جبر و اختیار در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* جبر و اختیار در قرآن */

2025-04-16T07:52:40Z

جبر و اختیار در قرآن

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۲
خط ۴۰:		خط ۴۰:
	# آیه ۱۵۵ [[سوره اعراف]] که [[هدایت]] و [[اضلال]] بندگان را به خداوند نسبت می‌دهد: {{متن قرآن\|تُضِلُّ بِهَا مَن تَشَاء وَتَهْدِي مَن تَشَاء}}<ref>با آن هرکس را بخواهی گمراه می‌داری و هرکس را بخواهی راهنمایی می‌فرمایی؛ سوره اعراف، آیه ۱۵۵.</ref>؛		# آیه ۱۵۵ [[سوره اعراف]] که [[هدایت]] و [[اضلال]] بندگان را به خداوند نسبت می‌دهد: {{متن قرآن\|تُضِلُّ بِهَا مَن تَشَاء وَتَهْدِي مَن تَشَاء}}<ref>با آن هرکس را بخواهی گمراه می‌داری و هرکس را بخواهی راهنمایی می‌فرمایی؛ سوره اعراف، آیه ۱۵۵.</ref>؛
	# آیه ۲۹ [[سوره کهف]] که تصریح می‌کند [[انسان‌ها]] در [[ایمان آوردن]] یا [[کفر]] ورزیدن مختارند: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ}}<ref>و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند؛ سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>؛		# آیه ۲۹ [[سوره کهف]] که تصریح می‌کند [[انسان‌ها]] در [[ایمان آوردن]] یا [[کفر]] ورزیدن مختارند: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ}}<ref>و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند؛ سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>؛
	# آیه ۱۹ [[سوره اسراء]] که می‌فرماید: مؤمنانی که خواهان آخرت‌اند و در این [[راه]] می‌کوشند، [[پاداش]] خود را می‌بینند: {{متن قرآن\|وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُم مَّشْكُورًا}}<ref>و از کوشش آنانکه جهان واپسین را بخواهند و فراخور آن بکوشند و مؤمن باشند؛ سپاسگزاری خواهد شد؛ سوره اسراء، آیه ۱۹.</ref>؛		# آیه ۱۹ [[سوره اسراء]] که می‌فرماید: مؤمنانی که خواهان آخرت‌اند و در این راه می‌کوشند، [[پاداش]] خود را می‌بینند: {{متن قرآن\|وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُم مَّشْكُورًا}}<ref>و از کوشش آنانکه جهان واپسین را بخواهند و فراخور آن بکوشند و مؤمن باشند؛ سپاسگزاری خواهد شد؛ سوره اسراء، آیه ۱۹.</ref>؛
	# همچنین آیاتی که به [[قضا و قدر الهی]] اشاره دارند؛ مانند: {{متن قرآن\|وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً لاَّ مُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ}}<ref>و سخن پروردگارت به راستی و دادگری کامل شد؛ هیچ دگرگون کننده‌ای برای سخنان وی نیست؛ سوره انعام، آیه ۱۱۵.</ref> یا بر [[مشیت]] نافذ خداوند تأکید می‌کنند؛ نظیر {{متن قرآن\|وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}}<ref>و اگر پروردگارت می‌خواست مردم را امّتی یگانه می‌کرد؛ و آنان هماره اختلاف می‌ورزند؛ سوره هود، آیه ۱۱۸.</ref> یا به علم مطلق خداوند به همه امور پیش از تحقق آنها تصریح دارند؛ مثل: {{متن قرآن\|مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}}<ref>هیچ گزندی در زمین و به جان‌هایتان نمی‌رسد مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی (آمده) است؛ این بر خداوند آسان است؛ سوره حدید، آیه ۲۲.</ref>.		# همچنین آیاتی که به [[قضا و قدر الهی]] اشاره دارند؛ مانند: {{متن قرآن\|وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً لاَّ مُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ}}<ref>و سخن پروردگارت به راستی و دادگری کامل شد؛ هیچ دگرگون کننده‌ای برای سخنان وی نیست؛ سوره انعام، آیه ۱۱۵.</ref> یا بر [[مشیت]] نافذ خداوند تأکید می‌کنند؛ نظیر {{متن قرآن\|وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}}<ref>و اگر پروردگارت می‌خواست مردم را امّتی یگانه می‌کرد؛ و آنان هماره اختلاف می‌ورزند؛ سوره هود، آیه ۱۱۸.</ref> یا به علم مطلق خداوند به همه امور پیش از تحقق آنها تصریح دارند؛ مثل: {{متن قرآن\|مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}}<ref>هیچ گزندی در زمین و به جان‌هایتان نمی‌رسد مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی (آمده) است؛ این بر خداوند آسان است؛ سوره حدید، آیه ۲۲.</ref>.
	# بحث [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]] و نظر [[یهود]] درباره واگذاری تدبیر امور جهان به خود جهانیان از دیگر مباحث کلیدی مربوط به [[جبر و اختیار]] است<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		# بحث [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]] و نظر [[یهود]] درباره واگذاری تدبیر امور جهان به خود جهانیان از دیگر مباحث کلیدی مربوط به [[جبر و اختیار]] است<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.

