Bahmani: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = حدیث اللهم ارحم خلفائی | عنوان مدخل = حدیث اللهم ارحم خلفائی | مداخل مرتبط = حدیث اللهم ارحم خلفائی در فقه سیاسی - حدیث اللهم ارحم خلفائی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == روایت مستفیضه‌ای ا...» ایجاد کرد

2025-12-25T05:46:37Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = حدیث اللهم ارحم خلفائی | عنوان مدخل = حدیث اللهم ارحم خلفائی | مداخل مرتبط = حدیث اللهم ارحم خلفائی در فقه سیاسی - حدیث اللهم ارحم خلفائی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش مرتبط = }} == مقدمه == روایت مستفیضه‌ای ا...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = حدیث اللهم ارحم خلفائی
| عنوان مدخل = حدیث اللهم ارحم خلفائی
| مداخل مرتبط = [[حدیث اللهم ارحم خلفائی در فقه سیاسی]] - [[حدیث اللهم ارحم خلفائی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
| پرسش مرتبط =
}}

== مقدمه ==
روایت مستفیضه‌ای است که [[صدوق]] به اسانید متعدد روایت می‌کند، و مضمون آن را راویان دیگر نیز از [[رسول الله]]{{صل}} روایت کرده‌اند. نکاتی از این روایت استفاده می‌شود مانند: [[خلافت]] و [[جانشینی رسول خدا]] {{صل}} و به تبع منصب [[جانشینی پیامبر]]، پس از [[ائمه]] {{عم}} برای [[فقها]] که قادر به [[استنباط]] و استخراج [[احکام الهی]] از متون دینی و [[روایات]] هستند، [[اثبات]] می‌شود<ref>[[علی اصغر نصرتی|نصرتی، علی اصغر]]، [[نظام سیاسی اسلام (کتاب)|نظام سیاسی اسلام]]، ص ۲۳۵-۲۴۲؛ [[عبدالله ابراهیم‌زاده آملی|ابراهیم‌زاده آملی، عبدالله]]، [[امامت و رهبری - ابراهیم‌زاده آملی (کتاب)| امامت و رهبری]]، ص۱۵۲-۱۵۳.</ref>.

در اینجا ابتدا به متن روایت صدوق، و سپس به اسانید او به روایت، و سپس به روایت راویان دیگر و سرانجام به دلالت روایت می‌پردازیم:

== متن روایت صدوق ==
صدوق در [[من لا یحضره الفقیه]] روایت کرده است: {{متن حدیث|قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}: اللَّهُمَ‏ ارْحَمْ‏ خُلَفَائِي،‏ قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُكَ؟ قَالَ: الَّذِينَ يَأْتُونَ مِنْ بَعْدِي يَرْوُونَ حَدِيثِي وَ سُنَّتِي}}<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۲۰.</ref>؛ [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} فرمود: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: خداوندا [[رحمت]] خود را بر [[جانشینان]] من نازل فرما، گفته شد: یا رسول الله جانشینان شما چه کسانند؟ فرمود: آنانکه پس از من می‌آیند و حدیث و [[سنت]] مرا [[روایت]] می‌کنند. و در متن [[امالی]] جملۀ {{متن حدیث|ثُمَّ يُعَلِّمُونَهَا}} پس از جملات فوق آمده است<ref>امالی صدوق، ص۱۸۰.</ref>.

و در متن [[عیون اخبار الرضا]] جملۀ {{متن حدیث|فَيُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ مِنْ بَعْدِي}}؛ پس آن را پس از من به [[مردم]] می‌آموزند» نیز روایت شده است<ref>عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۳۸.</ref>.

