حدیث مدینة العلم در کلام اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۱۶ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۱

2025-01-16T09:41:28Z

Jaafari: /* منابع */

2024-12-15T07:56:33Z

منابع

@@ خط ۵۶: / خط ۵۶: @@
 یکی از شواهد [[دلالت حدیث]] «مدینة العلم» بر امامت و [[زعامت سیاسی]] این است که در [[روایت]] جابر از حدیث مزبور آمده است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در [[روز]] [[حدیبیه]] در حالی که دست علی{{ع}} را گرفته بود فرمود: {{متن حدیث|هَذَا أَمِيرُ الْبَرَرَةِ، قَاتِلُ الْفَجَرَةِ، مَنْصُورُ مَنْ نَصَرَهُ، مَخْذُولُ مَنْ خَذَلَهُ}}: این [علی{{ع}}] [[امیر]] [[نیکوکاران]] و [[قاتل]] [[تبهکاران]] است، هرکس او را [[یاری]] دهد، مورد [[نصرت خداوند]] است و هرکس او را [[خوار]] سازد، مورد [[خذلان الهی]] است. سپس با صدای بلند فرمود: {{متن حدیث|أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأْتِ الْبَابَ}}<ref>تاریخ بغداد، ج۲، ص‌۳۷۷ و ج۴، ص۲۱۹؛ مناقب امیرالمؤمنین{{ع}}، ابن‌مغازلی، ص٨٠؛ کفایة الطالب، ص۲۲۰.</ref>. [[حاکم نیشابوری]] نیز صدر و ذیل این حدیث را در دو روایت، نقل کرده است<ref>المستدرک، ج۳، ص۱۳۸ و ۱۴۰، ح۴۶۳۹ و ۴۶۴۴.</ref>. اینکه [[پیامبر اکرم]]{{صل}} قبل از بیان باب [[علم]] بودن علی، [[امیر]] بودن او بر [[نیکان]] را مطرح کرده، قرینه‌ای آشکار بر [[دلالت حدیث]] بر [[امامت سیاسی]] آن حضرت - علاوه بر [[امامت]] [[علمی]] و [[معنوی]]- است.
 [[گواه]] دیگر بر مطلب یاد شده این است که در یکی از روایت‌های [[حدیث مدینة العلم]] آمده است که آن‌گاه که علی{{ع}} زمام [[خلافت ظاهری]] را در دست گرفت، از [[امام حسن]]{{ع}} خواست تا بالای [[منبر]] رفته و سخن بگوید. آن حضرت پس از [[ستایش خداوند]] و فرستادن [[درود بر پیامبر]]{{صل}} گفت: از جدم [[رسول خدا]]{{صل}} شنیدم که می‌فرمود: {{متن حدیث|أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأْتِ الْبَابَ}}: من [[شهر علم]] هستم و علی درِ آن است، آیا جز از درِ [[شهر]] وارد آن می‌شوند؟<ref>ینابیع المودة، ص۸۵.</ref>. اینکه امام حسن{{ع}} حدیث مدینة العلم را هنگامی که [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} زمام خلافت ظاهری را در دست داشت، بازگو کرد، قرینه‌ای روشن بر دلالت آن بر [[مقام خلافت]] و [[رهبری سیاسی]] است.<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]] ص ۵۳۰.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2024-12-15T07:53:52Z

منابع

@@ خط ۳۴: / خط ۳۴: @@
 اشکالات فوق نیز مردود است؛ چراکه [[حدیث مدینة العلم]] - چنان‌که بیان خواهد شد- بر [[عصمت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت می‌کند، اگر چنین نبود، [[پیامبر]]{{صل}} او را یگانه باب و طریق دست‌یابی به [[علوم]] [[وحیانی]] خود معرفی نمی‌کرد؛ بنابراین، [[عصمت علی]]{{ع}} با [[سخن پیامبر]]{{صل}} ثابت می‌شود نه با استناد به سخن خودش تا دور [[باطل]] لازم آید. مضاف بر اینکه [[عصمت]] آن حضرت از [[ادله]] دیگری چون [[آیه شریفه تطهیر]] و [[روایات]] مربوط به [[نزول]] آن درباره [[اهل کساء]] و [[حدیث ثقلین]]، [[حدیث سفینه]] و نظایر آنها نیز به دست می‌آید<ref>ر.ک: براهین و نصوص امامت، ص۴۹-۶۶.</ref>. نکته دیگر اینکه در [[اجماع]] [[شیعه]] بر [[امامت بلافصل امیرالمؤمنین]]{{ع}} تردیدی وجود ندارد. از سوی دیگر، علاوه بر اینکه آن حضرت از ویژگی عصمت برخوردار بودند، [[حضرت فاطمه زهرا]]، [[امام حسن]] و [[امام حسین]] و دیگر [[امامان اهل بیت]]{{عم}} نیز دارای صفت عصمت بودند؛ لذا بر [[حجیت اجماع]] بر [[امامت علی]]{{ع}} بر مبنای شیعه اشکالی وارد نخواهد بود.
 [[ابن‌تیمیه]]، نقل [[اسلام]] توسط دیگر [[صحابه پیامبر اکرم]]{{صل}} را به عنوان واقعیتی [[تاریخی]] برشمرده که منحصر بودن باب [[مدینه علم]] [[رسول خدا]]{{صل}} به علی{{ع}} را باطل می‌سازد<ref>منهاج السنة، ج۷، ص۳۷۶-۳۷۷.</ref>. البته این سخن، پنداری بیش نیست؛ زیرا در اینکه دیگر [[صحابه پیامبر]]{{صل}} نیز [[سنت نبوی]] را نقل کرده‌اند، سخنی نیست و این مطلب با منحصر بودن باب مدینه علم [[نبی]]{{صل}} به علی{{ع}} منافات ندارد؛ زیرا مدلول [[حدیث]]، به معنای منع دیگران از نقل سنت نبوی نیست، بلکه مدلول آن معیار بودن نقل علی{{ع}} برای تشخیص درست از نادرست است؛ به عبارت دیگر، نقل سنت نبوی{{صل}} توسط دیگر صحابه پیامبر{{صل}} فی‌الجمله قابل قبول است، ولی نقل علی{{ع}} به صورت بالجمله و کامل است.<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]] ص ۵۲۵.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = حدیث مدینة العلم | عنوان مدخل = حدیث مدینة العلم | مداخل مرتبط = حدیث مدینة العلم در کلام اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== حدیث نبوی بیانگر علم جامع و کامل حضرت علی{{ع}} به معارف و علوم نبوی. در احادیث بسیار...» ایجاد کرد

