام [[قبیله]] و [[قبیله]] از مجموعۀ افرادی تشکیل می‌‌شد که با یکدیگر رابطه خونی و جدّی مشترک داشتند و از لحاظ طبقات [[اجتماعی]] نیز هر قبیله‌ای از سه طبقه [[اجتماعی]] تشکیل می‌شد. طبقه اصیل که شامل همۀ [[فرزندان]] اصلی [[قبیله]] بودند، طبقۀ [[موالی]] که از طریق [[پیمان]] یا [[همسایگی]] به [[قبیله]] می‎پیوستند و طبقۀ [[بندگان]] و بردگان که برخی سفید پوست و برخی سیاه‌ پوست بودند و اغلب آنها از بازارها خریداری می‎شدند و در [[عصر جاهلی]]، بردگان از هرگونه امتیازی [[محروم]] بودند<ref>سالم، عبدالعزیز، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۳۳۶ـ ۳۳۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲]]، ص۸۷ ـ ۸۸.</ref> به عبارتی دیگر [[قوم عرب]] در [[جاهلیت]] به دو گروه حَضَری (شهرنشین، متمدن) و بدوی (صحرا نشین) تقسیم می‎شدند<ref>ر.ک: [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص ۲۳۹.</ref>.		جامعۀ [[اعراب]] از واحدهای کوچکی به نام [[قبیله]] و [[قبیله]] از مجموعۀ افرادی تشکیل می‌‌شد که با یکدیگر رابطه خونی و جدّی مشترک داشتند و از لحاظ طبقات [[اجتماعی]] نیز هر قبیله‌ای از سه طبقه [[اجتماعی]] تشکیل می‌شد. طبقه اصیل که شامل همۀ [[فرزندان]] اصلی [[قبیله]] بودند، طبقۀ [[موالی]] که از طریق [[پیمان]] یا [[همسایگی]] به [[قبیله]] می‎پیوستند و طبقۀ [[بندگان]] و بردگان که برخی سفید پوست و برخی سیاه‌ پوست بودند و اغلب آنها از بازارها خریداری می‎شدند و در [[عصر جاهلی]]، بردگان از هرگونه امتیازی [[محروم]] بودند<ref>سالم، عبدالعزیز، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۳۳۶ـ ۳۳۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲]]، ص۸۷ ـ ۸۸.</ref> به عبارتی دیگر [[قوم عرب]] در جاهلیت به دو گروه حَضَری (شهرنشین، متمدن) و بدوی (صحرا نشین) تقسیم می‎شدند<ref>ر.ک: [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص ۲۳۹.</ref>.

	[[قبیله]] چنان که یک واحد [[اجتماعی]] به شمار می‌رفت، یک واحد [[سیاسی]] نیز محسوب می‌شد. [[اهل]] مدر (یا [[شهر]] نشینان) برخی از مهم‌ترین ارکان [[دولت]]، یعنی [[حاکمیت]] و [[جمعیت]] و [[سرزمین]] را دارا بودند؛ از این رو، نوعی [[اعمال قدرت]] و حاکمیت نیز در میان آنان وجود داشته است، اما به لحاظ فقدان [[اندیشه سیاسی]]، فاقد [[حکومت]] بودند<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ج۱، ص۲۶.</ref>.		[[قبیله]] چنان که یک واحد [[اجتماعی]] به شمار می‌رفت، یک واحد [[سیاسی]] نیز محسوب می‌شد. [[اهل]] مدر (یا [[شهر]] نشینان) برخی از مهم‌ترین ارکان [[دولت]]، یعنی [[حاکمیت]] و [[جمعیت]] و [[سرزمین]] را دارا بودند؛ از این رو، نوعی [[اعمال قدرت]] و حاکمیت نیز در میان آنان وجود داشته است، اما به لحاظ فقدان [[اندیشه سیاسی]]، فاقد [[حکومت]] بودند<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ج۱، ص۲۶.</ref>.

Bahmani در ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۴۵

2022-11-20T09:45:07Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۱۵
خط ۱۷:		خط ۱۷:

	البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: اسماعیلی، مهران، مقاله «جاهلیت»، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۹.</ref>.		البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: اسماعیلی، مهران، مقاله «جاهلیت»، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۹.</ref>.

			== خصوصیات [[عصر جاهلیت]] ==
			=== [[نظام سیاسی]] ـ [[اجتماعی]] ===
			جامعۀ [[اعراب]] از واحدهای کوچکی به نام [[قبیله]] و [[قبیله]] از مجموعۀ افرادی تشکیل می‌‌شد که با یکدیگر رابطه خونی و جدّی مشترک داشتند و از لحاظ طبقات [[اجتماعی]] نیز هر قبیله‌ای از سه طبقه [[اجتماعی]] تشکیل می‌شد. طبقه اصیل که شامل همۀ [[فرزندان]] اصلی [[قبیله]] بودند، طبقۀ [[موالی]] که از طریق [[پیمان]] یا [[همسایگی]] به [[قبیله]] می‎پیوستند و طبقۀ [[بندگان]] و بردگان که برخی سفید پوست و برخی سیاه‌ پوست بودند و اغلب آنها از بازارها خریداری می‎شدند و در [[عصر جاهلی]]، بردگان از هرگونه امتیازی [[محروم]] بودند<ref>سالم، عبدالعزیز، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۳۳۶ـ ۳۳۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲]]، ص۸۷ ـ ۸۸.</ref> به عبارتی دیگر [[قوم عرب]] در [[جاهلیت]] به دو گروه حَضَری (شهرنشین، متمدن) و بدوی (صحرا نشین) تقسیم می‎شدند<ref>ر.ک: [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص ۲۳۹.</ref>.

