حاسب - تاریخچهٔ نسخه‌ها

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

2022-08-24T20:02:38Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۲۳:۳۲
خط ۱۵:		خط ۱۵:
	سومین حوزه [[حسابرسی]] خداوند، [[داوری]] و [[پاداش]] و [[کیفر]] در [[جهان آخرت]] است. بیشتر [[آیات]] حسابرسی متوجه این بخش است. {{متن قرآن\|وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ}}<ref>«و روز رستخیز ترازوهای دادگری را می‌نهیم، آنگاه بر هیچ کس ستمی نخواهد رفت و اگر (کرداری) همسنگ دانه خردلی باشد آن را (به شمار) خواهیم آورد و ما حسابرسی را بسنده‌ایم»؛ سوره انبیاء، آیه ۴۷.</ref>. بر این اساس در چهار [[آیه]]، [[روز قیامت]]، یوم‌الحساب و در یک آیه {{متن قرآن\|يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ}}<ref>«روزی که حساب برپا می‌شود» سوره ابراهیم، آیه ۴۱.</ref> نامیده شده است.		سومین حوزه [[حسابرسی]] خداوند، [[داوری]] و [[پاداش]] و [[کیفر]] در [[جهان آخرت]] است. بیشتر [[آیات]] حسابرسی متوجه این بخش است. {{متن قرآن\|وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ}}<ref>«و روز رستخیز ترازوهای دادگری را می‌نهیم، آنگاه بر هیچ کس ستمی نخواهد رفت و اگر (کرداری) همسنگ دانه خردلی باشد آن را (به شمار) خواهیم آورد و ما حسابرسی را بسنده‌ایم»؛ سوره انبیاء، آیه ۴۷.</ref>. بر این اساس در چهار [[آیه]]، [[روز قیامت]]، یوم‌الحساب و در یک آیه {{متن قرآن\|يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ}}<ref>«روزی که حساب برپا می‌شود» سوره ابراهیم، آیه ۴۱.</ref> نامیده شده است.

	[[آیات قرآن]] از سه گونه حسابرسی [[خدا]] در [[آخرت]] خبر می‌دهند: سوء‌الحساب، حساب شدید، حساب یسیر، بنابر آیه هجدهم رعد، [[حسابرسی]] آنان که [[دعوت]] خدا را پاسخ نداده‌اند، سوء الحساب است. آیه بیست و یکم رعد، یکی از ویژگی‌های [[خردمندان]] را چنین می‌شمارد که از سوء الحساب می‌ترسند. [[امام صادق]]{{ع}} در بیان معنای سوء الحساب هر گونه [[ستمگری]] را از خداوند [[نفی]] می‌کند و سوء الحساب را به معنای دقت و ریزبینی در حسابرسی می‌شمرد<ref>بحار الانوار، ج۷، ص۲۶۶.</ref>. [[ابوالحسن]] ماوردی، پنج وجه در معنای سوء الحساب بیان می‌کند: همه [[گناهان]] به شمار آید و هیچ یک بخشیده نشود. در حسابرسی مناقشه و دقت شود. ملامت و [[توبیخ]] شود. نیکی‌هایش پذیرفته و گناهانش آمرزیده نشود. وجه پنجم آن است که سوء صفت حساب نباشد، بلکه نتیجه حساب باشد و سوء الحساب به معنای آن حسابرسی باشد که نتیجه‌اش [[دوزخ]] و [[کیفر]] است<ref>النکت و العیون، ج۲، ص۳۰۹.</ref>.		[[آیات قرآن]] از سه گونه حسابرسی [[خدا]] در [[آخرت]] خبر می‌دهند: سوء‌الحساب، حساب شدید، حساب یسیر، بنابر آیه هجدهم رعد، [[حسابرسی]] آنان که [[دعوت]] خدا را پاسخ نداده‌اند، سوء الحساب است. آیه بیست و یکم رعد، یکی از ویژگی‌های [[خردمندان]] را چنین می‌شمارد که از سوء الحساب می‌ترسند. [[امام صادق]] {{ع}} در بیان معنای سوء الحساب هر گونه [[ستمگری]] را از خداوند [[نفی]] می‌کند و سوء الحساب را به معنای دقت و ریزبینی در حسابرسی می‌شمرد<ref>بحار الانوار، ج۷، ص۲۶۶.</ref>. [[ابوالحسن]] ماوردی، پنج وجه در معنای سوء الحساب بیان می‌کند: همه [[گناهان]] به شمار آید و هیچ یک بخشیده نشود. در حسابرسی مناقشه و دقت شود. ملامت و [[توبیخ]] شود. نیکی‌هایش پذیرفته و گناهانش آمرزیده نشود. وجه پنجم آن است که سوء صفت حساب نباشد، بلکه نتیجه حساب باشد و سوء الحساب به معنای آن حسابرسی باشد که نتیجه‌اش [[دوزخ]] و [[کیفر]] است<ref>النکت و العیون، ج۲، ص۳۰۹.</ref>.