2024-12-15T07:48:09Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = حدیث مدینة العلم | عنوان مدخل = حدیث مدینة العلم | مداخل مرتبط = حدیث مدینة العلم در کلام اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==مقدمه== حدیث نبوی بیانگر علم جامع و کامل حضرت علی{{ع}} به معارف و علوم نبوی. در احادیث بسیار...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = حدیث مدینة العلم
| عنوان مدخل = حدیث مدینة العلم
| مداخل مرتبط = [[حدیث مدینة العلم در کلام اسلامی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==مقدمه==
[[حدیث نبوی]] بیانگر [[علم]] جامع و کامل [[حضرت علی]]{{ع}} به [[معارف]] و [[علوم نبوی]].
در [[احادیث]] بسیاری که در [[منابع روایی]] و [[تاریخی]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]] نقل شده، آمده است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} حضرت علی{{ع}} را باب [[مدینه علم]] خود معرفی کرده است. این مطلب با عبارت‌های گوناگونی بیان شده که عبارت {{متن حدیث|أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}} معروف‌ترین و پرکاربردترین آنهاست. عبارت‌های: {{متن حدیث|أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}}، {{متن حدیث|أَنَا دَارُ الْحِكْمَةِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}}، {{متن حدیث|أَنَا دَارُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}}، أَنَا مَدِينَةُ الْفِقْهِ}} یا {{متن حدیث|مَدِينَةُ الْجَنَّةِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}}، {{متن حدیث|عَلِيٌّ بَابُ عِلْمِي وَ مُبَيِّنٌ لِأُمَّتِي مَا أُرْسِلْتُ بِهِ}}، نقل‌های دیگر [[حدیث]] مزبور است.
حدیث «[[مدینة العلم]]»، در منابع روایی، تاریخی، [[تفسیری]] و [[کلامی]] شیعه نقل شده است؛ «[[بحارالانوار]]»<ref>بحارالانوار، ج۴۰، ص۲۰۰-۲۰۷.</ref>، «[[غایة المرام]]»<ref>غایة المرام، ج۵، باب ۳۰، ص۲۲۵-۲۳۳.</ref>، «عمدة عیون صحاح الأخبار»<ref>عمدة عیون صحاح الأخبار، ص۲۹۲-۲۹۵.</ref>، «[[الغدیر]]»<ref>الغدیر، ج۶، ص۸۷-۱۱۷.</ref>، «[[احقاق الحق]]»<ref>احقاق الحق، تعلیقه آیت‌الله مرعشی، ج۵، ص۴۲۹-۵۲۰.</ref>، «نفحات الازهار»<ref>نفحات الازهار، ج۱۰، ص۱۲.</ref>، «تلخیص الشافی»<ref>تلخیص الشافی، ج۳، ص۲۱-۲۲.</ref>، «اللوامع الإلهیة»<ref>اللوامع الإلهیة، ص۴۰۶.</ref>، «ارشاد الطالبین»<ref>ارشاد الطالبین، ص۳۵۷-۳۵۸.</ref>، «شب‌های پیشاور»<ref>شب‌های پیشاور، ص۹۱۴-۹۲۴.</ref>، «[[دلائل الصدق]]»<ref>دلائل الصدق، ج۲، ص۴۳۹-۴۴۴.</ref>، «المراجعات»<ref>المراجعات، ص۲۴۴، مراجعه ۴۸.</ref>، از جمله آثار [[حدیثی]] و کلامی شیعه‌اند که حدیث «مدینة العلم» را به عنوان یکی از شواهد یا [[دلایل امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} نقل کرده‌اند.