			[[قبیله]] چنان که یک واحد [[اجتماعی]] به شمار می‌رفت، یک واحد [[سیاسی]] نیز محسوب می‌شد. [[اهل]] مدر (یا [[شهر]] نشینان) برخی از مهم‌ترین ارکان [[دولت]]، یعنی [[حاکمیت]] و [[جمعیت]] و [[سرزمین]] را دارا بودند؛ از این رو، نوعی [[اعمال قدرت]] و حاکمیت نیز در میان آنان وجود داشته است، اما به لحاظ فقدان [[اندیشه سیاسی]]، فاقد [[حکومت]] بودند<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ج۱، ص۲۶.</ref>.

			=== نظام فرهنگی ===
			[[جهل]] و [[خرافه]]، سراسر [[زندگی]] [[اعراب جاهلی]] را فرا گرفته بود که علت آن را می‌‎توان در دوری از [[فرهنگ]] و تمدن‎های پیشرفته بررسی کرد. ‌ خرافه‎های [[جاهلی]] در میان آنان به گونه‎ای بود که [[قرآن]] از آن به [[غل و زنجیر]] بر اعضا‎یشان تعبیر می‌‎کند: {{متن قرآن\|وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ}}<ref>«و بار (تکلیف)‌های گران و بندهایی را که بر آنها (بسته) بود از آنان برمی‌دارد» سوره اعراف، آیه ۱۵۷.</ref>. برخی از این خرافه‎ها عبارت‌اند از: کتک زدن گاو نر برای آب [[نوشیدن]] گاو ماده<ref>شکری آلوسی، محمود، بلوغ الإرب فی معرفة احوال العرب، ج۲، ص۳۰۳.</ref>‌؛ داغ کردن شتر نر سالم موقع مریض شدن شتر ماده‌؛ [[دفن]] کردن شتری در کنار [[قبر]] به این تصورکه میت در روز [[حشر]] بدون وسیله نماند؛ آویزان کردن گردن‎بندی از طلا یا نقره به شخص مار و عقرب گزیده؛ زدن مقداری از [[خون]] [[رئیس]] [[قبیله]] به قصد [[شفا]] به شخصی که به وسیله سگ وحشی و هار گزیده شود؛ آویختن استخوان‎های اموات و پارچه‌‎های [[آلوده]] به [[ناپاکی]] بر گردن [[بیمار]] برای طرد [[ارواح]] شریر؛ جمع‎آوری نان و خرما و ریختن آنها برای سگ‎ها برای درمان دمل یا زخم‌های دهان بچه ها؛ در‌آوردن ده مرتبه صدای الاغ برای دوری از [[شرّ]] اجنه و [[طاعون]] هنگام ورود در محلی جدید؛ وارونه به تن کردن لباس‎هایشان هنگام گم شدن در صحرا<ref>شکری آلوسی، محمود، بلوغ الإرب فی معرفة احوال العرب، ج۲، ص۳۰۳ـ۳۶۷.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|دانشنامه نهج البلاغه ج۱]]، ص ۲۳۹.</ref>

			=== [[نظام اقتصادی]] ===
			وضعیت [[اقتصاد]] هر منطقه به طور طبیعی [[ارتباط]] تنگاتنگی با وضعیت اقلیمی و جغرافیایی دارد. [[عربستان]] یکی از خشک‌ترین و گرم‌ترین مناطق [[زمین]] است. خشکسالی‌های طولانی که گاه تا چند سال به درازا می‌کشید، سیل‌های گاه و بی‌گاه و بیابان‌های خشک و لم یزرع و مهم‌تر از همه [[ربا خواری]] [[مکیان]]، موجب [[نابسامانی]] اقتصادی منطقه [[حجاز]] بود<ref>حتی، تاریخ عرب، ص۳۳.</ref>. برخلاف [[مکه]]، عربستان جنوبی ([[یمن]]) به علت فراوانی مواهب و محصولات زراعی که [[مردم]] آن با بهره‌برداری از باران‌های موسمی [[تولید]] می‌کردند، نزد [[یونانیان]] به عنوان [[سرزمین]] [[عربی]] [[خوشبخت]] {{عربی\|العربية السعيدة}} [[عرب]] شناخته می‌شد<ref>آلوسی، بلوغ الارب، ج۱، ص۲۰۳.</ref>.

			در عربستان، مکه و اطراف آن به طور طبیعی از فقیرترین بخش‌های حجاز بود، ظهور دولت‌های شمال و جنوب (یمن) یکی پس از دیگری، درگیری‌های [[ایران]] و [[روم]]، [[تجارت]] [[اهل]] حجاز و مهم‌تر از همه، وجود [[کعبه]] در مکه سبب [[رشد اقتصادی]] حجاز و توان‌مندی ساکنان مکه شد. به طوری که تجارت بین‌المللی مکیان در آستانه [[بعثت]] [[رسول خدا]]{{صل}} به چنان رونقی رسید که تاجران [[اهل مکه]] کنترل بیشتر تجارت را از یمن تا [[شام]] در دست گرفتند<ref>برای وسعت قلمرو تجارت قریش، ر.ک: یعقوبی، تاریخ، ج۱، ص۲۴۲؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۸، ص۱۷۲؛ سالم، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۱۷۵-۲۴۸.</ref>.