	[[علامه طباطبایی]] [[سوء]] را صفت حساب نمی‌داند، بلکه سوء الحساب را به معنای آن [[حسابرسی]] می‌شمارد که موجب [[ناراحتی]] فرد حسابرسی شده، بشود<ref>المیزان، ج۱۱، ص۱۸۱.</ref>. بنابر [[آیه]] {{متن قرآن\|إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ}}<ref>«بی‌گمان او بر بازگرداندن وی تواناست» سوره طارق، آیه ۸.</ref>، [[حسابرسی]] [[کافران]] [[سرکشی]] که در [[دنیا]] دچار [[عذاب الهی]] می‌شوند، حساب شدید است. [[عبدالله بن عباس]]، حساب شدید را حسابرسی [[آخرت]] می‌داند<ref>زاد المسیر، ج۶، ص۴۳.</ref>؛ ولی [[مقاتل بن سلیمان]]، حساب شدید را همان وقوع عذاب الهی در دنیا می‌شمرد<ref>التفسیر الکبیر، ج۱۵، ص۳۷۹.</ref>.		[[علامه طباطبایی]] [[سوء]] را صفت حساب نمی‌داند، بلکه سوء الحساب را به معنای آن [[حسابرسی]] می‌شمارد که موجب [[ناراحتی]] فرد حسابرسی شده، بشود<ref>المیزان، ج۱۱، ص۱۸۱.</ref>. بنابر [[آیه]] {{متن قرآن\|إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ}}<ref>«بی‌گمان او بر بازگرداندن وی تواناست» سوره طارق، آیه ۸.</ref>، [[حسابرسی]] [[کافران]] [[سرکشی]] که در [[دنیا]] دچار [[عذاب الهی]] می‌شوند، حساب شدید است. [[عبدالله بن عباس]]، حساب شدید را حسابرسی [[آخرت]] می‌داند<ref>زاد المسیر، ج۶، ص۴۳.</ref>؛ ولی [[مقاتل بن سلیمان]]، حساب شدید را همان وقوع عذاب الهی در دنیا می‌شمرد<ref>التفسیر الکبیر، ج۱۵، ص۳۷۹.</ref>.
خط ۲۹:		خط ۲۹:
	[[سید مرتضی]]، [[پرسش]] دیگری را مطرح می‌کند: خداوند بارها خود را [[سریع الحساب]] خوانده است. در [[محاسبه]] سریع چه وجه پسندیده‌ای وجود دارد؟! سید مرتضی سه پاسخ ارائه می‌دهد؛ محاسبه به معنای پاداش است، یا به معنای [[علم]] به مقدار و کیفیت کردار [[آدمی]] است و یا آنکه محاسبه سریع به معنای آن است که حسابرسی [[انسانی]]، خداوند را از محاسبه دیگری باز نمی‌دارد، بنابراین همه را در یک [[زمان]] حسابرسی می‌کند. سید مرتضی این‌گونه حسابرسی را دلیل بر آن می‌داند که خداوند [[جسم]] نیست<ref>الامالی، سید مرتضی.</ref>.		[[سید مرتضی]]، [[پرسش]] دیگری را مطرح می‌کند: خداوند بارها خود را [[سریع الحساب]] خوانده است. در [[محاسبه]] سریع چه وجه پسندیده‌ای وجود دارد؟! سید مرتضی سه پاسخ ارائه می‌دهد؛ محاسبه به معنای پاداش است، یا به معنای [[علم]] به مقدار و کیفیت کردار [[آدمی]] است و یا آنکه محاسبه سریع به معنای آن است که حسابرسی [[انسانی]]، خداوند را از محاسبه دیگری باز نمی‌دارد، بنابراین همه را در یک [[زمان]] حسابرسی می‌کند. سید مرتضی این‌گونه حسابرسی را دلیل بر آن می‌داند که خداوند [[جسم]] نیست<ref>الامالی، سید مرتضی.</ref>.