== اسانید [[صدوق]] به روایت ==
# سند اول: صدوق در عیون اخبار الرضا روایت مذکور را به چند سند روایت کرده است از جمله: {{عربی|مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ الشَّاهِ المَرْوَزِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النِّيسَابُورِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرِ الطَّائِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ الرِّضَا{{ع}} عَنْ آبائِهِ{{عم}}}}؛
# سند دوم: نیز در عیون اخبار الرضا: {{عربی|أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ بَكْرٍ الْخُوزِيِّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَارُونَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخُوزِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ الْفَقِيهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيِّ، عَنِ الرِّضَا{{ع}} عَنْ آبائِهِ{{عم}}}}؛
# سند سوم: نیز در عیون اخبار الرضا: {{عربی|الْحُسَيْنُ بْنُ‏ مُحَمَّدٍ الْعَدْلِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَيْهِ الْقَزْوِينِيِّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ الْفَرَّاءِ، عَنِ الرِّضَا{{ع}} عَنْ آبَائِهِ{{عم}}}}؛
# سند چهارم: در کتاب امالی (مجالس): {{عربی|الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ آبَائِهِ، عَنْ عَلِيٍّ{{ع}}}}؛
# سند پنجم: نیز در امالی (مجالس): {{عربی|عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ بَابَوَيْهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمَ، عَنْ النُّوفَلِيِّ، عَنْ الْيَعْقُوبِيِّ، عَنْ عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ عَلِيٍّ{{ع}}}} تعدد طرق صدوق به این [[روایت]] موجب اطمینان به صدور آن از [[رسول الله]]{{صل}} است، و ورود [[روایات]] دیگری با همین مضمون از طرق [[اهل‌سنت]] بر قوت اطمینان به صدور آن می‌افزاید، بلکه آن را به حد تواتر اجمالی می‌رساند:

== نقل مضمون روایت صدوق از طرق اهل‌سنت ==
# [[متقی هندی]] در [[کنز العمال]]، نیز [[محدث نوری]] در مستدرک به نقل از المجموع الرائق از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} روایت کرده‌اند که [[رسول اکرم]]{{صل}} فرمود: {{متن حدیث|أَ لَا أَدُلُّكُمْ عَلَى الْخُلَفَاءِ مِنْ أُمَّتِي (مِنّي) وَ مِنْ أَصْحَابِي وَ مِنَ‏ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلِي؟‏ هُمْ حَمَلَةُ الْقُرْآنِ وَ الْأَحَادِيثِ عَنِّي وَ عَنْهُمْ‏ فِي اللَّهِ وَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ}}<ref>کنز العمال، ح۲۸۷۷۲؛ مستدرک، ابواب صفات القاضی، باب ۸، ح۵۲.</ref>؛ آیا دلالت نکنم بر [[خلفا]] و [[جانشینان]] از [[امت]] و اصحابم و از [[پیامبران]] پیش از من؟ آنان حاملان قرآن و [[احادیث]] از من و از آنان در [[راه خدا]] و برای خدایند.
# نیز متقی هندی روایت می‌کند از [[امیر المؤمنین علی]]{{ع}} از رسول اکرم{{صل}} فرمود: {{متن حدیث|اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِي الَّذِينَ يَأْتُونَ مِنْ بَعْدِي، يَرْوُونَ أَحَادِيثِي وَ سُنَّتِي وَ يُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ}}<ref>کنز العمال، ح۲۹۲۰۸.</ref>؛ خداوندا رحمتت را بر جانشینان من نازل فرما آنانکه پس از من می‌آیند و احادیث و [[سنت]] مرا روایت می‌کنند، و آنها را به [[مردم]] می‌آموزند. این روایت نه تنها در مضمون، بلکه در لفظ نیز مطابق روایت صدوق است.
# نیز در کنز العمال روایت می‌کند، از [[امام حسن مجتبی]]{{ع}}، از رسول اکرم{{صل}}، فرمود: {{متن حدیث|رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى خُلَفَائِي، قِيلَ: وَ مَنْ خُلَفَاؤُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: الَّذِينَ يُحْيُونَ سُنَّتِي وَ يُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ}}<ref>کنز العمال، ح۲۹۲۰۹.</ref>؛ [[رحمت خدا]] باد بر جانشینان من، گفته شد، جانشینان تو چه کسانند یا رسول الله؟ فرمود: آنانکه سنت مرا زنده می‌دارند و آن را به مردم می‌آموزند. این [[روایت]] نیز لفظاً و معناً نظیر روایت [[صدوق]] است.
# نیز [[متقی هندی]] از امام حسن مجتبی{{ع}} روایت کرده است: {{متن حدیث|قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}: مَنْ جَاءَهُ الْمَوْتُ وَ هُوَ يَطْلُبُ الْعِلْمَ يُحْيِيَ بِهِ الْإِسْلَامَ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْأَنْبِيَاءَ إِلَّا دَرَجَةً، وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}: رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى خُلَفَائِي، قِيلَ: وَ مَنْ خُلَفَاؤُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: الَّذِينَ يُحْيُونَ سُنَّتِي وَ يُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ}}<ref>کنز العمال، ح۲۹۳۸۲.</ref>؛ [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: آن کس که در حالی بمیرد که [[علمی]] طلب می‌کند که [[اسلام]] را به وسیلۀ آن زنده بدارد میان او و [[انبیا]] تنها یک درجه فاصله وجود دارد. نیز رسول خدا{{صل}} فرمود: [[رحمت خداوند]] بر [[خلفا]] و [[جانشینان]] من باد، گفتند: خلفا و جانشینان شما چه کسانند یا [[رسول الله]]؟ فرمود: آنانکه [[سنت]] مرا زنده می‌دارند و آن را به [[مردم]] می‌آموزند. از آنچه گذشت، [[استفاضه]] بلکه تواتر اجمالی [[حدیث]] مذکور معلوم شد، بنابراین صدور مضمون روایت ([[خلافت]] [[علما]] [[امت رسول الله]]{{صل}} یعنی حاملان علوم رسول الله{{صل}} از رسول الله{{صل}}) ثابت است. و از آنجا که خلافت در این حدیث مطلق است شامل [[ولایت امر]] و [[فرمانروایی]] می‌شود، بلکه ـ باتوجه به کاربرد این واژه در [[عرف]] صدر اسلام ـ می‌توان ادعا کرد، که ولایت امر و فرمانروایی اگر مصداق منصرف الیه انصراف واژۀ خلافت نباشد لااقل ابرز و اظهر مصادیق [[خلافت رسول الله]]{{صل}} است.

