ختم نبوت در معارف و سیره علوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jaafari در ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۱۸

2025-08-20T05:18:29Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۸
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = ختم نبوت		\| موضوع مرتبط = ختم نبوت
	\| عنوان مدخل = ختم نبوت		\| عنوان مدخل = ختم نبوت
	\| مداخل مرتبط = [[ختم نبوت در لغت]] - [[ختم نبوت در قرآن]] - [[ختم نبوت در حدیث]] - [[ختم نبوت در کلام اسلامی]] - [[ختم نبوت در فلسفه ~~اسلامی~~]] - [[ختم نبوت در ~~عرفان~~ اسلامی]] - [[ختم نبوت در ~~تاریخ~~ اسلامی]] - [[ختم نبوت در ~~معارف و سیره علوی~~]] - [[ختم نبوت در ~~فلسفه دین~~ و ~~کلام جدید~~]]		\| مداخل مرتبط = [[ختم نبوت در لغت]] - [[ختم نبوت در قرآن]] - [[ختم نبوت در حدیث]] - [[ختم نبوت در کلام اسلامی]] - [[ختم نبوت در فلسفه دین و کلام جدید]] - [[ختم نبوت در فلسفه اسلامی]] - [[ختم نبوت در عرفان اسلامی]] - [[ختم نبوت در تاریخ اسلامی]] - [[ختم نبوت در معارف و سیره علوی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani در ‏۱۹ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۸

2025-08-19T09:58:07Z

نمایش تغییرات

Jaafari در ‏۱۸ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۵۴

2025-08-18T07:54:37Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۴
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = ختم نبوت		\| موضوع مرتبط = ختم نبوت
	\| عنوان مدخل = ختم نبوت		\| عنوان مدخل = ختم نبوت
	\| مداخل مرتبط = [[ختم نبوت در لغت]] - [[ختم نبوت در قرآن]] - [[ختم نبوت در حدیث]] - [[ختم نبوت در کلام اسلامی]] - [[ختم نبوت در فلسفه اسلامی]] - [[ختم نبوت در عرفان اسلامی]] - [[ختم نبوت در تاریخ اسلامی]] - [[ختم نبوت در معارف و سیره علوی]]		\| مداخل مرتبط = [[ختم نبوت در لغت]] - [[ختم نبوت در قرآن]] - [[ختم نبوت در حدیث]] - [[ختم نبوت در کلام اسلامی]] - [[ختم نبوت در فلسفه اسلامی]] - [[ختم نبوت در عرفان اسلامی]] - [[ختم نبوت در تاریخ اسلامی]] - [[ختم نبوت در معارف و سیره علوی]] - [[ختم نبوت در فلسفه دین و کلام جدید]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Jaafari در ‏۱۰ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۵:۴۵

2024-02-10T05:45:17Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۱۵
خط ۲:		خط ۲:
	\| موضوع مرتبط = ختم نبوت		\| موضوع مرتبط = ختم نبوت
	\| عنوان مدخل = ختم نبوت		\| عنوان مدخل = ختم نبوت
	\| مداخل مرتبط = [[ختم نبوت در قرآن]] - [[ختم نبوت در حدیث]] - [[ختم نبوت در کلام اسلامی]] - [[ختم نبوت در فلسفه اسلامی]] - [[ختم نبوت در عرفان اسلامی]] - [[ختم نبوت در تاریخ اسلامی]] - [[ختم نبوت در معارف و سیره علوی]]		\| مداخل مرتبط = [[ختم نبوت در لغت]] - [[ختم نبوت در قرآن]] - [[ختم نبوت در حدیث]] - [[ختم نبوت در کلام اسلامی]] - [[ختم نبوت در فلسفه اسلامی]] - [[ختم نبوت در عرفان اسلامی]] - [[ختم نبوت در تاریخ اسلامی]] - [[ختم نبوت در معارف و سیره علوی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Bahmani: /* ختم نبوت تبلیغی و تشریعی */

2023-11-04T15:14:44Z

ختم نبوت تبلیغی و تشریعی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ نوامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۸:۴۴
خط ۴۵:		خط ۴۵:
	اجتهاد مستمر، احکام کلی شریعت را نسبت به همه موضوع‌ها، از جمله موضوع‌های تازه و بی‌سابقه تبیین می‌نماید و استمرار ولایت نیاز [[اجتماعی]] [[مسلمین]] را برآورده می‌سازد<ref>ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آینه معرفت، ص۲۲۲ - ۲۱۷.</ref>.		اجتهاد مستمر، احکام کلی شریعت را نسبت به همه موضوع‌ها، از جمله موضوع‌های تازه و بی‌سابقه تبیین می‌نماید و استمرار ولایت نیاز [[اجتماعی]] [[مسلمین]] را برآورده می‌سازد<ref>ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آینه معرفت، ص۲۲۲ - ۲۱۷.</ref>.