	[[آیات]] و [[روایات]] پُرشماری، [[حسابرسی]] آدمیان را به طور انحصاری به خداوند نسبت می‌دهند. مانند [[آیه]]: {{متن قرآن\|فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ}}<ref>«بر تو تنها پیام‌رسانی و بر ما حسابرسی است» سوره رعد، آیه ۴۰.</ref>. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌فرماید: {{متن حدیث\|إِنَّ اللَّهَ يُحَاسِبُ كُلَّ خَلْقٍ إِلَّا مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يُحَاسَبُ وَ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ}}، «همانا خداوند هر آفریده‌ای را حسابرسی می‌کند، مگر آن کس که [[شریک]] برای خداوند قرار دهد که وی را حسابرسی نکند و [[فرمان]] داده شود که وی را به [[آتش]] ([[دوزخ]]) ببرند»<ref>بحارالانوار، ج۷، ص۲۶۰.</ref>. از سوی دیگر، خداوند [[بندگان]] را به [[روز قیامت]] چنین خطاب می‌کند: {{متن قرآن\|اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا}}<ref>«کارنامه‌ات را (خود) بخوان که امروز تو خود بر خویش حسابرسی را بسنده‌ای» سوره اسراء، آیه ۱۴.</ref>. این [[آیه]] با [[آیات]] و [[روایات]] [[حسابرسی]] [[خداوند]] منافات ندارد، آشکار است که حسابرسی [[آدمی]] با [[آفریدگار]] او است، نتیجه این حسابرسی به صورت پرونده‌ای در [[اختیار]] آدمی قرار می‌گیرد و آن گاه آدمی با توجه به پرونده‌اش به حساب خویش [[آگاه]] می‌گردد. روایاتی نیز بر این دلالت دارد که [[حسابرسی مردم]] در [[روز قیامت]] به [[پیامبر]] یا [[امامان]] واگذار می‌شود. بیشتر این روایات از نظر سندی [[ضعیف]] و از نظر مفاد مخالف [[قرآن]] است. حسابگر بودن خداوند در چهارچوب صفات فعلی و ثبوتی (جمالی) خداوند قرار می‌گیرد.		[[آیات]] و [[روایات]] پُرشماری، [[حسابرسی]] آدمیان را به طور انحصاری به خداوند نسبت می‌دهند. مانند [[آیه]]: {{متن قرآن\|فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ}}<ref>«بر تو تنها پیام‌رسانی و بر ما حسابرسی است» سوره رعد، آیه ۴۰.</ref>. [[پیامبر اکرم]] {{صل}} می‌فرماید: {{متن حدیث\|إِنَّ اللَّهَ يُحَاسِبُ كُلَّ خَلْقٍ إِلَّا مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يُحَاسَبُ وَ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ}}، «همانا خداوند هر آفریده‌ای را حسابرسی می‌کند، مگر آن کس که [[شریک]] برای خداوند قرار دهد که وی را حسابرسی نکند و [[فرمان]] داده شود که وی را به [[آتش]] ([[دوزخ]]) ببرند»<ref>بحارالانوار، ج۷، ص۲۶۰.</ref>. از سوی دیگر، خداوند [[بندگان]] را به [[روز قیامت]] چنین خطاب می‌کند: {{متن قرآن\|اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا}}<ref>«کارنامه‌ات را (خود) بخوان که امروز تو خود بر خویش حسابرسی را بسنده‌ای» سوره اسراء، آیه ۱۴.</ref>. این [[آیه]] با [[آیات]] و [[روایات]] [[حسابرسی]] [[خداوند]] منافات ندارد، آشکار است که حسابرسی [[آدمی]] با [[آفریدگار]] او است، نتیجه این حسابرسی به صورت پرونده‌ای در [[اختیار]] آدمی قرار می‌گیرد و آن گاه آدمی با توجه به پرونده‌اش به حساب خویش [[آگاه]] می‌گردد. روایاتی نیز بر این دلالت دارد که [[حسابرسی مردم]] در [[روز قیامت]] به [[پیامبر]] یا [[امامان]] واگذار می‌شود. بیشتر این روایات از نظر سندی [[ضعیف]] و از نظر مفاد مخالف [[قرآن]] است. حسابگر بودن خداوند در چهارچوب صفات فعلی و ثبوتی (جمالی) خداوند قرار می‌گیرد.