حدیث «مدینة العلم» در [[منابع اهل سنت]] از بیش از ده نفر از [[صحابه پیامبر]]{{صل}} [[روایت]] شده است که عبارتند از: [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}}، [[حسن بن علی]]{{ع}}، [[حسین بن علی]]{{ع}}، [[عبدالله بن عباس]]، [[جابر بن عبدالله انصاری]]، [[عبدالله بن مسعود]]، [[حذیفة بن یمان]]، [[عبدالله بن عمر]]، [[انس بن مالک]]، [[ابوذر غفاری]]، [[سلمان فارسی]] و [[عقبة بن عامر]]<ref>شواهد التنزیل، ج۱، ص۸۱-۸۴؛ نفحات الأزهار، ج۱۰، ص۱-۲۶.</ref>. جمال‌الدین [[زرندی]] از این روایت به عنوان فضیلتی برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} که مورد قبول عموم [[صحابه]] بوده، یاد کرده است<ref>نظم درر السمطین، ص۱۱۳.</ref>.

شماری از [[تابعین]] که این حدیث را نقل کرده‌اند عبارتند از: [[علی بن الحسین]]{{عم}}، [[محمد بن علی]]{{عم}}، [[اصبغ بن نباته]]، [[جریر ضبی]]، [[حارث همدانی]]، [[سعد بن طریف]]، [[سعید بن جبیر]]، [[سلمة بن کھیل]]، [[سلیمان بن مهران اعمش]]، [[عاصم بن ضمرة]]، [[عبدالله بن عثمان]]، [[عبدالرحمن بن عثمان]]، [[عبدالرحمن بن عسیله مرادی]] و [[مجاهد بن جبر]]<ref>نفحات الأزهار، ج۱۰، ص۲۷-۳۱.</ref>. بسیاری از [[عالمان اهل سنت]] نیز [[حدیث]] «[[مدینة العلم]]» را [[روایت]] کرده‌اند که در کتاب «نفحات الازهار»<ref>نفحات الازهار، ج۱۰، ص۷۲-۳۱۸.</ref>، نام ۱۵۱ نفر از آنان ذکر شده است.<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]] ص ۵۲۲.</ref>

==[[اعتبار حدیث]]==
با توجه به روایت‌های متعدد [[حدیث مدینة العلم]] و روایت‌های گوناگون مرتبط با آن از حیث معنا و مضمون که در منابع مختلف [[شیعه]] و [[اهل سنت]] نقل شده است، در اعتبار این حدیث مجال کم‌ترین تردیدی وجود ندارد، مضاف بر اینکه برخی از [[روایات]] آن از نظر [[سند معتبر]] (صحیح یا حسن) می‌باشند. به این جهت عده‌ای از [[عالمان]] برجسته اهل سنت به اعتبار آن [[اذعان]] کرده‌اند؛ برخی از آنان، آن را صحیح و برخی دیگر حسن شمرده‌اند. [[یحیی بن معین]] (م۲۳۳) که یکی از برجسته‌ترین عالمان اهل سنت در [[علم رجال]] و [[درایه]] به شمار می‌رود<ref>تهذیب التهذیب، ج۹، ص۲۹۷-۳۰۳، شماره ۷۹۳۰.</ref>، به [[صحت]] آن اذعان کرده است<ref>تهذیب التهذیب، ج۵، ص۲۲۲، شماره ۴۱۹۲؛ تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۴۸-۵۰؛ المستدرک، ج۳، ص۱۳۷.</ref>. قابل ذکر است که در برخی از نقل‌ها از یحیی بن معین به عنوان کسی که [[ابوالصلت هروی]] - [[راوی]] این حدیث- را [[قدح]] کرده و حدیث «مدینة العلم» را [[ضعیف]] شمرده، نام برده شده است<ref>تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۲۰۴؛ سؤالات ابن‌الجنید، ص۲۶.</ref>. اما همان‌گونه که [[خطیب بغدادی]] و دیگران گفته‌اند: این یحیی بن معین مربوط به زمانی است که نسبت به ابوالصلت هروی [[شناخت]] کافی نداشت<ref>تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۳۱۵؛ القول المستحسن فی فخر الحسن، ص۴۵۲؛ فتح الملک العلی، ص۲۸۱؛ نفحات الازهار، ج۱۰، ص۳۱۶.</ref>. [[گواه]] دیگر این مطلب آن است که عالمان برجسته علم رجال و حدیث مانند [[حاکم نیشابوری]] (م ۴۰۵ه)<ref>المستدرک، ج۳، ص۱۳۷، ح۴۶۳۷.</ref>، [[حافظ]] صلاح‌الدین علایی (م ۷۶۱ ه‍)<ref>فیض القدیر، ج۳، ص۵۶؛ اللآلی المصنوعة، ج۱، ص۳۳۲.</ref> و [[حافظ ابن‌حجر عسقلانی]] (م ۵۲۸ه)<ref>لسان المیزان، ج۲، ص۱۵۵، شماره ۲۰۲۴.</ref>، [[توثیق]] [[ابوالصلت هروی]] و [[صحت حدیث]] «[[مدینة العلم]]» را از یحیی بن معین نقل کرده‌اند. مؤید دیگر مطلب مزبور این است که [[ابوعبدالله]] [[ذهبی]]، با اینکه [[حدیث]] «مدینة العلم» را مجهول پنداشته ولی توثیق ابوالصلت هروی و [[اعتبار حدیث]] «مدینة العلم» را از یحیی بن معین نقل کرده و در [[صحت]] انتساب این دیدگاه به وی خدشه‌ای وارد نکرده است<ref>سیر اعلام النبلاء، ج۹، ص۶۰۶، شماره ۱۹۰۱، شرح حال ابوالصلت هروی.</ref>.

