Bahmani: /* پانویس */

2023-12-26T08:50:33Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۲۰
خط ۳۸:		خط ۳۸:

	[[رده:نظام]]		[[رده:نظام]]
	~~[[رده:حفظ نظام]]~~

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = حفظ نظام | عنوان مدخل = حفظ نظام | مداخل مرتبط = حفظ نظام در کلام اسلامی - حفظ نظام در فقه سیاسی - حفظ نظام در فقه اسلامی - حفظ نظام در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==قاعده حفظ نظام== آنچه از این قاعد...» ایجاد کرد

2023-12-26T06:02:43Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = حفظ نظام | عنوان مدخل = حفظ نظام | مداخل مرتبط = حفظ نظام در کلام اسلامی - حفظ نظام در فقه سیاسی - حفظ نظام در فقه اسلامی - حفظ نظام در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی | پرسش مرتبط = }} ==قاعده حفظ نظام== آنچه از این قاعد...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = حفظ نظام
| عنوان مدخل = حفظ نظام
| مداخل مرتبط = [[حفظ نظام در کلام اسلامی]] - [[حفظ نظام در فقه سیاسی]] - [[حفظ نظام در فقه اسلامی]] - [[حفظ نظام در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==قاعده حفظ نظام==
آنچه از این قاعده در بادی نظر، به [[ذهن]] متبادر می‌شود، [[حفظ نظام]] بشری به صورت مطلق است؛ امعان نظر در [[روایات]] و آرا و [[قواعد]] [[فقهی]] نیز همین رویکرد را در منطوق و مفهوم «[[نظام]]» نشان می‌دهد. البته [[نظام سیاسی]] و [[اجتماعی]] مصداق بارز و اکمل و بلکه قدر متیقن مفهوم نظام است که در اینجا همین بخش از مفهوم نظام مد نظر ماست. [[دولت]] ملی بر چهار عنصر ابتنا دارد: [[سرزمین]]، [[حکومت]]، [[حاکمیت]] و [[جمعیت]]<ref>عبدالرحمن عالم، بنیادهای علم سیاست، ص۱۳۹-۱۴۴.</ref>. بستر [[تکوین]] هر دولتی، سرزمینی است که در آن حکومت و حاکمیت بر جمعیتی از [[انسان‌ها]] تحقق می‌یابد؛ در نتیجه حفظ نظام در اینجا می‌تواند در حفظ و [[حراست]] از تک تک این عناصر تبلور یابد؛ یعنی [[نظام اسلامی]] نیز همین چهار عنصر را در عینیت خارجی‌اش دارد که [[حفظ]] این [[نظام]] مستلزم حفظ تک تک این عناصر است. بنابراین در اینجا خواهیم کوشید [[قاعده حفظ نظام]] را که از [[قواعد]] مهم و مورد [[عنایت]] فقهاست، با توجه به یکی از دو معنای زیر بررسی کنیم. اصطلاح «[[حفظ نظام]]» در [[فقه]] در دو معنا به کار رفته است:
یک. مراد از حفظ نظام، حفظ [[آراستگی]] و [[انسجام]] درونی [[جامعه]] و نهادهای آن از [[هرج و مرج]] است. این تعریف، ایجاد ارتباط معقول و منطقی میان ساختارهای [[حکومت]] را مد نظر دارد و محیط جامعه را برای [[اجرای احکام الهی]] آماده می‌کند و نقطه ثقل آن، ساماندهی نظام [[معیشت]] جامعه است. این معنا بیشتر با مقوله [[امنیت]] حکومت همخوانی و ارتباط دارد.
دو. معنای دومی که [[فقیهان]] از «حفظ نظام» [[اراده]] کرده‌اند، [[حراست]] از کیان [[کشور اسلامی]] و [[مسلمانان]] در برابر [[هجوم]] [[دشمنان]] و [[کافران]] و به تعبیری، «حفظ [[بیضه اسلام]]» است. این معنا از حفظ نظام را در قسمت گزاره‌های ناظر بر حراست از [[سرزمین اسلامی]] همین فصل بحث خواهیم کرد.