	[[حکیم]] ملا [[هادی سبزواری]] در معنای [[سریع الحساب]] می‌نویسد: حساب آن است که اجزای متفرق ناهمگون را گردآوریم. خداوند (از ماده) مجرد است و همه مکان‌ها و آنچه در مکان است، نسبت بدو مانند نقطه است و همه زمان‌ها و آنچه در زمان‌ها است، نسبت بدو مانند یک آن [لحظه] است و [[مهربانی]] و [[دانش]] او همه چیز را فراگرفته و او همه چیز را به شمار آورده و همه نزد وی حاضرند و نسبت بدو گذشته و آینده‌ای نیست و هیچ کاری وی را از کار دیگر باز نمی‌دارد؛ بر این اساس خداوند همه [[آفریدگان]] را یک باره حسابرسی می‌کند، یک‌باره‌ای که نه در [[زمان]] و نه در روزگاری (دهر) است<ref>سبزواری، شرح الاسماء الحسنی، ص۱۵۴.</ref>.<ref>[[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[حاسب (مقاله)\|مقاله «حاسب»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۶۱۵-۶۱۷.</ref>		[[حکیم]] ملا [[هادی سبزواری]] در معنای [[سریع الحساب]] می‌نویسد: حساب آن است که اجزای متفرق ناهمگون را گردآوریم. خداوند (از ماده) مجرد است و همه مکان‌ها و آنچه در مکان است، نسبت بدو مانند نقطه است و همه زمان‌ها و آنچه در زمان‌ها است، نسبت بدو مانند یک آن [لحظه] است و [[مهربانی]] و [[دانش]] او همه چیز را فراگرفته و او همه چیز را به شمار آورده و همه نزد وی حاضرند و نسبت بدو گذشته و آینده‌ای نیست و هیچ کاری وی را از کار دیگر باز نمی‌دارد؛ بر این اساس خداوند همه [[آفریدگان]] را یک باره حسابرسی می‌کند، یک‌باره‌ای که نه در [[زمان]] و نه در روزگاری (دهر) است<ref>سبزواری، شرح الاسماء الحسنی، ص۱۵۴.</ref>.<ref>[[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[حاسب (مقاله)\|مقاله «حاسب»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۶۱۵-۶۱۷.</ref>

HeydariBot: وظیفهٔ شمارهٔ ۵

2022-07-31T06:25:56Z

وظیفهٔ شمارهٔ ۵

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۵۵
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{امامت}}~~
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط =		\| موضوع مرتبط =
خط ۳۶:		خط ۳۵:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
	#[[پرونده:10524027.jpg\|22px]] [[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[حاسب (مقاله)\|مقاله «حاسب»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]		# [[پرونده:10524027.jpg\|22px]] [[محمد سلطانی\|سلطانی، محمد]]، [[حاسب (مقاله)\|مقاله «حاسب»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