			بر خلاف [[شهر مکه]]، [[طائف]] در جنوب شرقی مکه و در فاصله تقریبی ۹۰ کیلومتری آن، دارای هوای [[معتدل]]، خاک حاصل‌خیز و آب فراوان و تولیدات زراعی، همچون گندم بود که مکه و شهرهای دیگر حجاز وابسته به آن بودند<ref>سالم، تاریخ عرب قبل از اسلام، ص۱۷۵-۵۲۷.</ref>.<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ج۱، ص ۲۷.</ref>

			=== جنگ‎‎های [[اعراب جاهلی]] ===
			[[اعراب جاهلی]] میل و استعداد شدید به [[جنگ]] و [[خونریزی]] داشتند و [[کشتار]] یکی از سنت‌‎‎های آنها بود و تا از حریفان خود [[انتقام]] نمی‎گرفتند، [[زن]] و شراب و [[عطر]] را بر خود [[حرام]] می‎کردند و هیچ کس در [[قبیله]] [[حق]] جزئی‎ترین تخطی و توقف یا نقض این [[قانون]] را نداشت و بیشتر درگیری‎ها‎یشا‎ن بر سر یک توهین یا [[قتل]] یا چراگاه بود و سالها طول می‎‎کشید و تا [[قتل]] و جرحی واقع نمی‎شد به خون‎‎بها [[راضی]] نمی‎‎شدند و [[پذیرفتن]] [[آشتی]] برایشان ننگ بود<ref>شوقی ضیف، عصر الجاهلی، ص۷۱.</ref> و اگر مردان هم قصد [[مصالحه]] کرده به پرداخت خون‎بها تن می‎دادند، [[زنان]] مصیبت‎دیده با مرثیه‎های سوزناک آنان را به [[جنگ]] و [[خونریزی]] تحریک می‌کردند و [[معتقد]] بودند که [[جوش]] [[خون]] جز با [[خون]] ننشیند<ref>ر.ک: [[سید علی اکبر حسینی ایمنی\|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[جنگ‌های اعراب جاهلی (مقاله)\|جنگ‌های اعراب جاهلی]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)\|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱]]، ص۲۶۸ـ۲۷۰.</ref>.

			=== اوضاع دینی ===
			از نظر [[اعتقادی]] آنچه در این [[سرزمین]] سابقه [[تاریخی]] دارد، [[اعتقاد به توحید]] است، این [[اعتقاد]] به مرور [[زمان]] به [[شرک]] تبدیل شد<ref>جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، ص۱۰۳.</ref>. درباره منشأ [[بت‌پرستی]] اهالی [[جزیرة العرب]] [[اختلاف]] است<ref>برای آگاهی تفصیلی از منشأ بت‌پرستی، ر.ک: جعفریان، سیره رسول خدا{{صل}}، ص۱۰۳ - ۱۲۰.</ref>.

			گرچه بت‌پرستی [[دین]] رایج در [[عرب جاهلی]] بود، اما زندیقان (مادی‌گرایان) نیز در میان [[قریش]] وجود داشتند و عده‌ای زندیقی‌گری را از [[مسیحیان]] [[حیره]] آموختند. به رغم اینکه شرک دامن‌گیر [[جامعه]] [[عرب جاهلی]] بود، [[قبل از ظهور]] دین مبین اسلام، شماری از [[مردمان]] [[عصر جاهلی]] به [[دین حنیف]] [[ابراهیم]]{{ع}} بوده، [[حج]] می‌گزاردند و [[ختنه]] می‌کردند<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۹، ص۵۷.</ref> و از ادیان دیگر رویگردان بودند، اما [[رهبر]] و [[راهنمایی]] که [[حقایق دین]] [[حنیف]] را برای آنان بازگو کند، نداشتند از این رو، برداشت‌های آنان از دین حنیف متفاوت و گاه با [[دین یهود]] و [[مسیحیت]] آمیخته می‌شدند و گاه نیز آموزه‌های آنها تنها جنبه [[اخلاقی]] می‌یافتند<ref>صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۵، ص۳۰۰.</ref>.<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ج۱، ص ۳۱.</ref>

			=== عقاید ===
			[[اعراب]] به خاطر همجواری با [[ملل]] مختلف با [[ادیان]] متنوع به [[بت‌پرستی]] و [[شرک]] روی آورده بودند و [[زندگی]] قبیله‌ای و بیابان‌نشینی آنان با اختلاطی از [[رسوم]] و [[عقاید یهودیت]]، [[مسیحیت]] و [[مجوس]] همراه شده بود<ref>طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج۴، ص۱۵۱ـ۱۵۳.</ref>.<ref>ر.ک: [[عبدالله نظرزاده\|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۲۰۱ـ۲۰۳.</ref> برخی از [[عقاید]] [[اعراب جاهلی]] عبارت‎اند از: [[تقدیس]] حیوانات؛ [[اعتقاد]] به مؤثر بودن نیروی پنهانی در بعضی حیوانات، پرندگان، گیاهان و بعضی از مظاهر طبیعی، نظیر [[ستارگان]]، در [[سرنوشت انسان]]؛ [[بت پرستی]]؛ عدم [[اعتقاد]] به [[معاد]]؛ [[اعتقاد]] به [[جهان]] پنهان<ref>ر.ک: [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲]]، ص۹۱ـ۹۳.</ref>.