[[حاکم نیشابوری]] در «المستدرک»<ref>المستدرک، ج۳، ص۱۳۷-۱۳۸، ح۴۶۲۷ و ۴۶۲۹.</ref>، [[حافظ ابومحمد حسن بن احمد سمرقندی]] (م ۴۹۱ه) در «بحر الأسانید فی صحاح المسانید»<ref>تذکرة الحفاظ، ج۴، ص۱۳۱، شماره ۱۰۴۷؛ الغدیر، ج۶، ص۵۶.</ref>، [[جلال‌الدین سیوطی]] (م ۹۱۱ه) در «جمع الجوامع»<ref>جمع الجوامع، ج۱، ص۳۸۸.</ref>، [[میرزا محمد بدخشانی حارثی]] در «نزل الأبرار»<ref>نزل الأبرار، ص۷۵.</ref>، شیخ محمد صدرالعالم در کتاب «المعارج العلی فی مناقب المرتضی»<ref>الغدیر، ج۳، ص۱۰۷؛ نفحات الازهار، ج۱۰، ص۲۸۲-۲۸۳.</ref>، [[سید محمد بخاری]] در کتاب «تذکرة الأبرار»<ref>الغدیر، ج۶، ص۱۱۲؛ نفحات الازهار، ج۱۰، ص۲۶۷-۲۶۸.</ref>، [[محمد بن اسماعیل الأمر الیمانی]] (م ۱۱۸۲ه) در کتاب «الروضة الندیة فی شرح التحفة العلویة»<ref>الروضة الندیة فی شرح التحفة العلویة، ص۱۷۷-۱۷۹.</ref>، [[قاضی ثناء الله پانی پتی]] (م ۱۲۲۵ه) در کتاب «السیف المسلول»<ref>نفحات الازهار، ج۱۰، ص٣٠٠؛ الغدیر، ج۶، ص۱۰۸.</ref>، [[مولوی حسن الزمان]] در کتاب «القول المستحسن فی فخر الحسن»<ref>القول المستحسن فی فخر الحسن، ص۲۶ و ۶۵.</ref> و [[احمد بن محمد بن الصدیق الغماری]] (م ۱۳۸۰ه) در کتاب «فتح الملک العلی بصحة حدیث باب مدینة العلم علیّ»، حدیث «مدینة العلم» را صحیح دانسته‌اند. قابل ذکر است که «الغماری» کتاب خویش را برای [[اثبات]] صحت حدیث «مدینة العلم» تألیف کرده و با استفاده از روش‌های نه‌گانه، مدعای خود را اثبات نموده و به اشکالات و [[شبهات]] در این باره پاسخ داده است.