Bahmani: /* جبر و اختیار در قرآن */

2025-04-16T07:52:28Z

جبر و اختیار در قرآن

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۲
خط ۴۱:		خط ۴۱:
	# آیه ۲۹ [[سوره کهف]] که تصریح می‌کند [[انسان‌ها]] در [[ایمان آوردن]] یا [[کفر]] ورزیدن مختارند: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ}}<ref>و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند؛ سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>؛		# آیه ۲۹ [[سوره کهف]] که تصریح می‌کند [[انسان‌ها]] در [[ایمان آوردن]] یا [[کفر]] ورزیدن مختارند: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ}}<ref>و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند؛ سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>؛
	# آیه ۱۹ [[سوره اسراء]] که می‌فرماید: مؤمنانی که خواهان آخرت‌اند و در این [[راه]] می‌کوشند، [[پاداش]] خود را می‌بینند: {{متن قرآن\|وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُم مَّشْكُورًا}}<ref>و از کوشش آنانکه جهان واپسین را بخواهند و فراخور آن بکوشند و مؤمن باشند؛ سپاسگزاری خواهد شد؛ سوره اسراء، آیه ۱۹.</ref>؛		# آیه ۱۹ [[سوره اسراء]] که می‌فرماید: مؤمنانی که خواهان آخرت‌اند و در این [[راه]] می‌کوشند، [[پاداش]] خود را می‌بینند: {{متن قرآن\|وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُم مَّشْكُورًا}}<ref>و از کوشش آنانکه جهان واپسین را بخواهند و فراخور آن بکوشند و مؤمن باشند؛ سپاسگزاری خواهد شد؛ سوره اسراء، آیه ۱۹.</ref>؛
	# همچنین آیاتی که به [[قضا و قدر الهی]] اشاره دارند؛ مانند: {{متن قرآن\|وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً لاَّ مُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ}}<ref>و سخن پروردگارت به راستی و دادگری کامل شد؛ هیچ دگرگون کننده‌ای برای سخنان وی نیست؛ سوره انعام، آیه ۱۱۵.</ref> یا بر [[مشیت]] نافذ خداوند تأکید می‌کنند؛ نظیر {{متن قرآن\|وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}}<ref>و اگر پروردگارت می‌خواست مردم را امّتی یگانه می‌کرد؛ و آنان هماره اختلاف می‌ورزند؛ سوره هود، آیه ۱۱۸.</ref> یا به [[علم مطلق خداوند]] به همه امور پیش از تحقق آنها تصریح دارند؛ مثل: {{متن قرآن\|مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}}<ref>هیچ گزندی در زمین و به جان‌هایتان نمی‌رسد مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی (آمده) است؛ این بر خداوند آسان است؛ سوره حدید، آیه ۲۲.</ref>.		# همچنین آیاتی که به [[قضا و قدر الهی]] اشاره دارند؛ مانند: {{متن قرآن\|وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً لاَّ مُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ}}<ref>و سخن پروردگارت به راستی و دادگری کامل شد؛ هیچ دگرگون کننده‌ای برای سخنان وی نیست؛ سوره انعام، آیه ۱۱۵.</ref> یا بر [[مشیت]] نافذ خداوند تأکید می‌کنند؛ نظیر {{متن قرآن\|وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}}<ref>و اگر پروردگارت می‌خواست مردم را امّتی یگانه می‌کرد؛ و آنان هماره اختلاف می‌ورزند؛ سوره هود، آیه ۱۱۸.</ref> یا به علم مطلق خداوند به همه امور پیش از تحقق آنها تصریح دارند؛ مثل: {{متن قرآن\|مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}}<ref>هیچ گزندی در زمین و به جان‌هایتان نمی‌رسد مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی (آمده) است؛ این بر خداوند آسان است؛ سوره حدید، آیه ۲۲.</ref>.
	# بحث [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]] و نظر [[یهود]] درباره واگذاری [[تدبیر امور جهان]] به خود جهانیان از دیگر مباحث کلیدی مربوط به [[جبر و اختیار]] است<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		# بحث [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]] و نظر [[یهود]] درباره واگذاری تدبیر امور جهان به خود جهانیان از دیگر مباحث کلیدی مربوط به [[جبر و اختیار]] است<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.