در این قسمت از بحث، به بررسی حفظ نظام به عنوان انسجام درونی [[نظام اسلامی]] می‌پردازیم. در تعریف حفظ نظام در فقه آمده است: «اداره [[شئون جامعه]] به گونه‌ای که [[نیازهای مادی]] و [[معنوی]] آن به قدر امکان مهیا شود و روابط و مناسبات داخلی تنظیم گردد»<ref>محمد مهدی شمس الدین، نظام حکومت و مدیریت در اسلام، ص۱۹.</ref>.
[[فقها]] در [[استدلال]] بر این [[قاعده فقهی]] مستندات متعددی از [[روایات]] و [[آیات]] آورده‌اند؛ البته قاعده حفظ نظام از جمله قواعدی است که اساساً [[عقل]] [[بشر]] بر آن تأکید کرده و آن را [[واجب]] دانسته است؛ از جمله مستندات [[نقلی]] این قاعده می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
[[حضرت علی]]{{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|فَرَضَ اللَّهُ... الْإِمَامَةَ نِظَاماً لِلْأُمَّةِ وَ الطَّاعَةَ تَعْظِيماً لِلْإِمَامَةِ}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، حکمت ۲۵۲.</ref>: «[[خداوند]] [[امامت]] را به عنوان نظامی برای [[امت]] و [[اطاعت از امام]] را تعظیمی برای [[امامت]] [[واجب]] کرده است».

همچنین از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نقل شده است که فرمودند: {{متن حدیث|اسْمَعُوا وَ أَطِيعُوا لِمَنْ وَلَّاهُ اللَّهُ الْأَمْرَ فَإِنَّهُ نِظَامُ الْإِسْلَامِ‌}}<ref>شیخ مفید، امالی، مجلس ۲، ص۱۴، حدیث ۲.</ref>: «از فردی که [[خدا]] [[حکومت]] (امر) را به او سپرده، [[پیروی]] کنید و سخن او را گوش کنید؛ به‌درستی که این کار [[نظم]] دهنده [[[نظام]]] [[اسلام]] است».
[[سیره سیاسی]] و [[اجتماعی]] [[امام علی]]{{ع}} در دوره [[خلفای سه‌گانه]]، رهنمود و [[الگوی عملی]] در خصوص [[حفظ نظام]] است که می‌توان به آن استناد کرد. [[سیره]] آن حضرت بیان و تبیین رسا و گویایی از [[لزوم]] حفظ نظام در بستر [[جامعه]] دچار [[تشتت]] به دست می‌دهد. حضرت در دوران پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}} با همه مصانب و تعرض‌هایی که در [[حق]] ایشان شد - با [[حفظ]] [[حق اعتراض]] و [[انتقاد]] در برابر [[حقوق]] [[غصب]] شده‌اش - جامعه را از [[توانایی]] خود [[محروم]] نکرد و به وقت نیاز به کمک خلفای سه‌گانه شتافت؛ به‌ویژه در ماه‌های پرالتهاب پس از [[رحلت پیامبر اکرم]]{{صل}} که [[تهدیدات]] جدی متوجه نظام نوپای [[اسلامی]] شد - نظیر تهدیدات [[کشور]] [[روم]]، [[فتنه]] [[اصحاب رده]] و [[تهدید]] ام القرای اسلام توسط آنان و [[توطئه]] منافقانی همچون [[ابوسفیان]] - حضرت همه توان و تلاش خود را در جهت [[تحکیم]] پایه‌های [[نظام اسلامی]] به کار گرفتند؛ اگرچه این نظام اسلامی در آن مقطع [[تاریخی]] دچار [[راعی]] [[نامشروع]] شده بود. حضرت در این باره به [[مردم]] می‌فرمود: {{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاةِ وَ عَرِّجُوا عَنْ طَرِيقِ الْمُنَافَرَةِ وَ ضَعُوا تِيجَانَ الْمُفَاخَرَةِ}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۵.</ref>: «موج‌های فتنه را با کشتی‌های [[نجات]] بشکافید. از [[ایجاد اختلاف]] و [[دودستگی]] دوری گزینید و [[نشانه]] [[فخر فروشی]] را از سر بردارید».
اساساً رویکرد امام علی{{ع}}- تحت تأثیر سیره [[پیامبر اسلام]]{{صل}} و [[آموزه‌های اسلامی]] - به مسائل اجتماعی و [[سیاسی]] در راستای حفظ نظام است و به همین دلیل و برای رفع آشوب‌های سیاسی و [[عقیدتی]] در [[جامعه]] به کمک [[مردم]] می‌شتابد و می‌فرماید: {{متن حدیث|حَتَّى رَأَيْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلَامِ يَدْعُونَ إِلَى مَحْقِ دَيْنِ مُحَمَّدٍ{{صل}}... فَنَهَضْتُ فِي تِلْكَ الْأَحْدَاثِ حَتَّى زَاحَ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ اطْمَأَنَّ الدِّينُ وَ تَنَهْنَهَ}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، نامه ۶۲.</ref>: «وقتی دیدم گروهی از مردم از [[اسلام]] بازگشته‌اند و می‌خواهند [[آیین]] محمد را محو کنند... به مقابله با این حوادث برخاستم و [[مسلمانان]] را [[یاری]] کردم تا آنکه [[باطل]] محون شد و [[آرامش]] به آغوش اسلام بازگشت».
در [[اندیشه]] [[فقها]] و آثار [[فقهی]] [[شیعه]] به خوبی می‌توان تبلور عینی و [[فکری]] این [[سیره امام علی]]{{ع}} [[مشاهده]] کرد؛ به طوری که [[حفظ امنیت]] [[نظام اسلامی]] را مقدم بر هر چیزی می‌دانند حتی [[حفظ نفس]] آن هم تحت [[حکومت]] [[حاکم جائر]]؛ از جمله [[شیخ انصاری]] [[حفظ]] و اقامه [[نظام]] را از [[واجبات]] مطلقه دانسته است<ref>مرتضی انصاری، القضاء و الشهادات، ص۶۳-۶۴.</ref> که هیچ قیدی نمی‌تواند آن را تخصیص بزند<ref>روح الله شریعتی، قواعد فقه سیاسی، ص۲۶۰.</ref>. [[صاحب جواهر]] نیز [[حفظ نظام]] را از اهم واجبات می‌داند<ref>محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۹۵.</ref>.