			=== معابد و مناسک ===
			برخی از [[اعمال]] و [[آداب و رسوم]] [[دینی]] [[عصر جاهلی]] عبارت‌اند از: داشتن معبدهایی برای [[عبادت]]؛ قرار دادن محلی در [[معابد]] برای بخور و [[قربانی]]؛ تقدیم [[قربانی]] و هدایا و نذری به [[خدایان]] و ...<ref>[[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]].</ref>.

			=== علم و دانش ===
			در شبه جزیره عربستان که عمدۀ ساکنان آن کوچ نشین بودند، سطح سواد نسبت به دیگر مناطق [[پایین‌تر]] بود؛ اما شمار افراد باسواد هر [[شهر]]، [[طایفه]] یا [[قبیله]] نیز قابل توجه بود. از جمله در [[مدینه]] افرادی همچون [[سعد بن عباده]]، حضیر و پسرش اسید، سوید بن [[صامت]]،... که [[لقب]] کامل داشتند و در [[مکه]] نیز افرادی همچون [[علی بن ابی طالب]]، بغیض بن عامر،... و افراد فراوان دیگری که به احناف معروف و از [[پرستش]] [[بت]] سر باز زده بودند، جزء باسوادهای [[مکه]] شمرده شده اند<ref>المفصل، ج ۸، ص ۱۱۲ ـ ۱۴۳؛ مکاتیب الرسول، ج ۱، ص ۱۰۰ ـ ۱۰۱.</ref>.

			عرب پیش از اسلام به برخی [[دانش‌ها]] از جمله نسب‌شناسی اهمیت بیشتری می‌‌داد و به عالم آن نسابه می‌‌گفتند. [[عقیل بن ابی طالب]]،<ref>الاستیعاب، ج ۱، ص ۳۳۲، ج ۳، ص ۱۰۷۸؛ ج ۴، ص ۱۶۲۳.</ref>، [[مخرمة]] بن نوفل و حویطب بن عبدالعزی و... جزء [[نسب‌شناسان]] معروف بودند<ref>البیان والتبیین، ج ۱، ص ۲۵۹ ـ ۲۶۳.</ref>.

			در [[تاریخ]] [[جاهلی]] حکمای<ref>حکیم به فرد با تجربه‌ای گفته می‌‌شد که با سخنان، عبارات، داستان‌ها و ضرب المثل‌های خود راه درست را به دیگران می‌‌آموخت و آنان را از خطا می‌‌رهانید.</ref> برجسته‌ای چون [[لقمان]] بود و [[سلیمان]] [[حکیم]] نیز از شخصیت‌های معروف به [[حکمت]] در دوره [[جاهلی]] است<ref>کتاب مقدس، پادشاه اول، ۴: ۳۲؛ دوم تواریخ ۹: ۵ - ۶.</ref>.<ref>ر.ک: [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]].</ref>