عده‌ای از [[عالمان]] و [[محدثان اهل سنت]] نیز حدیث «مدینة العلم» را حسن یا معتبر دانسته‌اند که عبارتند از: [[حافظ ابوعبدالله گنجی شافعی]] (م ۶۵۸ه)<ref>کفایة الطالب، ص۲۲۰-۲۲۳.</ref>، [[حافظ صلاح‌الدین علایی شافعی]] (م ۷۶۱ه)<ref>فیض القدیر، ج۳، ص۵۶.</ref>، [[مجدالدین محمد بن یعقوب فیروزآبادی]] (م ۸۱۶ه)<ref>الغدیر، ج۶، ص۹۶-۹۷؛ نفحات الأزهار، ج۱۰، ص۲۰۳.</ref>، [[شمس‌الدین جزری]] (م ۸۲۲ه)<ref>اسنی المطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ص۷۰.</ref>، [[ابن‌حجر عسقلانی]] (م ۸۵۲ه)<ref>لسان المیزان، ج۲، ص۱۵۵، شماره ۲۰۳۴.</ref>، [[شمس‌الدین سخاوی مصری]] (م ۹۰۲ه)<ref>المقاصد الحسنة، ص١٢٣-۱۲۴.</ref>، [[شیخ محمد بن یوسف شامی]] (م ۹۴۳ه)<ref>سبل الهدی، ج۱۱، ص۲۹۲.</ref>، [[شهاب‌الدین قسطلانی]] (م ۹۲۳ه)<ref>المواهب اللدنیة، ج۲، ص۲۰.</ref>، [[ابن‌حجر مکی]] (م ۹۷۴ه)<ref>المنح المکیة، ص۱۹۵ و۲۴۶؛ تطهیر الجنان (مطبوع در الصواعق المحرقه)، ص‌۳۵۳.</ref>، [[ابن‌عراق الکنانی]] (م ۸۶۳ه)<ref>تنزیه الشریعة عن الأحادیث الموضوعة، ج١، ص۳۷۷، ح۱۰۳.</ref>، [[بدرالدین زرکشی شافعی]] (م ۷۹۴ه)<ref>فیض القدیر، ج۳، ص‌۵۶.</ref>، [[سبط ابن‌الجوزی]] (م ۶۵۲ه)<ref>تذکرة الخواص، ص۷۸.</ref>، [[محمد بن طلحه شافعی]] (م ۶۵۲ه)<ref>مطالب السئول، ص۹۲-۹۸.</ref>، [[احمد بن منصور کازرونی]]<ref>ر.ک: نفحات الازهار، ج۱۰، ص۱۷۸-۱۷۹.</ref>، [[حسن بن محمد]] معروف به امیرحسین فوزی در «نزهة الأرواح»<ref>نفحات الازهار، ج۱۰، ص۱۸۰.</ref>، [[جمال‌الدین زرندی]] (م ۷۵۰ه)<ref>نظم درر السمطین، ص۲۰.</ref>، [[کمال‌الدین محمد بن میوسی الدمیری]] (م ۸۰۸ه)<ref>حیاة الحیوان، ج۱، ص۵۵.</ref>، [[امام‌الدین محمد هجروی ایجی]] در «اسماء النبی و خلفائه الأربعة»<ref>نفحات الأزهار، ج۱، ص۲۰۰.</ref>، [[شیخ زین‌الدین خوافی]]<ref>نفحات الأزهار، ج۱، ص۲۰۵.</ref>، شهاب‌الدین احمد<ref>نفحات الأزهار، ج۱، ص‌۲۱۰-۲۱۱.</ref>، [[ابن‌صباغ مالکی]] (م ۸۵۵ه)<ref>الفصول المهمة، ص۲۶.</ref>، [[عبدالرحمن بن محمد بسطامی حنفی]] (م ۸۵۸ه)<ref>ینابیع المودة، ص۴۵۸، باب ۶۷.</ref>، [[فضل بن روزبهان اشعری]] ([[قرن دهم]])<ref>دلائل الصدق، ج۲، ص۵۱۵.</ref>، [[جمال‌الدین محمدطاهر هندی]] (م ۹۸۶ه)<ref>تذکرة الموضوعات، ص‌۹۵-۹۶.</ref>، [[جمال‌الدین محدث شیرازی]] (م ۱۰۰۰ه)<ref>عبقات الانوار، ج۱۴، ص۴.</ref>، [[ملاعلی قاری حنفی]] (م ۱۰۱۴ه)<ref>شرح الفقه الأکبر، ص۱۱۲.</ref>، [[عبدالرؤوف مناوی]] (م ۱۰۳۱ه)<ref>فیض القدیر، ج۳، ص۵۶-۵۷.</ref>، [[عبدالحق دهلوی]] (م ۱۰۵۲ه)<ref>عبقات الانوار، ج۱۴، ص۴۲۲.</ref>، [[علی بن احمد عزیزی شافعی]] (م ۱۰۶۳ه)<ref>السراج المنیر، ج۲، ص۶۳.</ref>، [[نورالدین شبر املسی شافعی]] (م ۱۰۸۲ه) در کتاب «تفسیر المطالب السنیة»<ref>نفحات الازهار، ج۱۰، ص۲۷۰-۲۷۱.</ref>، [[محمد بن عبدالباقی زرقانی مالکی]] (م ۱۱۲۲ه)<ref>شرح المواهب اللدنیه، ج۳، ص۱۴۳.</ref>، [[شاه ولی‌الله دهلوی]] (م ۱۱۷۶ه)<ref>قرّة العینین، ص۲۳۵؛ ازالة الخفاء، ج۴، جزء ۶، ص۴۰۰ و ۴۳۲.</ref>، [[محمد معین سندی]]<ref>دراسات البیت، ص۵۰.</ref>، [[شهاب‌الدین عجیلی شافعی]] در کتاب «ذخیرة المآل فی شرح [[عقد]] جواهر اللئال»<ref>نفحات الأزهار، ج۱۰، ص۲۹۷-۲۹۸.</ref>، [[محمد مبین سهالوی حنفی]] (م ۱۲۲۵ه)<ref>وسیلة النجاة، ص۱۳۶.</ref>، [[محمد بن علی شوکانی]] (م ۱۲۵۰ه)<ref>الفوائد المجموعة، ص۳۷۵، ح۵۳.</ref>، [[رشیدالدین دهلوی]] (م ۱۲۳۴ه)<ref>نفحات الازهار، ج۱۰، ص۳۰۷- ۳۰۸.</ref>، [[میرزاحسن محدث]] از شاگردان [[عبدالعزیز دهلوی]] در کتاب «تفریح الاحباب»<ref>ر.ک: عبقات الانوار، ج۱۴، ص۵۰۲.</ref>، [[ولی‌الله سهالوی]] (م ۱۲۷۰ه)<ref>مرآة المؤمنین، ص۶۷.</ref>، [[شهاب‌الدین آلوسی]] (م ۱۲۷۰ه)<ref>روح المعانی، ج۲۷، ص۵۰۴.</ref>، [[شیخ سلیمان قندوزی حنفی]] (م ۱۲۹۴ه)<ref>ینابیع المودة، باب ۱۴، ص۷۷.</ref>، [[شیخ سلامة‌الله بدیوانی]] در کتاب «معرکة الآراء»<ref>نفحات الأزهار، ج۱۰، ص۳۱۵.</ref>، [[علی بن سلمان مغربی مالکی]] (م ۱۳۶۱ه) در کتاب «نفع قوت المغتذی علی صحیح الترمذی»<ref>ر.ک: عبقات الانوار، ج۱۴، ص۵۱۱.</ref> و [[عبدالغنی افندی غنیمی]] (م ۱۲۹۸ه)<ref>نفحات الأزهار، ج۱۰، ص٣۱٧.</ref>.<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]] ص ۵۲۳.</ref>