	== پانویس ==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	~~[[رده:مدخل]]~~

Msadeq: صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = حاسب | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == واژه حساب به معنای شمارش است. شرافت آدمی را نیز حسب گویند از آن رو که انسان شریف به شمار می‌آید. حساب و حسْب به معنای کفایت نیز می‌آیدالص...» ایجاد کرد

2022-06-21T09:25:23Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{امامت}} {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = حاسب | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == واژه حساب به معنای شمارش است. شرافت آدمی را نیز حسب گویند از آن رو که انسان شریف به شمار می‌آید. حساب و حسْب به معنای کفایت نیز می‌آید<ref>الص...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{امامت}}
{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط =
| عنوان مدخل = حاسب
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}
== مقدمه ==
واژه حساب به معنای شمارش است. [[شرافت]] [[آدمی]] را نیز حسب گویند از آن رو که [[انسان]] [[شریف]] به شمار می‌آید. حساب و حسْب به معنای کفایت نیز می‌آید<ref>الصحاح، ج۱، ص۱۲۸.</ref>. [[قرآن کریم]] در برخی [[آیات]]، حساب را به [[خداوند]] نسبت می‌دهد، مانند: {{متن قرآن|فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ}}<ref>«بر تو تنها پیام‌رسانی و بر ما حسابرسی است» سوره رعد، آیه ۴۰.</ref>. به این معنا که شمارش [[اعمال]] آنها بر عهده ما است. و در برخی آیات، خداوند را حاسب یا [[حسیب]] می‌شمارد، مانند: {{متن قرآن|كَفَى بِنَا حَاسِبِينَ}}<ref>«و ما حسابرسی را بسنده‌ایم» سوره انبیاء، آیه ۴۷.</ref> و در شمارشگری ما بسنده‌ایم. در هشت [[آیه]]، خداوند را [[سریع الحساب]] {{متن قرآن|وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ}}<ref>«و او سریع‌ترین حسابرسان است» سوره انعام، آیه ۶۲.</ref> می‌شمارد. در برخی آیات نیز [[حسابرسی]] به گونه فعلی به خداوند نسبت داده شده است، مانند: {{متن قرآن|يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ}}<ref>«خداوند حساب آن را از شما باز خواهد خواست» سوره بقره، آیه ۲۸۴.</ref>. خداوند آن را شمارش می‌کند. آیاتی از [[قرآن]] نیز، [[امر]] حسابرسی [[آدمیان]] را به خداوند منحصر می‌سازد، مانند: {{متن قرآن|إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي}}<ref>«اگر دریابید حساب آنان جز با پروردگار من نیست» سوره شعراء، آیه ۱۱۳.</ref>.
در مجموع و به گونه‌های مختلف در نوزده آیه، آمر حسابرسی به خداوند نسبت داده شده است. با بررسی این آیات به دست می‌آید که حسابرسی خداوند در سه حوزه انجام می‌گیرد:

اول [[محاسبه]] در حوزه [[طبیعت]] و [[تکوین]] است: {{متن قرآن|وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ}}<ref>«و شب را (برای) آرامش و خورشید و ماه را (برای) شمارش برگمارده است؛ این سنجش (خداوند) پیروز داناست» سوره انعام، آیه ۹۶.</ref>. آیات {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ}}<ref>«اوست که خورشید را تابان و ماه را درخشان آفرید و برای آن برج‌ها نهاد تا شمار سال‌ها و «حساب» را بدانید؛ خداوند آن را جز به حق نیافرید؛ او آیات را برای گروهی که دانشورند روشن بیان می‌کند» سوره یونس، آیه ۵.</ref> و {{متن قرآن|وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا}}<ref>«و شب و روز را دو نشانه قرار دادیم آنگاه نشانه شب را زدودیم و نشانه روز را روشنی بخش آوردیم تا بخششی از پروردگارتان بجویید و شمارگان سال‌ها و حساب را بدانید و هر چیز را نیک روشن داشته‌ایم» سوره اسراء، آیه ۱۲.</ref> نیز، حرکت ماه و [[خورشید]] و گذر شب و [[روز]] را مبنای شمارش معرفی می‌کند.