			== ویژگی‌های عرب جاهلی ==
			[[عرب پیش از اسلام]] برخی صفات متمایز داشت که هرچند در مقابل صفات و عادات [[پست]] و [[زشت]] خیلی اندک بود، امّا باعث شد که همواره از سوی ملّت‌های دیگر [[ستایش]] شود. از جمله [[صفات پسندیده]] [[عرب]] می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره کرد؛
			# [[مهمان‌داری]] و [[بخشندگی‌]]: این تنها مسأله‌ای بود که [[ابوسفیان]] در [[درستی]] [[دین]] خود بدان [[استدلال]] کرد<ref>البدایة و النهایه، ج۴، ص۶؛ سیره ابن کثیر، ج۳، ص۱۱.</ref>. در [[حقیقت]] این کار برای عرب [[فضیلت]] به شمار نمی‌رود، مگر اینکه [[بذل و بخشش]] آنان ناشی از [[ایمان]] عرب به الگوهای [[برتر]] باشد که [[انسان]] را به این کار وامی‌دارد یا ناشی از [[عواطف]] و [[احساسات]] [[پاک]] [[انسانی]] که سرچشمه آنان رؤیای نیاز دیگران و تعامل با آنان است.
			# [[حمیّت]] و عصبیت‌: در [[حقیقت]]، [[عصبیت]] و حمیّت از صفات [[مذموم]] و [[زشت]] است؛ زیرا [[عرب جاهلی]] [[معتقد]] است که باید فقط و فقط [[خویشاوندان]] و افراد [[قبیله]] را [[یاری]] کرد، خواه [[ظالم]] باشد و خواه [[مظلوم]].
			# شجاعت‌: با ملاحظه اهداف و مواردی که این [[خصلت]] [[پسندیده]] به کار می‌رود، فرد [[شجاع]] سزاوار [[مدح]] و ثنا، یا مذمّت و سرزنش است. هرگاه از این خصلت در راه [[نیکی]] بهره برد، [[شایسته]] [[ستایش]] خواهد بود و الّا در خور مذمّت.
			# [[شهامت]]، بی‌باکی و سرعت عمل‌: [[سخن گفتن]] از این [[خصلت]] تفاوتی با بحث از [[شجاعت]] ندارد. جز اینکه به‌ [[اطمینان]] [[عرب جاهلی]] به عدم [[مسئولیت]] در قبال کارهای خود بازمی‌گردد. او مطمئن است که در هر حال، [[مظلوم]] باشد یا [[ظالم]]، از سوی [[قبیله]] [[یاری]] خواهد شد.
			# غرور و عزّت‌: سخن از این صفات، و خصلت‌هایی چون: [[اعتماد به نفس]]، [[آزادگی]]، [[قدرت]] [[اراده]]، [[فصاحت]] و قدرت بیان، تفاوت چندانی با بحث از صفات پیش گفته ندارد. این [[خصلت‌ها]] هم با ملاحظه اهداف و [[انگیزه‌ها]] [[شایسته]] [[مدح]] یا سزاوار مذمّت است. علاوه بر آنچه گذشت، منشأ این صفات، [[گریز]] از [[پذیرش حکومت]] مرکزی است که می‌کوشد به هر طریقی شده بر [[مردم]] عرب جاهلی [[سلطه]] پیدا کند و خود را بر آنان [[تحمیل]] کند.
			# [[وفای به عهد]]: این یک [[خصلت]] [[پسندیده]] است، مگر اینکه [[پیمان]] به زیان [[جامعه]] باشد. طبع [[زندگی]] [[بادیه‌نشینی]]، این خصلت را بر [[مردم]] [[عرب جاهلی]] [[تحمیل]] کرد. سرچشمه پیمان [[حلف الفضول]] که [[برترین]] و شریف‌ترین پیمان عرب جاهلی است؛ در [[حقیقت]] [[بنی هاشم]] بودند<ref>[[سید جعفر مرتضی عاملی\|عاملی، سید جعفر مرتضی]]، [[سیرت جاودانه ج۱ (کتاب)\|سیرت جاودانه ج۱]]، ص۱۷۰ ـ ۱۷۳.</ref>.

	== جستارهای وابسته ==		== جستارهای وابسته ==

Bahmani در ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۰۶

2022-11-20T09:06:35Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۳۶
خط ۴:		خط ۴:
	'''جاهلیت''' یعنی داشتن [[خلق و خوی]] [[جاهلی]] که آن هم نتیجه عدم کاربست صحیح [[عقل]] در امور [[زندگی]] است که [[خیره]] سری و [[تعصب]]، [[تفاخر]]، [[شرارت]] و... از مصادیق آن هستند و در [[فرهنگ]] عربی به دوران پیش از اسلام گفته می‌‌شود که در آن [[شرک]] و [[کفر]] و سنت‌های زشتِ بسیاری رواج داشت، البته [[خداپرستی]] و سنت‌های پسندیده نیز وجود داشت.		'''جاهلیت''' یعنی داشتن [[خلق و خوی]] [[جاهلی]] که آن هم نتیجه عدم کاربست صحیح [[عقل]] در امور [[زندگی]] است که [[خیره]] سری و [[تعصب]]، [[تفاخر]]، [[شرارت]] و... از مصادیق آن هستند و در [[فرهنگ]] عربی به دوران پیش از اسلام گفته می‌‌شود که در آن [[شرک]] و [[کفر]] و سنت‌های زشتِ بسیاری رواج داشت، البته [[خداپرستی]] و سنت‌های پسندیده نیز وجود داشت.