==دیدگاه‌های مخالف==
برخی از [[عالمان اهل سنت]] اشکالاتی به [[حدیث]] فوق مطرح کرده‌اند که در ذیل مورد بررسی قرار می‌گیرد:
#از [[محمد بن عیسی ترمذی]] (م ۲۹۷ه) درباره حدیث {{متن حدیث|أَنَا دَارُ الْحِكْمَةِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}} اقوال مختلفی نقل شده است. محب‌الدین [[طبری]] در دو کتاب «الریاض النضرة»<ref>الریاض النضرة، ج۳، ص۱۲۷.</ref> و «[[ذخائر العقبی]]»<ref>ذخائر العقبی، ج١، ص۳۷۹-۳۸۰.</ref> گفته که [[ترمذی]] حدیث مزبور را «[[حسن غریب]]» دانسته است. پس از وی، برخی مانند [[خطیب بغدادی]]، [[صلاح‌الدین علائی]]، [[ابن‌کثیر دمشقی]]، فیروزآبادی، [[سیوطی]] و [[مناوی]] به وی نسبت داده‌اند که لو حدیث یاد شده را «[[غریب]]» دانسته است که احتمال دارد کلمه «حسن» سهواً یا عمداً از عبارت ترمذی حذف شده و [[عالمان]] مزبور آن را این‌گونه نقل کرده‌اند<ref>نفحات الازهار، ج۱۱، ص۱۶-۱۳۷.</ref>. برخی دیگر به وی نسبت داده‌اند که آن را منکر شمرده است<ref>مختصر التحفة الإثنی عشریة، ص۱۶۵.</ref>. در [[سنن ترمذی]] پس از [[نقل روایت]] مزبور، آمده است: {{عربی|هذا حديث غريب منكر}}<ref>سنن الترمذی، ج۴، ص۴۷۷، ح۳۷۲۳.</ref> و در ادامه گفته است: {{عربی|و في الباب عن ابن عباس}}، یعنی در این باره از [[ابن‌عباس]] نیز [[روایت]] شده است که مقصود حدیث «[[مدینة العلم]]» است که [[حاکم نیشابوری]] آن را با دو طریق از [[ابن‌عباس]] [[روایت]] کرده است<ref>المستدرک، ج۲، ص۱۳۷.</ref>. با توجه به [[توثیق]] [[ابوالصلت هروی]] و [[محمد بن جعفر]] فیدی، [[راوی حدیث]] مزبور از دو طریق یاد شده از نظر [[ابن‌معین]]، می‌توان گفت [[حدیث]] فوق از نظر [[ترمذی]] حسن به شمار می‌رود؛ زیرا [[شاهد]] معتبر دارد و روش او این است که [[حدیثی]] را که سندش [[ضعیف]] است با توجه به شواهد صحیح، حسن می‌دانسته است<ref>فتح الملک العلی، ص۱۱۴-۱۱۵.</ref>. اگر توجیه مزبور را نپذیریم، با توجه به نقل‌های [[متعارض]] از ترمذی درباره مقبول یا مردود بودن این روایت، دیدگاه وی در این خصوص مجمل خواهد بود.
#به [[شمس‌الدین جزری]] (م ۸۳۳ه) نسبت داده شده که حدیث «[[مدینة العلم]]» را مجعول دانسته است<ref>مختصر التحفة الإثنی عشریة، ص۱۶۵.</ref>؛ ولی نسبت مزبور نادرست است؛ زیرا وی در کتاب «اسنی المطالب فی [[مناقب]] [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}}»<ref>اسنی المطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ص۶۹.</ref> این حدیث را نقل کرده و در [[اثبات]] آن کوشیده است. همچنین در [[خطبه]] کتاب خود یادآور شده که [[احادیث]] آن‌که یا متواترند یا صحیح و یا حسن، درباره مناقب [[حضرت علی]]{{ع}} می‌باشند؛ بنابراین حدیث «مدینة العلم» از نظر وی صحیح یا حسن بوده و نسبت [[اعتقاد]] به ساختگی بودن آن به وی بی‌اساس است. نکته شایان ذکر اینکه فرد دیگری به نام شمس‌الدین شامی مشهور به [[حوت]] (م ۱۲۰۹ه) در کتابش به نام «اسنی المطالب فی أحادیث مختلفة المراتب»<ref>اسنی المطالب فی أحادیث مختلفة المراتب، ص۹.</ref> [[اعتبار حدیث]] «مدینة العلم» را مخدوش دانسته است. [[احمد بن محمد بن الصدیق]] در کتاب «فتح [[الملک]] [[العلی]]»<ref>فتح الملک العلی، ص۲۸۴-۲۸۶.</ref> [[شخصیت]] [[علمی]] و دیدگاه وی را نقد کرده است.
# [[ابن‌جوزی]] (م ۵۹۸ه) حدیث «مدینة العلم» را در کتاب «[[الموضوعات]]»<ref>الموضوعات، ج۱، ص۳۵۳-۳۵۵.</ref> ذکر کرده و آن را مجعول شمرده است. با توجه به اینکه عده‌ای از بزرگان [[علم حدیث]] آن را صحیح یا حسن دانسته‌اند، ادعای جعلی بودن آن فاقد اعتبار است، به ویژه اینکه [[ابن‌جوزی]] و کتابش مورد [[انتقاد]] شدید واقع شده است<ref>میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۶؛ علوم الحدیث، ص۲۱۲؛ اللآلی المصنوعة، ج۱، ص۲؛ تدریب الراوی، ج۱، ص۲۳۵.</ref>. بسیاری از [[عالمان]] برجسته [[حدیث]]، سخن ابن‌جوزی را در اینکه حدیث «[[مدینة العلم]]» را مجعول پنداشته است، نقد کرده‌اند که [[صلاح‌الدین علائی]]، [[بدرالدین زرکشی]]، [[ابن‌حجر عسقلانی]]، [[شمس‌الدین سخاوی]]، [[جلال‌الدین سیوطی]]، [[سمهودی]]، ابن‌عرّاق، [[ابن‌حجر مکی]]، [[مجدالدین فیروزآبادی]]، [[متقی هندی]]، [[ملاعلی قاری]]، [[عبدالرؤوف مناوی]]، [[عبدالحق دهلوی]]، [[زرقانی]] و بدخشانی از آن جمله‌اند<ref>نفحات الازهار، ج۱۱، ص۱۳۸-۱۳۹.