دومین حوزه شمارش، [[کردار]] آدمی است. آیه ششم [[نساء]]، خداوند را حسابرس [[رفتار]]، کردار آدمیان نسبت به [[اموال]] [[یتیمان]] می‌شمارد. در [[سوره نساء]]، [[خداوند]] را بر هر چیزی به‌ویژه در امر [[پاسخ‌گویی]] به [[درود]] و [[سلام]] دیگران، حسابرس می‌داند: {{متن قرآن|وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا}}<ref>«و چون به شما درودی گفته شد، با درودی بهتر از آن یا همانند آن پاسخ دهید؛ بی‌گمان خداوند حسابرس همه چیز است» سوره نساء، آیه ۸۶.</ref>.

سومین حوزه [[حسابرسی]] خداوند، [[داوری]] و [[پاداش]] و [[کیفر]] در [[جهان آخرت]] است. بیشتر [[آیات]] حسابرسی متوجه این بخش است. {{متن قرآن|وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ}}<ref>«و روز رستخیز ترازوهای دادگری را می‌نهیم، آنگاه بر هیچ کس ستمی نخواهد رفت و اگر (کرداری) همسنگ دانه خردلی باشد آن را (به شمار) خواهیم آورد و ما حسابرسی را بسنده‌ایم»؛ سوره انبیاء، آیه ۴۷.</ref>. بر این اساس در چهار [[آیه]]، [[روز قیامت]]، یوم‌الحساب و در یک آیه {{متن قرآن|يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ}}<ref>«روزی که حساب برپا می‌شود» سوره ابراهیم، آیه ۴۱.</ref> نامیده شده است.

[[آیات قرآن]] از سه گونه حسابرسی [[خدا]] در [[آخرت]] خبر می‌دهند: سوء‌الحساب، حساب شدید، حساب یسیر، بنابر آیه هجدهم رعد، [[حسابرسی]] آنان که [[دعوت]] خدا را پاسخ نداده‌اند، سوء الحساب است. آیه بیست و یکم رعد، یکی از ویژگی‌های [[خردمندان]] را چنین می‌شمارد که از سوء الحساب می‌ترسند. [[امام صادق]]{{ع}} در بیان معنای سوء الحساب هر گونه [[ستمگری]] را از خداوند [[نفی]] می‌کند و سوء الحساب را به معنای دقت و ریزبینی در حسابرسی می‌شمرد<ref>بحار الانوار، ج۷، ص۲۶۶.</ref>. [[ابوالحسن]] ماوردی، پنج وجه در معنای سوء الحساب بیان می‌کند: همه [[گناهان]] به شمار آید و هیچ یک بخشیده نشود. در حسابرسی مناقشه و دقت شود. ملامت و [[توبیخ]] شود. نیکی‌هایش پذیرفته و گناهانش آمرزیده نشود. وجه پنجم آن است که سوء صفت حساب نباشد، بلکه نتیجه حساب باشد و سوء الحساب به معنای آن حسابرسی باشد که نتیجه‌اش [[دوزخ]] و [[کیفر]] است<ref>النکت و العیون، ج۲، ص۳۰۹.</ref>.