	== [[اثبات]] [[اختیار انسان]] ==		== [[اثبات]] [[اختیار انسان]] ==

Bahmani: /* اختیار */

2025-04-16T07:51:56Z

اختیار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۱
خط ۳۳:		خط ۳۳:
	# در [[فقه]] در برابر [[اضطرار]] است<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۴، ص ۳۸۵.</ref>، چنان که گفته می‌شود: خوردن مردار در حال اختیار جایز نیست؛ اما در حال اضطرار جایز است<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۴، ص ۱۲.</ref>		# در [[فقه]] در برابر [[اضطرار]] است<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۴، ص ۳۸۵.</ref>، چنان که گفته می‌شود: خوردن مردار در حال اختیار جایز نیست؛ اما در حال اضطرار جایز است<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۴، ص ۱۲.</ref>
	# در [[حقوق]] معنایی در برابر اکراه دارد؛ مانند اینکه گفته می‌شود: خریدار و فروشنده باید بر اساس اراده و اختیار معامله کنند نه از روی اکراه؛ اکراه در صورتی است که شخص را به ضرری [[تهدید]] کنند و او با همین تهدید به کاری تن دهد.		# در [[حقوق]] معنایی در برابر اکراه دارد؛ مانند اینکه گفته می‌شود: خریدار و فروشنده باید بر اساس اراده و اختیار معامله کنند نه از روی اکراه؛ اکراه در صورتی است که شخص را به ضرری [[تهدید]] کنند و او با همین تهدید به کاری تن دهد.
	# در [[فلسفه]] و [[کلام]] معنایی مقابل [[اجبار]] دارد<ref>مصطلحات فلسفی، ص ۶۳.</ref> که با [[قدرت]] ملازم است<ref>شرح مصطلحات کلامی، ص ۱۱.</ref>.[[انسان]] در حال اختیار، [[اعمال]] خویش را بدون آنکه از سوی عامل دیگری تحت فشار قرار گیرد<ref>معارف قرآن، ص ۳۷۶.</ref>، از روی میل، [[علم]] و اراده انجام می‌دهد<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ج ۱، ص ۱۰۵ - ۱۰۶؛ شرح مصطلاحات کلامی، ص ۱۱.</ref> یا ترک می‌کند، چنان که جبر به این معناست که انسان کارهای خویش را تحت تأثیر عاملی دیگر انجام دهد<ref>مصطلحات فلسفی، ص ۶۹ - ۷۳.</ref>. این بحث، از جنبه [[فلسفی]]، بیشتر با [[وجوب]] و امکان، اصل علیت و عدم [[تخلف]] معلول از علت تامه‌اش پیوند دارد و از این جنبه، [[حکما]] در پی آن‌اند که رابطه میان [[افعال]] [[انسان]] با حوادث و الزامات طبیعی و عللی را که تابع [[اختیار]] او نیستند، [[تبیین]] و به دنبال آن، رابطه [[اختیار انسان]] و [[قانون علیت]] را روشن کنند<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ص ۶۲۸.</ref> از جنبه کلامی‌ نیز این بحث از سویی درصدد پی‌بردن به رابطه میان اختیار انسان با [[قضا و قدر]]، [[لوح محفوظ]]، [[قدرت]] مطلق و [[علم]] بی‌نهایت [[الهی]] و [[اراده]] و [[مشیت]] و از سوی دیگر، در پی یافتن رابطه میان مجبور بودن انسان با [[ارسال پیامبران]]، نازل کردن [[کتاب‌های آسمانی]] و برنامه‌ها و [[احکام]] [[عبادی]] است<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ص ۶۲۸.</ref>.<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ – ۴۹۶؛ [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۳۰۵.</ref>		# در [[فلسفه]] و [[کلام]] معنایی مقابل [[اجبار]] دارد<ref>مصطلحات فلسفی، ص ۶۳.</ref> که با [[قدرت]] ملازم است<ref>شرح مصطلحات کلامی، ص ۱۱.</ref>.[[انسان]] در حال اختیار، [[اعمال]] خویش را بدون آنکه از سوی عامل دیگری تحت فشار قرار گیرد<ref>معارف قرآن، ص ۳۷۶.</ref>، از روی میل، [[علم]] و اراده انجام می‌دهد<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ج ۱، ص ۱۰۵ - ۱۰۶؛ شرح مصطلاحات کلامی، ص ۱۱.</ref> یا ترک می‌کند، چنان که جبر به این معناست که انسان کارهای خویش را تحت تأثیر عاملی دیگر انجام دهد<ref>مصطلحات فلسفی، ص ۶۹ - ۷۳.</ref>. این بحث، از جنبه [[فلسفی]]، بیشتر با [[وجوب]] و امکان، اصل علیت و عدم تخلف معلول از علت تامه‌اش پیوند دارد و از این جنبه، حکما در پی آن‌اند که رابطه میان [[افعال]] [[انسان]] با حوادث و الزامات طبیعی و عللی را که تابع [[اختیار]] او نیستند، [[تبیین]] و به دنبال آن، رابطه [[اختیار انسان]] و [[قانون علیت]] را روشن کنند<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ص ۶۲۸.</ref> از جنبه کلامی‌ نیز این بحث از سویی درصدد پی‌بردن به رابطه میان اختیار انسان با [[قضا و قدر]]، [[لوح محفوظ]]، [[قدرت]] مطلق و [[علم]] بی‌نهایت [[الهی]] و [[اراده]] و [[مشیت]] و از سوی دیگر، در پی یافتن رابطه میان مجبور بودن انسان با [[ارسال پیامبران]]، نازل کردن [[کتاب‌های آسمانی]] و برنامه‌ها و [[احکام]] [[عبادی]] است<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ص ۶۲۸.</ref>.<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ – ۴۹۶؛ [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۳۰۵.</ref>

	== جبر و اختیار در قرآن ==		== جبر و اختیار در قرآن ==

Bahmani: /* معنای اصطلاحی */

2025-04-16T07:51:30Z

معنای اصطلاحی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۱
خط ۲۷:		خط ۲۷:
	=== معنای اصطلاحی ===		=== معنای اصطلاحی ===
	==== [[جبر]] ====		==== [[جبر]] ====
	جبر در اصطلاح ~~[[متکلّمان]]،~~ به وادار کردن بر [[کار]] و عمل و ناچار شدن بر آن با [[قهر]] و [[غلبه]] گفته می‌شود و [[حقیقت]] آن ایجاد فعل در آفریده‌هاست بدون اینکه بتوانند آن را دفع کنند یا از به وجود آمدن آن در خودشان جلوگیری کنند<ref>تصحیح الاعتقاد، مفید، ص‌۴۶، سلسلة مؤلّفات الشّیخ المفید، ج‌۵.</ref><ref>[[فرهنگ قرآن (کتاب)\|فرهنگ قرآن]]. ج۹.</ref>. به عبارت دیگر جبر، یعنی تأثیر مستقیم [[قضا و قدر]] بر روی [[اراده]] [[انسان]] به صورت یک عامل منفی برای رفع و جلوگیری، یا به صورت یک عامل مثبت برای [[الزام]] و [[اکراه]]<ref>مجموعه آثار، ج۱، ص۳۹۴.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۳۰۶.</ref>		جبر در اصطلاح متکلّمان، به وادار کردن بر [[کار]] و عمل و ناچار شدن بر آن با قهر و [[غلبه]] گفته می‌شود و [[حقیقت]] آن ایجاد فعل در آفریده‌هاست بدون اینکه بتوانند آن را دفع کنند یا از به وجود آمدن آن در خودشان جلوگیری کنند<ref>تصحیح الاعتقاد، مفید، ص‌۴۶، سلسلة مؤلّفات الشّیخ المفید، ج‌۵.</ref><ref>[[فرهنگ قرآن (کتاب)\|فرهنگ قرآن]]. ج۹.</ref>. به عبارت دیگر جبر، یعنی تأثیر مستقیم [[قضا و قدر]] بر روی [[اراده]] [[انسان]] به صورت یک عامل منفی برای رفع و جلوگیری، یا به صورت یک عامل مثبت برای الزام و [[اکراه]]<ref>مجموعه آثار، ج۱، ص۳۹۴.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۳۰۶.</ref>