[[امام خمینی]] - به عنوان تنها فقیهی که موفق به تشکیل یک [[نظام سیاسی]] مبتنی بر [[شریعت]] شد - می‌نویسد: «بزرگترین [[فریضه]] بر همه ما و شما و همه [[ملت]] و همه [[روحانیون]]، حفظ این [[جمهوری اسلامی]] از اعظم [[فرایض]] است»<ref>سید روح الله موسوی خمینی، صحیفه امام، ج۱۵، ص۳۲۹.</ref>.
امعان نظر در مباحث [[سیاسی]] برخی از فقها نشان می‌دهد [[قاعده حفظ نظام]] مستند فتاوای سیاسی بسیاری شده است و حتی در جهت‌گیری اثباتی و رو به جلو، تشکیل نظام اسلامی را هم در راستای حفظ نظام دانسته‌اند<ref>روح الله شریعتی، قواعد فقه سیاسی، ص۲۶۲-۲۶۳.</ref>.
شایان ذکر است که در ارتباط حفظ نظام و [[آزادی‌ها]]، فقها معتقدند افراد تا جایی آزادند که فعالیتشان به اختلال و [[هرج و مرج]] [[نظام مسلمین]] و [[بسترسازی]] برای تهییج و [[تشویق]] [[دشمنان خارجی]] علیه [[امنیت]] [[کشور اسلامی]] منجر نشود<ref>عبدالله جوادی آملی، ولایت فقیه، ص۴۶۹.</ref>؛ همچنین در [[تسامح]] و [[سازش]] با مخالفان، [[مرز]] [[اختلال نظام]] را [[حضرت علی]]{{ع}} چنین معین کرده که اگر [[رفتار]] مخالفان به اختلال [[نظام مسلمین]] کشیده شود، با آنان برخورد می‌شود؛ همچنان که [[تأدیب]] متخلفان لازمه [[حفظ نظام]] است<ref>حسینعلی منتظری، نظام الحکم فی الاسلام، ص۳۰۲.</ref>.