</ref>.
# [[محی‌الدین نواوی]] (م ۶۷۶ه) حدیث «دارالحکمة» و «مدینة العلم» را [[باطل]] شمرده است<ref>تهذیب الأسماء واللغات، ج۱، ص۳۴۸.</ref>. پیش از این، دیدگاه عده‌ای از عالمان برجسته [[اهل سنت]] را درباره [[صحت]] یا حسن این حدیث، نقل کردیم که با توجه به آنها، دیدگاه وی فاقد اعتبار است. وی، مدعی شده که حدیث «دارالحکمة» را غیر از [[شریک]]، فرد دیگری از [[ثقات]] [[روایت]] نکرده است. این ادعا صحیح نیست زیرا [[خطیب بغدادی]] در «تلخیص المتشابه»<ref>تلخیص المتشابه، ج۱، ص۲۰۸.</ref> آن را از [[حارث بن اعور]] و [[عاصم بن ضمره]] از علی{{ع}} روایت کرده است<ref>فتح الملک العلی، ص۱۲۹.</ref>. [[حافظ ابن‌النجار]] (م ۶۴۳ه) آن را از [[حسین بن علی]]{{ع}}<ref>اللآلی المصنوعة، ج۱، ص۳۰۲.</ref>، [[ابونعیم اصفهانی]] از [[اصبغ بن نباته]]<ref>حلیة الاولیاء، ج۱، ص۶۴.</ref> و ابن‌مردویه در «المناقب» از «اللآلی المصنوعة»<ref>اللآلی المصنوعة، ج۱، ص۲۰۷.</ref>حدیث «دارالحکمة» را از علی{{ع}} روایت کرده‌اند، بنابراین، حدیث مذبور از متفردات شریک نیست<ref>فتح الملک العلی، ص۱۲۸-۱۳۰.</ref>. مضاف بر اینکه شریک توسط [[ابن‌معین]]، [[عجلی]] و دیگران [[توثیق]] شده است.
# [[ابوعبدالله ذهبی]] (م ۷۴۸ه) در «[[میزان]] الاعتدال»<ref>میزان الاعتدال، ج۱، ص۴۱۵.</ref> و «[[تلخیص المستدرک]]»<ref>المستدرک، ج۳، ص۱۳۷، پاورقی.</ref>حدیث «مدینة العلم» را مجعول دانسته است. وی، در «تلخیص المستدرک» [[ابوالصلت هروی]] را [[ضعیف]] شمرده، ولی در «میزان الاعتدال»<ref>میزان الاعتدال، ج۲، ص۶۱۶.</ref> او را مردی [[صالح]] دانسته. چنان‌که درباره سند دومین طریق حدیث «مدینة العلم» از [[ابن‌عباس]] که [[محمد بن جعفر]] قیدی در سند آن است، سخنی نگفته است. از طرفی یحیی بن معین او را [[توثیق]] کرده<ref>المستدرک، ج۳، ص۱۳۷.</ref> و [[ابن‌حجر عسقلانی]] او را مقبول دانسته است<ref>تقریب التهذیب، ج۲، ص۵۰۷، شماره ۵۹۹۹.</ref>. از [[تأمل]] در نکات یادشده به دست می‌آید که مجعول دانستن [[حدیث]] «[[مدینة العلم]]» از سوی [[ذهبی]]، مربوط به سند آن نیست، بلکه وی، [[متن حدیث]] را منکر دانسته و لذا آن را مجعول انگاشته است. منکر انگاشتن متن این حدیث و [[احادیث]] مشابه آن، به خاطر این است که مشتمل بر فضیلتی ویژه برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} است<ref>فتح الملک العلی، ص۱۶۶.</ref>. [[تقی‌الدین سبکی]] [[شافعی]] (م ۷۵۶ه) تصریح کرده که ذهبی در نقد [[رجال]] تحت تأثیر [[تعصبات]] مذهبی قرار داشته است<ref>طبقات الشافعیة، ج۳، ص٢٢.</ref>. هرگاه ذهبی درباره [[عالمان]] [[اهل‌سنت]] که [[مذهب]] [[فقهی]] و [[کلامی]] آنان با مذهب فقهی و کلامی وی متفاوت بوده، قضاوت‌های تعصب‌آمیز و نادرست داشته است، درباره [[عالمان شیعه]] از او چه انتظاری می‌توان داشت. بدین جهت است که [[محدثان]] برجسته اهل‌سنت، مانند [[حافظ]] علائی، حافظ ابن‌حجر عسقلانی و دیگران -که پیش از این دیدگاه آنان درباره [[صحت]] یا حسن بودن [[حدیث مدینة العلم]] بیان شد- به [[رأی]] ذهبی در مجعول شمردن آن، وقعی ننهاده‌اند.
# [[ابن‌تیمیه]] (م ۷۲۸ه) حدیث «مدینة العلم» را مجعول شمرده و متن حدیث را [[گواه]] بر [[کذب]] بودن آن قلمداد کرده است، با این [[استدلال]] که هرگاه [[مدینه]] العلم [[پیامبر]]{{صل}} تنها یک باب داشته باشد و [[دین اسلام]] تنها توسط یک فرد [[ابلاغ]] شود، دین اسلام تباه خواهد شد؛ زیرا [[خبر واحد]] مفید [[علم]] نمی‌باشد
و اینکه گفته شود مبلغ واحد [[معصوم]] بوده و جزمش مفید علم است، مشکل را برطرف نمی‌کند زیرا اولاً: باید به [[عصمت]] او علم حاصل شود و عصمت او با خبر خودش قبل از [[اثبات]] عصمتش، اثبات نمی‌شود، چون مستلزم دور [[باطل]] است، چنان‌که عصمت او با [[اجماع]] نیز اثبات نمی‌شود؛ زیرا [[حجیت اجماع]] از نظر [[امامیه]] منوط به این است که در میان اجماع‌کنندگان معصوم وجود داشته باشد، در نتیجه [[اثبات عصمت]] او به قول خودش ثابت می‌شود<ref>منهاج السنة، ج۷، ص۳۷۶-۳۷۷.</ref>.