	==== [[اختیار]] ====		==== [[اختیار]] ====

Bahmani: /* اختیار */

2025-04-16T07:51:11Z

اختیار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۱
خط ۳۱:		خط ۳۱:
	==== [[اختیار]] ====		==== [[اختیار]] ====
	اصطلاح اختیار در دانش‌های گوناگون کاربرد دارد و در هریک از آنها، معنایی خاص از آن مراد است:		اصطلاح اختیار در دانش‌های گوناگون کاربرد دارد و در هریک از آنها، معنایی خاص از آن مراد است:
	# در [[فقه]] در برابر [[اضطرار]] است<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۴، ص ۳۸۵.</ref>، چنان که گفته می‌شود:[[خوردن]] مردار در حال اختیار جایز نیست؛ اما در حال اضطرار جایز است<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۴، ص ۱۲.</ref>		# در [[فقه]] در برابر [[اضطرار]] است<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۴، ص ۳۸۵.</ref>، چنان که گفته می‌شود: خوردن مردار در حال اختیار جایز نیست؛ اما در حال اضطرار جایز است<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۴، ص ۱۲.</ref>
	# در [[حقوق]] معنایی در برابر اکراه دارد؛ مانند اینکه گفته می‌شود: خریدار و فروشنده باید بر اساس اراده و اختیار [[معامله]] کنند نه از روی اکراه؛ اکراه در صورتی است که شخص را به ضرری [[تهدید]] کنند و او با همین تهدید به کاری تن دهد.		# در [[حقوق]] معنایی در برابر اکراه دارد؛ مانند اینکه گفته می‌شود: خریدار و فروشنده باید بر اساس اراده و اختیار معامله کنند نه از روی اکراه؛ اکراه در صورتی است که شخص را به ضرری [[تهدید]] کنند و او با همین تهدید به کاری تن دهد.
	# در [[فلسفه]] و [[کلام]] معنایی مقابل [[اجبار]] دارد<ref>مصطلحات فلسفی، ص ۶۳.</ref> که با [[قدرت]] ملازم است<ref>شرح مصطلحات کلامی، ص ۱۱.</ref>.[[انسان]] در حال اختیار، [[اعمال]] خویش را بدون آنکه از سوی عامل دیگری تحت فشار قرار گیرد<ref>معارف قرآن، ص ۳۷۶.</ref>، از روی میل، [[علم]] و اراده انجام می‌دهد<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ج ۱، ص ۱۰۵ - ۱۰۶؛ شرح مصطلاحات کلامی، ص ۱۱.</ref> یا ترک می‌کند، چنان که جبر به این معناست که انسان کارهای خویش را تحت تأثیر عاملی دیگر انجام دهد<ref>مصطلحات فلسفی، ص ۶۹ - ۷۳.</ref>. این بحث، از جنبه [[فلسفی]]، بیشتر با [[وجوب]] و امکان، اصل علیت و عدم [[تخلف]] معلول از علت تامه‌اش پیوند دارد و از این جنبه، [[حکما]] در پی آن‌اند که رابطه میان [[افعال]] [[انسان]] با حوادث و الزامات طبیعی و عللی را که تابع [[اختیار]] او نیستند، [[تبیین]] و به دنبال آن، رابطه [[اختیار انسان]] و [[قانون علیت]] را روشن کنند<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ص ۶۲۸.</ref> از جنبه کلامی‌ نیز این بحث از سویی درصدد پی‌بردن به رابطه میان اختیار انسان با [[قضا و قدر]]، [[لوح محفوظ]]، [[قدرت]] مطلق و [[علم]] بی‌نهایت [[الهی]] و [[اراده]] و [[مشیت]] و از سوی دیگر، در پی یافتن رابطه میان مجبور بودن انسان با [[ارسال پیامبران]]، نازل کردن [[کتاب‌های آسمانی]] و برنامه‌ها و [[احکام]] [[عبادی]] است<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ص ۶۲۸.</ref>.<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ – ۴۹۶؛ [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۳۰۵.</ref>		# در [[فلسفه]] و [[کلام]] معنایی مقابل [[اجبار]] دارد<ref>مصطلحات فلسفی، ص ۶۳.</ref> که با [[قدرت]] ملازم است<ref>شرح مصطلحات کلامی، ص ۱۱.</ref>.[[انسان]] در حال اختیار، [[اعمال]] خویش را بدون آنکه از سوی عامل دیگری تحت فشار قرار گیرد<ref>معارف قرآن، ص ۳۷۶.</ref>، از روی میل، [[علم]] و اراده انجام می‌دهد<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ج ۱، ص ۱۰۵ - ۱۰۶؛ شرح مصطلاحات کلامی، ص ۱۱.</ref> یا ترک می‌کند، چنان که جبر به این معناست که انسان کارهای خویش را تحت تأثیر عاملی دیگر انجام دهد<ref>مصطلحات فلسفی، ص ۶۹ - ۷۳.</ref>. این بحث، از جنبه [[فلسفی]]، بیشتر با [[وجوب]] و امکان، اصل علیت و عدم [[تخلف]] معلول از علت تامه‌اش پیوند دارد و از این جنبه، [[حکما]] در پی آن‌اند که رابطه میان [[افعال]] [[انسان]] با حوادث و الزامات طبیعی و عللی را که تابع [[اختیار]] او نیستند، [[تبیین]] و به دنبال آن، رابطه [[اختیار انسان]] و [[قانون علیت]] را روشن کنند<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ص ۶۲۸.</ref> از جنبه کلامی‌ نیز این بحث از سویی درصدد پی‌بردن به رابطه میان اختیار انسان با [[قضا و قدر]]، [[لوح محفوظ]]، [[قدرت]] مطلق و [[علم]] بی‌نهایت [[الهی]] و [[اراده]] و [[مشیت]] و از سوی دیگر، در پی یافتن رابطه میان مجبور بودن انسان با [[ارسال پیامبران]]، نازل کردن [[کتاب‌های آسمانی]] و برنامه‌ها و [[احکام]] [[عبادی]] است<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ص ۶۲۸.</ref>.<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ – ۴۹۶؛ [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|فرهنگ مطهر]]، ص ۳۰۵.</ref>