	در پایان می‌افزاییم که [[شخصیت پیامبر اکرم]]{{صل}} در دریافت و [[ابلاغ دین]] خاتم و [[پیام]] [[جاودانه]] [[الهی]]، سهمی بنیادین داشته است. به همین دلیل، [[عارفان]] [[مسلمان]] در تحلیل [[ختم نبوت]] بر اکملیت [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در مراتب وجودی تأکیدی فراوان دارند<ref>ر.ک: فیاض لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، ص۳۷۲- ۳۷۰؛ قیصری، داوود بن محمود، مطلع فصوص الکلم فی معانی فصوص الحکم، ج۲، ص۴۵۵.</ref>. بدین‌سان، [[رسول اکرم]]{{صل}} از آن رو سزاوار [[مقام]] خاتم الانبیایی است که: با عروج به جایگاه [[قدس]] [[ربوبی]]، اشراف [[شهودی]] بر [[عوالم]] وجودی پیدا کرده و از این طریق، [[کامل‌ترین]] [[قوانین]] را برای [[سلوک]] [[بندگان خدا]] به آنها [[ابلاغ]] می‌نماید<ref>شریعت در آینه معرفت، ص۲۰۹.</ref>.<ref>[[حسن یوسفیان\|یوسفیان]] و [[احمد حسین شریفی\|شریفی]]، [[بعثت و نبوت (مقاله)\| مقاله «بعثت و نبوت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۳]]، ص ۷۴.</ref>.		در پایان می‌افزاییم که [[شخصیت پیامبر اکرم]]{{صل}} در دریافت و [[ابلاغ دین]] خاتم و [[پیام]] [[جاودانه]] [[الهی]]، سهمی بنیادین داشته است. به همین دلیل، [[عارفان]] [[مسلمان]] در تحلیل [[ختم نبوت]] بر اکملیت [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در مراتب وجودی تأکیدی فراوان دارند<ref>ر.ک: فیاض لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، ص۳۷۲- ۳۷۰؛ قیصری، داوود بن محمود، مطلع فصوص الکلم فی معانی فصوص الحکم، ج۲، ص۴۵۵.</ref>. بدین‌سان، [[رسول اکرم]]{{صل}} از آن رو سزاوار [[مقام]] خاتم الانبیایی است که: با عروج به جایگاه [[قدس]] [[ربوبی]]، اشراف [[شهودی]] بر [[عوالم]] وجودی پیدا کرده و از این طریق، [[کامل‌ترین]] [[قوانین]] را برای [[سلوک]] [[بندگان خدا]] به آنها [[ابلاغ]] می‌نماید<ref>شریعت در آینه معرفت، ص۲۰۹.</ref>.<ref>[[حسن یوسفیان\|یوسفیان]] و [[احمد حسین شریفی\|شریفی]]، [[بعثت و نبوت (مقاله)\| مقاله «بعثت و نبوت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)\|دانشنامه امام علی ج۳]]، ص ۷۴.</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* پانویس */

2023-08-23T12:37:10Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۱۶:۰۷
خط ۵۴:		خط ۵۴:
	== پانویس ==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

			[[رده:ختم نبوت]]