	== ~~مفهوم جاهلیت~~ ==		== معناشناسی ==
	جاهلیت ~~همچون [[انسانیت]] و حیوانیت، مصدر جعلی~~ از ~~ریشۀ~~ [[~~جهل]] است و [[جهل]] در [[فرهنگ دینی]] مقابل [[عقل]~~] ~~است نه مقابل [[علم~~]]، چنانکه بعضی پنداشته‌اند، لذا [[امام علی]] {{ع}} فرمودند: «چه بسا عالمی را که جهلش از پای درآورد و حال آنکه، علمش با او بود و سودش نکرد»<ref>{{متن حدیث\|وَ قَالَ {{ع}}: «رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ، وَ عِلْمُهُ مَعَهُ [لَمْ یَنْفَعْهُ] لَا یَنْفَعُهُ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۱۰۷.</ref>؛ ~~در نتیجه~~ [[~~جهل~~]] با [[~~علم~~]] ~~قابل جمع است~~ و ~~فرد می‌‌تواند در عین عالم بودن~~ [[~~جاهل~~]] ~~باشد~~<ref>~~ر. ک: دانشنامه نهج البلاغه،~~ ج۱، ~~ص ۲۳۸ـ ۲۳۹~~.</ref> ~~و همچنین~~ [[~~آیات~~]] ~~فراوانی، برای بیان مفهوم~~ [[~~نادانی~~]]، ندانستن و بی‌اطلاعی استفاده شده است؛ مانند: {{متن قرآن\|بِغَيْرِ عِلْمٍ}}<ref>سوره انعام، آیه ۱۰۰.</ref>، {{متن قرآن\|لَا عِلْمَ لَنَا}}<ref>سوره بقره، آیه ۳۲.</ref>، {{متن قرآن\|مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}}<ref>سوره هود، آیه ۴۶.</ref> و...<ref>المعجم المفهرس، «علم».</ref>، از این رو ضرورتی برای کاربرد [[~~جهل~~]] ~~به معنای~~ [[~~نادانی~~]] ~~وجود نخواهد داشت، مگر آنکه معنایی متفاوت را برساند~~<ref>~~ر. ک: نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم، ص۲۰۱ـ۲۰۳~~.</ref>.		{{اصلی\|جاهلیت در لغت}}
			جاهلیت به‌معنای برخوردار نبودن از [[حلم]]<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۴، ص۲۸۱.</ref>؛ نابرخورداری از علم و [[دانش]] و بی‌خبری ([[نادانی]] و [[حماقت]])<ref>فراهیدی، العین، ذیل واژه جهل، ج۳، ص۲۹۰؛ جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۱، ص۴۰.</ref>؛ [[بی‌خردی]] و خیره‌سری و [[ستیزه‌جویی]] (مقابل [[خوش‌رفتاری]] و [[نرم‌خویی]])<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۱، ص۱۲۹.</ref>؛ حالت و کیفیت [[جاهل]]، [[نادانی]] دوره پیش از [[اسلام]]، [[عرب]] [[عهد]] [[بت‌پرستی]]<ref>محمد معین، فرهنگ معین، ص۵۲۳.</ref>؛ باورهای [[باطل]] و رفتارهای غیرمنطقی و تعصب‌آمیز<ref>بلاشر، تاریخ الادب العربی، ج۱، ص۴۷؛ شاهد بر این معنا، ابوجهل است که با وجود زیرکی در میان قریش و شهرت او به ابوالحکم، رسول خدا{{صل}} وی را «ابوجهل» نامید.</ref> است<ref>[[رمضان محمدی\|محمدی]]، [[منصور داداش‌نژاد\|داداش‌نژاد]]، [[حسین حسینیان مقدم\|حسینیان]]، [[تاریخ اسلام ج۱ (کتاب)\|تاریخ اسلام]]، ج۱، ص۱۶.</ref>.
	~~جاهلیت در حوزۀ [[ادب]]~~ و [[~~فرهنگ~~]] [[~~عربی~~]] ~~به دوران قبل~~ از [[اسلام]] ~~اطلاق می‎‌شود و برای اینکه حال [[مردم]]~~ [[~~عصر جاهلیت~~]] ~~با همه جنبه‌‎های شرک‎‌آمیز و~~ [[~~اخلاق~~]] ~~مبتنی بر~~ [[~~عصبیت~~]] ~~و انتقام‎‌جویی و خون‎‌خواری و تبه‎ کاری~~<ref>~~ر. ک: دانشنامه نهج البلاغه، ج۱، ص ۲۳۹~~.</ref> ~~با حال~~ [[~~مردم~~]] ~~بعد از [[بعثت پیامبر]] {{صل}} جدا شود این اصطلاح رایج شد~~<ref>~~ر. ک: میرزایی، عباس، سلطانی مقدم، سعیده، عصر جاهلیت، فرهنگ‎نامۀ~~ تاریخ ~~زندگانی پیامبر اعظم، ج۲، ص۸۶.</ref>.~~

	در ~~بعضی از موارد جاهلیت~~ به ~~[[زمان فترت]] (عصر بین دو [[پیامبر]])، دوران [[کفر]]، زمان پیش از [[فتح مکه]] و عصر بین ولادت و [[بعثت]] [[پیامبر اسلام]]~~ {{صل}} ~~نیز اطلاق می‎‌شود<ref>ر. ک: دانشنامۀ نهج البلاغه، ج۱، ص ۲۳۸~~.</ref> و این تسمیه از این باب است که در همه این دوران‌ها [[مردم]] به علت دوری از تعلیمات [[انبیاء]] بر اساس [[هوی و هوس]] خویش [[زندگی]] می‌‌کردند نه بر مدار [[حق]]. در نتیجه جاهلیت در همه جا به یک معنا بیشتر نیست و آن هم داشتن [[خلق و خوی]] [[جاهلی]] است و [[خلق و خوی]] [[جاهلی]]، نتیجه عدم کاربست صحیح [[عقل]] در امور [[زندگی]] است ~~که [[خیره]] سری و [[تعصب]] [[تفاخر]]، [[شرارت]] و... از مصادیق آن هستند<ref>ر. ک: دانشنامۀ نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳۸.~~</ref>.