Bahmani: /* منابع */

2025-04-16T07:46:03Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۶
خط ۱۹۰:		خط ۱۹۰:
	# [[پرونده:1100662.jpg\|22px]] [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|'''فرهنگ مطهر''']]		# [[پرونده:1100662.jpg\|22px]] [[محمد علی زکریایی\|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)\|'''فرهنگ مطهر''']]
	# [[پرونده:13681048.jpg\|22px]] [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']]		# [[پرونده:13681048.jpg\|22px]] [[سید جمال‌الدین دین‌پرور\|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)\|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']]
	# [[پرونده:IM010856.jpg\|22px]] [[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)\|'''قرآن و علم کلام''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Bahmani: /* جبر */

2025-04-16T07:45:51Z

جبر

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۵
خط ۱۸۱:		خط ۱۸۱:

	'''یهود، مدّعی جبر و قدرت نداشتن بر [[ایمان]]:''' {{متن قرآن\|فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِم بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الأَنبِيَاء بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً }}<ref> آنگاه برای پیمان‌شکنی آنان و کفر ورزیدنشان به آیات خداوند و کشتن پیامبران به ناحق (لعنتشان کردیم) و (نیز برای این) گفتارشان که: دل‌های ما در پوشش‌هایی است- (در حالی که چنین نیست) بلکه برای کفرشان خداوند بر آن (دل) ها مهر نهاد، پس جز اندکی ایمان نمی‌آورند؛ سوره نساء، آیه۱۵۵.</ref><ref>"قُلُوبُنَا غُلْفٌ" سخن بنی‌اسرائیل و یهود است که از آن چنین ادّعایی فهمیده می‌شود: کوردلی در آفرینش و سرشت ما نهاده شده یا قدرت بر ایمان به [[محمد]] {{صل}} نداشته و از خود اختیاری نداریم؛ المیزان، ج‌۵، ص‌۱۳۲.</ref>.<ref>[[فرهنگ قرآن (کتاب)\|فرهنگ قرآن]]، ج۹.</ref>		'''یهود، مدّعی جبر و قدرت نداشتن بر [[ایمان]]:''' {{متن قرآن\|فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِم بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الأَنبِيَاء بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً }}<ref> آنگاه برای پیمان‌شکنی آنان و کفر ورزیدنشان به آیات خداوند و کشتن پیامبران به ناحق (لعنتشان کردیم) و (نیز برای این) گفتارشان که: دل‌های ما در پوشش‌هایی است- (در حالی که چنین نیست) بلکه برای کفرشان خداوند بر آن (دل) ها مهر نهاد، پس جز اندکی ایمان نمی‌آورند؛ سوره نساء، آیه۱۵۵.</ref><ref>"قُلُوبُنَا غُلْفٌ" سخن بنی‌اسرائیل و یهود است که از آن چنین ادّعایی فهمیده می‌شود: کوردلی در آفرینش و سرشت ما نهاده شده یا قدرت بر ایمان به [[محمد]] {{صل}} نداشته و از خود اختیاری نداریم؛ المیزان، ج‌۵، ص‌۱۳۲.</ref>.<ref>[[فرهنگ قرآن (کتاب)\|فرهنگ قرآن]]، ج۹.</ref>

	~~==جبر==~~
	در طول [[تاریخ]] برخی [[خداباوران]] به عللی چون [[قدرت]]، [[علم]]، [[قضا و قدر الهی]] [[اختیار]] را از [[انسان]] سلب، و [[افعال]] انسان را به [[خدا]] نسبت داده و بدین‌سان به توجیه [[اعمال]] خود مثل [[شرک]] می‌‌پرداخته‌اند.
	{{متن قرآن\|سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ}}<ref>«به زودی مشرکان خواهند گفت: اگر خداوند می‌خواست ما و پدرانمان شرک نمی‌ورزیدیم و چیزی را حرام نمی‌دانستیم» سوره انعام، آیه ۱۴۸.</ref>.
	این [[آیه شریفه]] تصریح می‌کند [[مشرکان مکه]] و اطراف آن، شرک خود و پدرانشان را از طریق جبر، به [[خداوند]] نسبت می‌دادند و بر این [[اعتقاد]] بودند که شرک [[خواست الهی]] بود وگرنه خداوند، آنان را از شرک بازمی‌داشت.

	{{متن قرآن\|وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا}}<ref>«و چون کاری زشت کنند گویند: پدرانمان را بر همین کار یافته‌ایم و خداوند ما را به آن فرمان داده است» سوره اعراف، آیه ۲۸.</ref>.
	مشرکان مکه در برابر منع و [[نهی]] [[پیامبر اسلام]] و سایر [[مسلمانان]] از انجام [[فحشا]] و [[گناه]] مانند [[طواف]] بر [[کعبه]] به صورت لخت، باز به مسئله جبر و [[امر الهی]] [[توسل]] می‌‌جستند<ref>ر.ک: سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۸، ص۷۲ و سایر تفسیرهای ذیل آیه.</ref>.
	{{متن قرآن\|وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ}}<ref>«و گفتند: اگر (خداوند) بخشنده می‌خواست ما آن (بت)‌ها را نمی‌پرستیدیم» سوره زخرف، آیه ۲۰.</ref>.
	[[مشرکان]] از جمله کسانی که [[ملائکه]] را فرزند خداوند - نعوذ بالله – شمرده، آنان را [[شریک]] [[عبادت خدا]] قرار دادند، باز برای توجیه اعمال خود به [[مشیت الهی]] [[تمسک]] کردند.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی\|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)\|قرآن و علم کلام]]، ص ۴۱۴</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* اختیار */