اشکالات فوق نیز مردود است؛ چراکه [[حدیث مدینة العلم]] - چنان‌که بیان خواهد شد- بر [[عصمت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت می‌کند، اگر چنین نبود، [[پیامبر]]{{صل}} او را یگانه باب و طریق دست‌یابی به [[علوم]] [[وحیانی]] خود معرفی نمی‌کرد؛ بنابراین، [[عصمت علی]]{{ع}} با [[سخن پیامبر]]{{صل}} ثابت می‌شود نه با استناد به سخن خودش تا دور [[باطل]] لازم آید. مضاف بر اینکه [[عصمت]] آن حضرت از [[ادله]] دیگری چون [[آیه شریفه تطهیر]] و [[روایات]] مربوط به [[نزول]] آن درباره [[اهل کساء]] و [[حدیث ثقلین]]، [[حدیث سفینه]] و نظایر آنها نیز به دست می‌آید<ref>ر.ک: براهین و نصوص امامت، ص۴۹-۶۶.</ref>. نکته دیگر اینکه در [[اجماع]] [[شیعه]] بر [[امامت بلافصل امیرالمؤمنین]]{{ع}} تردیدی وجود ندارد. از سوی دیگر، علاوه بر اینکه آن حضرت از ویژگی عصمت برخوردار بودند، [[حضرت فاطمه زهرا]]، [[امام حسن]] و [[امام حسین]] و دیگر [[امامان اهل بیت]]{{عم}} نیز دارای صفت عصمت بودند؛ لذا بر [[حجیت اجماع]] بر [[امامت علی]]{{ع}} بر مبنای شیعه اشکالی وارد نخواهد بود.
[[ابن‌تیمیه]]، نقل [[اسلام]] توسط دیگر [[صحابه پیامبر اکرم]]{{صل}} را به عنوان واقعیتی [[تاریخی]] برشمرده که منحصر بودن باب [[مدینه علم]] [[رسول خدا]]{{صل}} به علی{{ع}} را باطل می‌سازد<ref>منهاج السنة، ج۷، ص۳۷۶-۳۷۷.</ref>. البته این سخن، پنداری بیش نیست؛ زیرا در اینکه دیگر [[صحابه پیامبر]]{{صل}} نیز [[سنت نبوی]] را نقل کرده‌اند، سخنی نیست و این مطلب با منحصر بودن باب مدینه علم [[نبی]]{{صل}} به علی{{ع}} منافات ندارد؛ زیرا مدلول [[حدیث]]، به معنای منع دیگران از نقل سنت نبوی نیست، بلکه مدلول آن معیار بودن نقل علی{{ع}} برای تشخیص درست از نادرست است؛ به عبارت دیگر، نقل سنت نبوی{{صل}} توسط دیگر صحابه پیامبر{{صل}} فی‌الجمله قابل قبول است، ولی نقل علی{{ع}} به صورت بالجمله و کامل است.<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]] ص ۵۲۵.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:1224274.jpg|22px]] [[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|'''دانشنامه کلام اسلامی، ج۳''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:احادیث نامدار]]