[[علامه طباطبایی]] [[سوء]] را صفت حساب نمی‌داند، بلکه سوء الحساب را به معنای آن [[حسابرسی]] می‌شمارد که موجب [[ناراحتی]] فرد حسابرسی شده، بشود<ref>المیزان، ج۱۱، ص۱۸۱.</ref>. بنابر [[آیه]] {{متن قرآن|إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ}}<ref>«بی‌گمان او بر بازگرداندن وی تواناست» سوره طارق، آیه ۸.</ref>، [[حسابرسی]] [[کافران]] [[سرکشی]] که در [[دنیا]] دچار [[عذاب الهی]] می‌شوند، حساب شدید است. [[عبدالله بن عباس]]، حساب شدید را حسابرسی [[آخرت]] می‌داند<ref>زاد المسیر، ج۶، ص۴۳.</ref>؛ ولی [[مقاتل بن سلیمان]]، حساب شدید را همان وقوع عذاب الهی در دنیا می‌شمرد<ref>التفسیر الکبیر، ج۱۵، ص۳۷۹.</ref>.

[[طوسی]] در بیان [[عذاب]] شدید می‌نویسد: بدان جهت که طاعتی از [[کافر]] پذیرفته نیست، همه [[گناهان]] کوچک و بزرگ وی به شمار می‌آید و کیفر داده می‌شود<ref>التبیان، ج۱۰، ص۳۶.</ref>. بنابر آیه هشتم [[سوره انشقاق]]، حسابرسی کسانی که پرونده کردارشان به دست راستشان داده شده، حساب یسیر (آسان) است. [[ابوالحسن]] ماوردی سه وجه در معنای حساب یسیر نقل می‌کند: حسابرسی آسان بدان معنا است که کردارهای [[بنده]] را به او می‌شناسانند و پس از آن از وی می‌گذرند، وجه دوم آنکه، کارهای وی را بر [[خدا]] عرضه می‌کنند. این دو وجه از [[پیامبر اکرم]] نقل شده است. وجه سوم آن‌که نیکی‌های وی را [[پاداش]] می‌دهند و از گناهانش می‌گذرند<ref>النکت و العیون، ج۴، ص۳۹۹.</ref>.

از [[پیامبر اکرم]] نقل شده که سه ویژگی است که در هرکس باشد، [[خداوند]] او را به آسانی حسابرسی کند و به [[مهربانی]] خویش وی را به [[بهشت]] درآورد: بدان کس که تو را [[محروم]] ساخته، عطا کنی و با آن کس که رابطه‌اش را با تو قطع کرده، رابطه داشته باشی و آن کس را که به تو [[ستم]] کرده، ببخشی<ref>بحارالانوار، ج۷، ص۹۶.</ref>.

شمارش برای [[آگاهی]] از شمار و اندازه چیزی است. خداوند به همه چیز [[دانا]] است، پس چه نیاز به حساب و شمارش دارد؟ در پاسخ، [[حسین بن حسن]] حلیمی در معنای حسابگری خداوند می‌نویسد: او بخش‌ها و مقادیر چیزها را که [[بندگان]] با شمارش می‌دانند، بدون شمارش می‌داند؛ شمارشگر به تدریج مقدار را می‌داند و در پایان شمار را به کمال خواهد دانست در حالی که [[دانش خداوند]] به چیزی، بر امری متوقف نیست<ref>الأسماء و الصفات، ص۸۳.</ref>.

[[فخر رازی]] به [[شبهه]] فوق سه پاسخ می‌دهد: اول آن‌که [[حسابرسی]] [[خداوند]] به معنای آن است که خداوند در [[قلب]] [[آدمیان]] دانشی می‌آفریند که به مقدار کردارشان و [[پاداش]] و کیفرشان [[آگاه]] شوند. پاسخ دوم آن است که خداوند درباره [[کردار]] آدمیان با آنان سخن می‌گوید و این [[سخن گفتن]] را حساب نامیده است. و پاسخ سوم آنکه حسابرسی به معنای پاداش کردار است<ref>التفسیر الکبیر، ج۳، ص۲۰۸.</ref>.