	~~مراد از~~ [[~~عصر جاهلی~~]] ~~دورۀ زمانی نیست که عده‌ای در مورد طول و عرض آن مناقشه کرده‌اند؛ بلکه مراد~~ [[~~فرهنگ~~]] ~~و تمدنی با ویژگی‌هایی است که~~ [[~~اسلام]] در مقابل آن [[قیام]] کرد و [[فرهنگ~~]] [[اسلام~~]] را جایگزین آن نمود.~~

	در وجه تسمیه جاهلیت آمده است: «مقصود از جاهلیت، [[نادانی]] نیست؛ بلکه بر اساس شواهد "[[جهالت]]" در برابر "[[حلم]]" است.... مقصود از جاهلیت در [[قرآن]] عصری است که با تمام [[موازین]] و [[ارزش‌های اخلاقی]] و [[دینی]] و [[فرهنگی]] کاملاً در مقابل [[اسلام]] ~~بوده است»<ref>بهاءالدین خرمشاهی، "جاهلیت"~~، ~~دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی،~~ ج۱، ~~ص ۸۳۱ ـ۸۳۳~~.</ref>.~~<ref>ر. ک: نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم، ص۲۰۱ـ۲۰۳.</ref>~~

	== جاهلیت در [[قرآن]] ==		== جاهلیت در [[قرآن]] ==
خط ۲۳:		خط ۱۶:
	# جاهلیت در [[حمیّت]] و [[ارتباط]] و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.		# جاهلیت در [[حمیّت]] و [[ارتباط]] و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.

	البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر. ک: اسماعیلی، مهران، مقاله «جاهلیت»، دائرةالمعارف قرآن کریم، ~~ج۹، ص؟؟ ؟</ref>.~~		البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: اسماعیلی، مهران، مقاله «جاهلیت»، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۹.</ref>.

	~~== خصوصیات [[عصر جاهلیت]] ==~~
	~~=== بعد اول: [[فرهنگ جاهلی]] ===~~

	~~=== بعد دوم: [[خانواده جاهلی]] ===~~

	~~=== بعد سوم: [[سیاست جاهلی]] ===~~

	~~=== بعد چهارم: [[اقتصاد جاهلی]] ===~~

	~~== [[مرگ جاهلی]] ==~~
	در روایتی [[رسول خدا]] {{صل}} فرمودند: «هر‎کس بمیرد در حالی که [[امام]] خودش را نمی‌‏شناسد به [[مرگ جاهلی]] مرده است»<ref>{{متن حدیث\|مَنْ‏ مَاتَ‏ لَا یَعْرِفُ‏ إِمَامَهُ‏ مَاتَ‏ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً}}؛ نعمانی، الغیبة، ص ۱۲۹؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، ص ۴۰۹، ح ۹.</ref>. [[مرگ جاهلی]]، یعنی مردن بدون [[شناخت خدا]] و [[رسول]] و کسی که [[امام زمان]] خود را نشناسد در واقع از [[گمراهی]] زمان جاهلیت که [[خدا]] و [[پیغمبر]] {{صل}} را نمی‌‏شناختند، خارج نشده است.

	شخصی از [[امام صادق]] {{ع}} پرسید: «منظور از جاهلیت، [[جهل]] مطلق و دربارۀ همه چیز است یا نشناختن [[امام]]؟ [[حضرت]] فرمودند: «جاهلیت، [[کفر]] و [[نفاق]] و [[گمراهی]] است»<ref>{{متن حدیث\|جَاهِلِیَّةَ کُفْرٍ و نِفَاقٍ‏ و ضَلَال}}؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص ۳۷۷.</ref>. پس نتیجه عدم [[شناخت امام زمان]] {{ع}}، نیز [[کفر]] و [[نفاق]] و [[گمراهی]] است و نشناختن [[امام]]، اگر در اثر عدم معرفی [[امام]] از سوی [[خدا]] "بدون کوتاهی خود شخص" باشد، این حالت ضلال نامیده می‏‌شود و مرادف با [[استضعاف]] است و در این حالت، شخص مقصر نیست؛ ولی به هرحال از [[هدایت الهی]] و دین‎‏داری [[محروم]] شده است و حالت [[کفر]] و [[نفاق]]، مربوط به شخصی است که معرفی [[الهی]] برایش صورت گرفته است؛ ولی او در [[پذیرفتن]] آن کوتاهی کرده است. این، دو حالت دارد: یا [[انکار]] و عدم [[تسلیم]] خود را به صراحت ابراز می‏دارد که [[کفر]] نامیده می‏‌شود یا آن را مخفی می‏‌کند که [[نفاق]] است. در هر سه صورت، شخص، از مسیر [[عبودیت]] [[خداوند سبحانه و تعالی]] دور افتاده و سرانجام [[نیک]] نخواهد داشت؛ پس [[شناخت]] و [[پیروی از امامان]] {{ع}}، نه از باب تعبّد بلکه به [[حکم عقل]] است؛ زیرا [[انسان]] [[خداشناس]] راهی به سوی [[خدا]] ندارد، مگر از طریقی که خود [[خداوند]] قرار داده است و جز از این [[راه]]، نمی‏‌تواند از [[رضا]] و [[خشم]] [[الهی]] [[آگاه]] شود و مراجعۀ [[مردم]] به [[ائمه اطهار]] {{ع}} از باب مراجعۀ [[نادان]] به داناست و این [[حکم عقلی]] است؛ زیرا همچنان ‏که [[عاقل]] در [[امور مادی]] و [[دنیایی]] خود به [[دانا]] و متخصص آن مراجعه می‏‌کند، در [[امور معنوی]] و غیر مادی نیز [[عقل]] همین‏‎گونه [[حکم]] می‎‌کند<ref>بنی هاشمی، سید محمد، معرفت امام عصر {{ع}}، ص ۱۱۱.</ref>.~~<ref>ر. ک: سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‎نامۀ مهدویت، ص ۳۹۱ ـ ۳۹۳.</ref>~~