2025-04-16T07:45:15Z

اختیار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۵
خط ۲۳:		خط ۲۳:

	==== [[اختیار]] ====		==== [[اختیار]] ====
	اختیار نیز مصدر و از ریشه «خ ـ ی ـ ر» به معنای [[اصطفاء]]<ref>لسان العرب، ج ۴، ص ۲۶۶، «خیر».</ref> ([[برگزیدن]] [[بهترین]] چیز و شخص) و ترجیح یک چیز بر دیگر چیزهاست<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ج ۱، ص ۱۰۵.</ref>.<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم، ج ۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref> اختیار به این معناست که انسان دست‌کم برخی از امور خویش را از سر [[اراده]] و [[تصمیم]] انجام می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که قدرت بر ترک آن را نیز داراست<ref>[[مسلم محمدی\|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۴.</ref>.		اختیار نیز مصدر و از ریشه «خ ـ ی ـ ر» به معنای [[اصطفاء]]<ref>لسان العرب، ج ۴، ص ۲۶۶، «خیر».</ref> ([[برگزیدن]] [[بهترین]] چیز و شخص) و ترجیح یک چیز بر دیگر چیزهاست<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ج ۱، ص ۱۰۵.</ref>.<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم، ج ۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref> اختیار به این معناست که انسان دست‌کم برخی از امور خویش را از سر [[اراده]] و تصمیم انجام می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که قدرت بر ترک آن را نیز داراست<ref>[[مسلم محمدی\|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۴.</ref>.

	=== معنای اصطلاحی ===		=== معنای اصطلاحی ===

Bahmani: /* معنای لغوی */

2025-04-16T07:44:57Z

معنای لغوی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۴
خط ۱۸:		خط ۱۸:
	واژه جبر، مصدر متعدی<ref>لغت نامه، ج ۴، ص ۷۴۸۷، «جبر».</ref> از ریشه «ج ـ ب ـ ر»<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص ۵۰۱، «جبر».</ref> و در لغت به معنای ترمیم و [[اصلاح]] چیزی<ref>العین، ج ۶، ص ۱۱۶، «جبر».</ref> یا مصدر لازم به‌معنای بهبود شکستگی و [[رهایی]] از [[فقر]] است<ref>العین، ج ۶، ص ۱۱۶، «جبر».</ref>، «[[جبّار]]» نیز چوبی است که استخوان شکسته را با آن می‌بندند<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص ۵۰۱.</ref>.		واژه جبر، مصدر متعدی<ref>لغت نامه، ج ۴، ص ۷۴۸۷، «جبر».</ref> از ریشه «ج ـ ب ـ ر»<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص ۵۰۱، «جبر».</ref> و در لغت به معنای ترمیم و [[اصلاح]] چیزی<ref>العین، ج ۶، ص ۱۱۶، «جبر».</ref> یا مصدر لازم به‌معنای بهبود شکستگی و [[رهایی]] از [[فقر]] است<ref>العین، ج ۶، ص ۱۱۶، «جبر».</ref>، «[[جبّار]]» نیز چوبی است که استخوان شکسته را با آن می‌بندند<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص ۵۰۱.</ref>.

	ماده جبر در اصل برای اصلاح با ~~[[قهر]]،~~ [[زور]] و شدت وضع شده<ref>تاج العروس، ج ۶، ص ۱۵۸، «جبر».</ref> و سپس در معنای [[ظهور]] عظمت، نفوذ [[قدرت]] و [[تسلط]] بر امور<ref>التحقیق، ج ۲، ص ۴۵ - ۴۶، «جبر».</ref> به [[کار]] رفته است. «[[سلطان]]» را جبّار گویند، زیرا [[مردم]] را بر آنچه می‌خواهد مجبور می‌سازد یا امور آنها را اصلاح می‌کند. اطلاق این کلمه بر [[خداوند]] از آن روست که با نعمت‌هایش امور [[زندگی]] و نیازهای مردم را به سامان می‌آورد<ref>مفردات، ص ۱۸۳، «جبر».</ref>؛ اما هرگاه بر [[انسان]] اطلاق شود، ملازم با [[مذمت]] و به معنای کسی است که از [[حقیقت]] سر باز می‌زند<ref>مفردات، ص ۱۸۳، «جبر».</ref>.		ماده جبر در اصل برای اصلاح با قهر، [[زور]] و شدت وضع شده<ref>تاج العروس، ج ۶، ص ۱۵۸، «جبر».</ref> و سپس در معنای [[ظهور]] عظمت، نفوذ [[قدرت]] و [[تسلط]] بر امور<ref>التحقیق، ج ۲، ص ۴۵ - ۴۶، «جبر».</ref> به [[کار]] رفته است. «[[سلطان]]» را جبّار گویند، زیرا [[مردم]] را بر آنچه می‌خواهد مجبور می‌سازد یا امور آنها را اصلاح می‌کند. اطلاق این کلمه بر [[خداوند]] از آن روست که با نعمت‌هایش امور [[زندگی]] و نیازهای مردم را به سامان می‌آورد<ref>مفردات، ص ۱۸۳، «جبر».</ref>؛ اما هرگاه بر [[انسان]] اطلاق شود، ملازم با مذمت و به معنای کسی است که از [[حقیقت]] سر باز می‌زند<ref>مفردات، ص ۱۸۳، «جبر».</ref>.