نکته مهم دیگر اینکه حفظ نظام مقدم بر [[حقوق مردم]] است؛ همچنان که بر [[جان]] آنان نیز مقدم است. [[امام خمینی]] در این باره می‌نویسد: «اگر ما [[اسلام]] را در خطر دیدیم، همه‌مان باید از بین برویم تا حفظش کنیم؛ [[حفظ جان]] [[مسلمان]] بالاتر از سایر چیزهاست و [[حفظ]] خود اسلام از جان مسلمان بالاتر است»<ref>سیدروح الله موسوی خمینی، صحیفه امام، ج۱۵، ص۱۱۶.</ref>. در این راستا برخی از [[فقها]] تعرض به برخی حقوق مردم را - چنانچه حفظ نظام وابسته به آن باشد - جایز دانسته‌اند؛ همچنین [[اجازه]] داده‌اند افراد با [[جاسوسی]]، اسلام را حفظ کنند<ref>احمد آذری قمی، ولایت فقیه، ص۲۳۷.</ref>؛ به بیان دیگر اگر لازم باشد برای حفظ نظام، دست به جاسوسی و [[تجسس]] از افرادی زد که در مظان [[خیانت]] یا در معرض [[سوء استفاده]] دشمن‌اند، فقهای متعددی بر جواز یا [[لزوم]] آن صحه گذاشته‌اند<ref>حسینعلی منتظری، نظام الحکم فی الاسلام، ص۳۰۲؛ احمد آذری قمی، ولایت فقیه، ص۲۳۷.</ref>.
[[قاعده حفظ نظام]] در بحث از حقوق مردم و [[حکومت]] بسیار کاربرد دارد؛ برای نمونه حفظ نظام ایجاب می‌کند [[رضایت]] [[عامه]] [[مردم]] جلب شده و به نظر [[اکثریت]] عمل شود، حتی اگر از دید [[حاکم]] خلاف مصالحشان باشد؛ البته در صورتی که مستلزم [[خلاف شرع]] نباشد. در این باره به نظر امام خمینی «در [[جمهوری اسلامی]] جز در مواردی نادر که اسلام و حیثیت [[نظام]] در خطر باشد، آن هم با تشخیص موضوع از طرف کارشناسان [[دانا]]، هیچ کس نمی‌تواند [[رأی]] خود را بر دیگران [[تحمیل]] کند»<ref>سیدروح الله موسوی خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۴۲.</ref>؛ یعنی قاعده حفظ نظام همچنان که گاه [[الزام]] حاکم بر عمل به نظر [[اکثریت]] را به همراه دارد دلیل استثنا بر [[تحمیل عقیده]] بر [[مردم]] نیز است<ref>روح الله شریعتی، قواعد فقه سیاسی، ص۲۶۴.</ref>.
نکته پایانی اینکه در [[اندیشه]] [[اسلامی]] [[حفظ نظام]] وسیله است، نه [[هدف]]؛ وسیله‌ای برای [[تربیت]] مردم و زمینه‌سازی جهت رسیدن آنان به کمال و [[سعادت دنیوی]] و [[اخروی]] است<ref>محمد حسین فضل الله، فقه زندگی، ص۱۴۷، به نقل از: روح الله شریعتی، قواعد فقه سیاسی، ص۲۶۱.</ref>. اساساً [[تأمین امنیت]] [[حکومت اسلامی]]، افزون بر اینکه [[حفظ جان]]، [[مال]] و عرض [[مسلمانان]] را هدف قرار می‌دهد که اینها از [[مقاصد شریعت]] شمرده می‌شوند و [[احکام شرعی]] نیز بر آنها تأکید و بلکه ابتنا دارند، [[غایت]] نهایی‌اش تأمین امنیت به عنوان پیش شرط [[حیات انسان]] و بستر تربیت و کمال‌بخشی [[انسان]] در چارچوب [[احکام]] و [[قوانین]] [[شرعی]] است.<ref>[[محمد اسماعیل نباتیان|نباتیان، محمد اسماعیل]]، [[فقه و امنیت (کتاب)|فقه و امنیت]] ص ۲۰۱.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:IM010643.jpg|22px]] [[محمد اسماعیل نباتیان|نباتیان، محمد اسماعیل]]، [[فقه و امنیت (کتاب)|'''فقه و امنیت''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:نظام]]
[[رده:حفظ نظام]]

حفظ نظام در فقه اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* پانویس */