	== جستارهای وابسته ==		== جستارهای وابسته ==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۷
خط ۱۰:		خط ۱۰:
	== جاهلیت در [[قرآن]] ==		== جاهلیت در [[قرآن]] ==
	{{اصلی\|جاهلیت در قرآن}}		{{اصلی\|جاهلیت در قرآن}}
	واژۀ جاهلیت در چهار [[آیه]] از [[آیات]] [[مدنی]] مطرح گردیده و هر بار دارای مصداق جدیدی است که عبارت‌اند از:		واژۀ جاهلیت در چهار [[آیه]] از [[آیات]] مدنی مطرح گردیده و هر بار دارای مصداق جدیدی است که عبارت‌اند از:
	# جاهلیت در [[افکار]] و [[سوء]] [[اعتقاد]]: {{متن قرآن\|ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَىٰ طَائِفَةً مِنْكُمْ ۖ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«پس از آن غم، خدا شما را ایمنی بخشید که خواب آسایش، گروهی از شما را فرا گرفت و گروهی هنوز در غم جان خود بودند و از روی نادانی به خدا گمان ناحق می‌بردندد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۴.</ref>.		# جاهلیت در [[افکار]] و [[سوء]] [[اعتقاد]]: {{متن قرآن\|ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَىٰ طَائِفَةً مِنْكُمْ ۖ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«پس از آن غم، خدا شما را ایمنی بخشید که خواب آسایش، گروهی از شما را فرا گرفت و گروهی هنوز در غم جان خود بودند و از روی نادانی به خدا گمان ناحق می‌بردندد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۴.</ref>.
	# جاهلیت در [[رفتار]]: {{متن قرآن\|وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}}<ref>«و در خانه‌هایتان آرام گیرید و چون خویش‌آرایی دوره جاهلیت نخستین خویش‌آرایی مکنید» سوره احزاب، آیه ۳۳.</ref>.		# جاهلیت در [[رفتار]]: {{متن قرآن\|وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى}}<ref>«و در خانه‌هایتان آرام گیرید و چون خویش‌آرایی دوره جاهلیت نخستین خویش‌آرایی مکنید» سوره احزاب، آیه ۳۳.</ref>.
	# جاهلیت در [[حکم]] و [[تشریع]]: {{متن قرآن\|أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ}}<ref>«آیا داوری (دوره) «جاهلیّت» را می‌جویند؟ و برای گروهی که یقین دارند، در داوری از خداوند بهتر کیست؟» سوره مائده، آیه ۵۰.</ref>.		# جاهلیت در [[حکم]] و [[تشریع]]: {{متن قرآن\|أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ}}<ref>«آیا داوری (دوره) «جاهلیّت» را می‌جویند؟ و برای گروهی که یقین دارند، در داوری از خداوند بهتر کیست؟» سوره مائده، آیه ۵۰.</ref>.
	# جاهلیت در [[حمیّت]] و [[ارتباط]] و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.		# جاهلیت در [[حمیّت]] و ارتباط و انتساب: {{متن قرآن\|إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}}<ref>«آن گاه که کافران در دلها ناموس و حمیّت، آن هم حمیّت جاهلیّت پروردند» سوره فتح، آیه ۲۶.</ref>.

	البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ج۹.</ref>.		البته مشتقات جاهلیت در برخی از [[آیات]] دیگر<ref>مانند: سوره اعراف، آیه ۱۹۹؛ سوره فرقان، آیه ۶۳؛ سوره بقره، آیه ۲۷۳ و سوره نساء، آیه ۱۷. </ref> نیز به کار رفته است<ref>ر.ک: [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ج۹.</ref>.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۱۸
خط ۸۴:		خط ۸۴:
	# [[پرونده:13681048.jpg\|22px]] [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']]		# [[پرونده:13681048.jpg\|22px]] [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']]
	# [[پرونده:42439.jpg\|22px]] [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲''']]		# [[پرونده:42439.jpg\|22px]] [[عباس میرزایی\|میرزایی، عباس]] و [[سعیده سلطانی مقدم\|سلطانی مقدم، سعیده]]، [[عصر جاهلیت (مقاله)\|عصر جاهلیت]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲''']]
	~~# [[پرونده:134491.jpg\|22px]] [[خدامراد سلیمیان\|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگ‌نامه مهدویت (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه مهدویت''']]~~
	# [[پرونده:42439.jpg\|22px]] [[سید علی اکبر حسینی ایمنی\|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[جنگ‌های اعراب جاهلی (مقاله)\|جنگ‌های اعراب جاهلی]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱''']]		# [[پرونده:42439.jpg\|22px]] [[سید علی اکبر حسینی ایمنی\|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[جنگ‌های اعراب جاهلی (مقاله)\|جنگ‌های اعراب جاهلی]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱''']]
	# [[پرونده:000056.jpg\|22px]] [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹''']]		# [[پرونده:000056.jpg\|22px]] [[مهران اسماعیلی\|اسماعیلی، مهران]]، [[جاهلیت (مقاله)\|مقاله «جاهلیت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹''']]