	جبر شعبه ای از ریاضیات نیز هست که با روشی ویژه به [[کشف]] مجهولاتِ عددی و غیر عددی می‌پردازد<ref>لغت نامه، ج ۴، ص ۷۴۹۰.</ref>.<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>		جبر شعبه ای از ریاضیات نیز هست که با روشی ویژه به [[کشف]] مجهولاتِ عددی و غیر عددی می‌پردازد<ref>لغت نامه، ج ۴، ص ۷۴۹۰.</ref>.<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>

Bahmani: /* اختیار */

2025-04-16T07:43:16Z

اختیار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۳
خط ۲۳:		خط ۲۳:

	==== [[اختیار]] ====		==== [[اختیار]] ====
	اختیار نیز مصدر و از ریشه «خ ـ ی ـ ر» به معنای [[اصطفاء]]<ref>لسان العرب، ج ۴، ص ۲۶۶، «خیر».</ref> ([[برگزیدن]] [[بهترین]] چیز و شخص) و ترجیح یک چیز بر دیگر چیزهاست<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ج ۱، ص ۱۰۵.</ref>.<ref> حسن رضایی\| رضایی، ~~حسن،~~ دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم، ج ۹، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref> اختیار به این معناست که انسان دست‌کم برخی از امور خویش را از سر [[اراده]] و [[تصمیم]] انجام می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که قدرت بر ترک آن را نیز داراست<ref>[[مسلم محمدی\|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۴.</ref>.		اختیار نیز مصدر و از ریشه «خ ـ ی ـ ر» به معنای [[اصطفاء]]<ref>لسان العرب، ج ۴، ص ۲۶۶، «خیر».</ref> ([[برگزیدن]] [[بهترین]] چیز و شخص) و ترجیح یک چیز بر دیگر چیزهاست<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ج ۱، ص ۱۰۵.</ref>.<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم، ج ۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref> اختیار به این معناست که انسان دست‌کم برخی از امور خویش را از سر [[اراده]] و [[تصمیم]] انجام می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که قدرت بر ترک آن را نیز داراست<ref>[[مسلم محمدی\|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۴.</ref>.