== دلالت روایت ==
همان‌گونه که اشاره شد اطلاق لفظ خلافت شامل فرمانروایی و ولایت امر است؛ زیرا [[مقام]] [[رسل]]، به‌ویژه [[رسول اعظم]] محمد مصطفی{{صل}} مقام فرمانروایی و ولایت امر از سوی [[خداوند]] است؛ بنابراین [[خلفای رسول]] نیز همین مقام را به [[جانشینی]] از [[رسول]] خواهند داشت. بلکه اساساً لفظ خلافت، که به معنای جانشینی است در جایگاه و اختیارات تصرف و [[تدبیر]]، ظهور دارد و در عرف هرگاه واژۀ «[[خلیفه]]» یا «[[جانشین]]» به کار برده می‌شود، معنای خلافت و جانشینی در اختیارات و تصرفات از آن متبادر می‌شود؛ بنابراین، آنچه از خلافت در این [[روایت]] متبادر است همان خلافت به معنای جانشینی در ولایت امر است.

و بسیار روشن است که مراد از {{متن حدیث|الَّذِينَ يَرْوُونَ أَحَادِيثِي وَ سُنَّتِي}} به‌ویژه با تکمیل آن به عبارت {{متن حدیث|وَ يُعَلِّمُونَهَا}} یا با عبارت دیگری که در روایت [[امام مجتبی]]{{ع}} آمده بود: {{متن حدیث|الَّذِينَ يُحْيُونَ سُنَّتِي}} [[عالمان]] به معارف و احکامی است که [[رسول اکرم]]{{صل}} [[ابلاغ]] و [[تعلیم]] فرموده است، و مراد تنها روایت لفظ [[حدیث]] نیست، چنان‌که دربارۀ [[توقیع]] - روایت سابق الذکر- بیان کردیم.

زیرا افزون بر اینکه مناسبات [[حکم]] و موضوع این اقتضا را دارد، بلکه متبادر از راویان حدیث، یا راویان [[سنت]]، راویان مضامین و معانی است نه ناقلان لفظ محض، عبارت {{متن حدیث|وَ سُنَّتِي}} ظهور روشنی در اصل سنت، یعنی معنا و مضمون آن دارد نه صرفاً لفظ آنکه ممکن است لفظ راوی باشد نه لفظ [[رسول الله]]{{صل}}<ref>[[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۶ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۶]]، ص ۱۲۶-۱۳۰.</ref>.

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM010720.jpg|22px]] [[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۶ (کتاب)|'''فقه نظام سیاسی اسلام ج۶''']]
# [[پرونده:1100672.jpg|22px]] [[علی اصغر نصرتی|نصرتی، علی اصغر]]، [[نظام سیاسی اسلام (کتاب)|'''نظام سیاسی اسلام''']]
# [[پرونده:1100439.jpg|22px]] [[عبدالله ابراهیم‌زاده آملی|ابراهیم‌زاده آملی، عبدالله]]، [[امامت و رهبری - ابراهیم‌زاده آملی (کتاب)| '''امامت و رهبری''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:اثبات نقلی ولایت فقیه]]
[[رده:احادیث نامدار]]

حدیث اللهم ارحم خلفائی در فقه سیاسی - تاریخچهٔ نسخه‌ها