[[سید مرتضی]]، [[پرسش]] دیگری را مطرح می‌کند: خداوند بارها خود را [[سریع الحساب]] خوانده است. در [[محاسبه]] سریع چه وجه پسندیده‌ای وجود دارد؟! سید مرتضی سه پاسخ ارائه می‌دهد؛ محاسبه به معنای پاداش است، یا به معنای [[علم]] به مقدار و کیفیت کردار [[آدمی]] است و یا آنکه محاسبه سریع به معنای آن است که حسابرسی [[انسانی]]، خداوند را از محاسبه دیگری باز نمی‌دارد، بنابراین همه را در یک [[زمان]] حسابرسی می‌کند. سید مرتضی این‌گونه حسابرسی را دلیل بر آن می‌داند که خداوند [[جسم]] نیست<ref>الامالی، سید مرتضی.</ref>.

[[آیات]] و [[روایات]] پُرشماری، [[حسابرسی]] آدمیان را به طور انحصاری به خداوند نسبت می‌دهند. مانند [[آیه]]: {{متن قرآن|فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ}}<ref>«بر تو تنها پیام‌رسانی و بر ما حسابرسی است» سوره رعد، آیه ۴۰.</ref>. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌فرماید: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ يُحَاسِبُ كُلَّ خَلْقٍ إِلَّا مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يُحَاسَبُ وَ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ}}، «همانا خداوند هر آفریده‌ای را حسابرسی می‌کند، مگر آن کس که [[شریک]] برای خداوند قرار دهد که وی را حسابرسی نکند و [[فرمان]] داده شود که وی را به [[آتش]] ([[دوزخ]]) ببرند»<ref>بحارالانوار، ج۷، ص۲۶۰.</ref>. از سوی دیگر، خداوند [[بندگان]] را به [[روز قیامت]] چنین خطاب می‌کند: {{متن قرآن|اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا}}<ref>«کارنامه‌ات را (خود) بخوان که امروز تو خود بر خویش حسابرسی را بسنده‌ای» سوره اسراء، آیه ۱۴.</ref>. این [[آیه]] با [[آیات]] و [[روایات]] [[حسابرسی]] [[خداوند]] منافات ندارد، آشکار است که حسابرسی [[آدمی]] با [[آفریدگار]] او است، نتیجه این حسابرسی به صورت پرونده‌ای در [[اختیار]] آدمی قرار می‌گیرد و آن گاه آدمی با توجه به پرونده‌اش به حساب خویش [[آگاه]] می‌گردد. روایاتی نیز بر این دلالت دارد که [[حسابرسی مردم]] در [[روز قیامت]] به [[پیامبر]] یا [[امامان]] واگذار می‌شود. بیشتر این روایات از نظر سندی [[ضعیف]] و از نظر مفاد مخالف [[قرآن]] است. حسابگر بودن خداوند در چهارچوب صفات فعلی و ثبوتی (جمالی) خداوند قرار می‌گیرد.

[[حکیم]] ملا [[هادی سبزواری]] در معنای [[سریع الحساب]] می‌نویسد: حساب آن است که اجزای متفرق ناهمگون را گردآوریم. خداوند (از ماده) مجرد است و همه مکان‌ها و آنچه در مکان است، نسبت بدو مانند نقطه است و همه زمان‌ها و آنچه در زمان‌ها است، نسبت بدو مانند یک آن [لحظه] است و [[مهربانی]] و [[دانش]] او همه چیز را فراگرفته و او همه چیز را به شمار آورده و همه نزد وی حاضرند و نسبت بدو گذشته و آینده‌ای نیست و هیچ کاری وی را از کار دیگر باز نمی‌دارد؛ بر این اساس خداوند همه [[آفریدگان]] را یک باره حسابرسی می‌کند، یک‌باره‌ای که نه در [[زمان]] و نه در روزگاری (دهر) است<ref>سبزواری، شرح الاسماء الحسنی، ص۱۵۴.</ref>.<ref>[[محمد سلطانی|سلطانی، محمد]]، [[حاسب (مقاله)|مقاله «حاسب»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۶۱۵-۶۱۷.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
#[[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمد سلطانی|سلطانی، محمد]]، [[حاسب (مقاله)|مقاله «حاسب»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:مدخل]]