	=== معنای اصطلاحی ===		=== معنای اصطلاحی ===

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۲
خط ۴۰:		خط ۴۰:
	# آیه ۱۵۵ [[سوره اعراف]] که [[هدایت]] و [[اضلال]] بندگان را به خداوند نسبت می‌دهد: {{متن قرآن\|تُضِلُّ بِهَا مَن تَشَاء وَتَهْدِي مَن تَشَاء}}<ref>با آن هرکس را بخواهی گمراه می‌داری و هرکس را بخواهی راهنمایی می‌فرمایی؛ سوره اعراف، آیه ۱۵۵.</ref>؛		# آیه ۱۵۵ [[سوره اعراف]] که [[هدایت]] و [[اضلال]] بندگان را به خداوند نسبت می‌دهد: {{متن قرآن\|تُضِلُّ بِهَا مَن تَشَاء وَتَهْدِي مَن تَشَاء}}<ref>با آن هرکس را بخواهی گمراه می‌داری و هرکس را بخواهی راهنمایی می‌فرمایی؛ سوره اعراف، آیه ۱۵۵.</ref>؛
	# آیه ۲۹ [[سوره کهف]] که تصریح می‌کند [[انسان‌ها]] در [[ایمان آوردن]] یا [[کفر]] ورزیدن مختارند: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ}}<ref>و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند؛ سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>؛		# آیه ۲۹ [[سوره کهف]] که تصریح می‌کند [[انسان‌ها]] در [[ایمان آوردن]] یا [[کفر]] ورزیدن مختارند: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ}}<ref>و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند؛ سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>؛
	# آیه ۱۹ [[سوره اسراء]] که می‌فرماید: مؤمنانی که خواهان آخرت‌اند و در این [[راه]] می‌کوشند، [[پاداش]] خود را می‌بینند: {{متن قرآن\|وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُم مَّشْكُورًا}}<ref>و از کوشش آنانکه جهان واپسین را بخواهند و فراخور آن بکوشند و مؤمن باشند؛ سپاسگزاری خواهد شد؛ سوره اسراء، آیه ۱۹.</ref>؛		# آیه ۱۹ [[سوره اسراء]] که می‌فرماید: مؤمنانی که خواهان آخرت‌اند و در این راه می‌کوشند، [[پاداش]] خود را می‌بینند: {{متن قرآن\|وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُم مَّشْكُورًا}}<ref>و از کوشش آنانکه جهان واپسین را بخواهند و فراخور آن بکوشند و مؤمن باشند؛ سپاسگزاری خواهد شد؛ سوره اسراء، آیه ۱۹.</ref>؛
	# همچنین آیاتی که به [[قضا و قدر الهی]] اشاره دارند؛ مانند: {{متن قرآن\|وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً لاَّ مُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ}}<ref>و سخن پروردگارت به راستی و دادگری کامل شد؛ هیچ دگرگون کننده‌ای برای سخنان وی نیست؛ سوره انعام، آیه ۱۱۵.</ref> یا بر [[مشیت]] نافذ خداوند تأکید می‌کنند؛ نظیر {{متن قرآن\|وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}}<ref>و اگر پروردگارت می‌خواست مردم را امّتی یگانه می‌کرد؛ و آنان هماره اختلاف می‌ورزند؛ سوره هود، آیه ۱۱۸.</ref> یا به علم مطلق خداوند به همه امور پیش از تحقق آنها تصریح دارند؛ مثل: {{متن قرآن\|مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}}<ref>هیچ گزندی در زمین و به جان‌هایتان نمی‌رسد مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی (آمده) است؛ این بر خداوند آسان است؛ سوره حدید، آیه ۲۲.</ref>.		# همچنین آیاتی که به [[قضا و قدر الهی]] اشاره دارند؛ مانند: {{متن قرآن\|وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً لاَّ مُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ}}<ref>و سخن پروردگارت به راستی و دادگری کامل شد؛ هیچ دگرگون کننده‌ای برای سخنان وی نیست؛ سوره انعام، آیه ۱۱۵.</ref> یا بر [[مشیت]] نافذ خداوند تأکید می‌کنند؛ نظیر {{متن قرآن\|وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}}<ref>و اگر پروردگارت می‌خواست مردم را امّتی یگانه می‌کرد؛ و آنان هماره اختلاف می‌ورزند؛ سوره هود، آیه ۱۱۸.</ref> یا به علم مطلق خداوند به همه امور پیش از تحقق آنها تصریح دارند؛ مثل: {{متن قرآن\|مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}}<ref>هیچ گزندی در زمین و به جان‌هایتان نمی‌رسد مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی (آمده) است؛ این بر خداوند آسان است؛ سوره حدید، آیه ۲۲.</ref>.
	# بحث [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]] و نظر [[یهود]] درباره واگذاری تدبیر امور جهان به خود جهانیان از دیگر مباحث کلیدی مربوط به [[جبر و اختیار]] است<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		# بحث [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]] و نظر [[یهود]] درباره واگذاری تدبیر امور جهان به خود جهانیان از دیگر مباحث کلیدی مربوط به [[جبر و اختیار]] است<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۲
خط ۴۱:		خط ۴۱:
	# آیه ۲۹ [[سوره کهف]] که تصریح می‌کند [[انسان‌ها]] در [[ایمان آوردن]] یا [[کفر]] ورزیدن مختارند: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ}}<ref>و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند؛ سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>؛		# آیه ۲۹ [[سوره کهف]] که تصریح می‌کند [[انسان‌ها]] در [[ایمان آوردن]] یا [[کفر]] ورزیدن مختارند: {{متن قرآن\|وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ}}<ref>و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند؛ سوره کهف، آیه ۲۹.</ref>؛
	# آیه ۱۹ [[سوره اسراء]] که می‌فرماید: مؤمنانی که خواهان آخرت‌اند و در این [[راه]] می‌کوشند، [[پاداش]] خود را می‌بینند: {{متن قرآن\|وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُم مَّشْكُورًا}}<ref>و از کوشش آنانکه جهان واپسین را بخواهند و فراخور آن بکوشند و مؤمن باشند؛ سپاسگزاری خواهد شد؛ سوره اسراء، آیه ۱۹.</ref>؛		# آیه ۱۹ [[سوره اسراء]] که می‌فرماید: مؤمنانی که خواهان آخرت‌اند و در این [[راه]] می‌کوشند، [[پاداش]] خود را می‌بینند: {{متن قرآن\|وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُم مَّشْكُورًا}}<ref>و از کوشش آنانکه جهان واپسین را بخواهند و فراخور آن بکوشند و مؤمن باشند؛ سپاسگزاری خواهد شد؛ سوره اسراء، آیه ۱۹.</ref>؛
	# همچنین آیاتی که به [[قضا و قدر الهی]] اشاره دارند؛ مانند: {{متن قرآن\|وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً لاَّ مُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ}}<ref>و سخن پروردگارت به راستی و دادگری کامل شد؛ هیچ دگرگون کننده‌ای برای سخنان وی نیست؛ سوره انعام، آیه ۱۱۵.</ref> یا بر [[مشیت]] نافذ خداوند تأکید می‌کنند؛ نظیر {{متن قرآن\|وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}}<ref>و اگر پروردگارت می‌خواست مردم را امّتی یگانه می‌کرد؛ و آنان هماره اختلاف می‌ورزند؛ سوره هود، آیه ۱۱۸.</ref> یا به [[علم مطلق خداوند]] به همه امور پیش از تحقق آنها تصریح دارند؛ مثل: {{متن قرآن\|مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}}<ref>هیچ گزندی در زمین و به جان‌هایتان نمی‌رسد مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی (آمده) است؛ این بر خداوند آسان است؛ سوره حدید، آیه ۲۲.</ref>.		# همچنین آیاتی که به [[قضا و قدر الهی]] اشاره دارند؛ مانند: {{متن قرآن\|وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً لاَّ مُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ}}<ref>و سخن پروردگارت به راستی و دادگری کامل شد؛ هیچ دگرگون کننده‌ای برای سخنان وی نیست؛ سوره انعام، آیه ۱۱۵.</ref> یا بر [[مشیت]] نافذ خداوند تأکید می‌کنند؛ نظیر {{متن قرآن\|وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}}<ref>و اگر پروردگارت می‌خواست مردم را امّتی یگانه می‌کرد؛ و آنان هماره اختلاف می‌ورزند؛ سوره هود، آیه ۱۱۸.</ref> یا به علم مطلق خداوند به همه امور پیش از تحقق آنها تصریح دارند؛ مثل: {{متن قرآن\|مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}}<ref>هیچ گزندی در زمین و به جان‌هایتان نمی‌رسد مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی (آمده) است؛ این بر خداوند آسان است؛ سوره حدید، آیه ۲۲.</ref>.
	# بحث [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]] و نظر [[یهود]] درباره واگذاری [[تدبیر امور جهان]] به خود جهانیان از دیگر مباحث کلیدی مربوط به [[جبر و اختیار]] است<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.		# بحث [[توحید افعالی]] و [[ربوبی]] و نظر [[یهود]] درباره واگذاری تدبیر امور جهان به خود جهانیان از دیگر مباحث کلیدی مربوط به [[جبر و اختیار]] است<ref>[[حسن رضایی\| رضایی، حسن]]، [[جبر و اختیار - رضایی (مقاله)\|جبر و اختیار]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)\|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹]]، ص ۴۷۶ - ۴۹۶.</ref>.

	== [[اثبات]] [[اختیار انسان]] ==		== [[اثبات]] [[اختیار انسان]] ==