Bahmani: /* مقدمه */

2023-08-23T12:35:42Z

مقدمه

نمایش تغییرات

Bahmani: /* ختم نبوت تبلیغی و تشریعی */

2023-08-23T12:34:50Z

ختم نبوت تبلیغی و تشریعی

نمایش تغییرات

Wasity: /* خاتمیت */

2023-07-23T11:44:11Z

خاتمیت

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۵:۱۴
خط ۶:		خط ۶:
	}}		}}

	==~~[[خاتمیت]]~~==		==مقدمه==
	[[اندیشه]] [[ختم نبوت]] و پایان یافتن سلسله [[رسالت]]، از ضروریات [[تعالیم اسلامی]] است. [[ایمان به پیامبر]] ملازم با [[ایمان]] به خاتمیت او است و [[پذیرش اسلام]] به معنای پذیرش ختم نبوت است. آیاتی پرشمار از [[قرآن کریم]]، به صراحت یا اشارت، بر این موضوع دلالت دارند. همه آیاتی که از [[جهانی بودن]] [[دعوت]] [[اسلام]] سخن می‌گویند و کمالش را بیان می‌کنند، به گونه‌ای، [[جاودانگی]] آن را نیز نشان می‌دهند<ref>ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آینه معرفت، ص۲۱۱-۲۰۸.</ref>؛ اما صریح‌ترین آیه‌ای که در آن از خاتمیت سخن رفته و [[پیامبر اسلام]]{{صل}} را پایان دهنده سلسله [[نبوت]] دانسته است، آیه‌ای است که می‌فرماید: {{متن قرآن\|مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا}}<ref>«محمّد، پدر هیچ یک از مردان شما نیست اما فرستاده خداوند و واپسین پیامبران است و خداوند به هر چیزی داناست» سوره احزاب، آیه ۴۰.</ref>.		[[اندیشه]] «[[ختم نبوت]]» و پایان یافتن سلسله [[رسالت]]، از ضروریات [[تعالیم اسلامی]] است. [[ایمان به پیامبر]] ملازم با [[ایمان]] به خاتمیت او است و [[پذیرش اسلام]] به معنای پذیرش ختم نبوت است. آیاتی پرشمار از [[قرآن کریم]]، به صراحت یا اشارت، بر این موضوع دلالت دارند. همه آیاتی که از [[جهانی بودن]] [[دعوت]] [[اسلام]] سخن می‌گویند و کمالش را بیان می‌کنند، به گونه‌ای، [[جاودانگی]] آن را نیز نشان می‌دهند<ref>ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آینه معرفت، ص۲۱۱-۲۰۸.</ref>؛ اما صریح‌ترین آیه‌ای که در آن از خاتمیت سخن رفته و [[پیامبر اسلام]]{{صل}} را پایان دهنده سلسله [[نبوت]] دانسته است، آیه‌ای است که می‌فرماید: {{متن قرآن\|مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا}}<ref>«محمّد، پدر هیچ یک از مردان شما نیست اما فرستاده خداوند و واپسین پیامبران است و خداوند به هر چیزی داناست» سوره احزاب، آیه ۴۰.</ref>.

	موضوع خاتمیت در [[روایات]] نیز جایگاهی ویژه دارد<ref>ر.ک: سبحانی، جعفر، الالهیات، ج۳، ص۵۰۱ - ۴۹۸؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۳، ص۱۷۹ - ۱۴۸. گفتنی است که در کتاب اخیر، حدود ۱۳۵ حدیث در این موضوع گردآوری شده است.</ref>. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} بارها، این [[حقیقت]] را بر زبان می‌آورد و خود را [[خاتم پیامبران]] و آخرین طلوع نبوت معرفی می‌کند. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نیز بر این حقیقت بسیار پای می‌فشارد و پیامبر اکرم{{صل}} را «ختم کننده [[صحیفه]] [[وحی]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۳۳، ص۱۳۱.</ref> و «پایان دهنده سلسله رسالت»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱، ص۶.</ref> و «تمام کننده [[حجت خداوند]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۹۱، ص۸۲.</ref> می‌داند. همچنین، آن حضرت، پس از [[وفات]] [[رسول اکرم]]{{صل}}، [[حزن]] و [[اندوه]] بی‌پایان خویش را به زبان آورد:		موضوع خاتمیت در [[روایات]] نیز جایگاهی ویژه دارد<ref>ر.ک: سبحانی، جعفر، الالهیات، ج۳، ص۵۰۱ - ۴۹۸؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۳، ص۱۷۹ - ۱۴۸. گفتنی است که در کتاب اخیر، حدود ۱۳۵ حدیث در این موضوع گردآوری شده است.</ref>. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} بارها، این [[حقیقت]] را بر زبان می‌آورد و خود را [[خاتم پیامبران]] و آخرین طلوع نبوت معرفی می‌کند. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نیز بر این حقیقت بسیار پای می‌فشارد و پیامبر اکرم{{صل}} را «ختم کننده [[صحیفه]] [[وحی]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۳۳، ص۱۳۱.</ref> و «پایان دهنده سلسله رسالت»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱، ص۶.</ref> و «تمام کننده [[حجت خداوند]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۹۱، ص۸۲.</ref> می‌داند. همچنین، آن حضرت، پس از [[وفات]] [[رسول اکرم]]{{صل}}، [[حزن]] و [[اندوه]] بی‌پایان خویش را به زبان آورد:

Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = ختم نبوت | عنوان مدخل = ختم نبوت | مداخل مرتبط = ختم نبوت در قرآن - ختم نبوت در حدیث - ختم نبوت در کلام اسلامی - ختم نبوت در فلسفه اسلامی - ختم نبوت در عرفان اسلامی - ختم نبوت در تاریخ اسلامی - ختم نبوت در معارف...» ایجاد کرد

2023-07-23T10:15:07Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = ختم نبوت | عنوان مدخل = ختم نبوت | مداخل مرتبط = ختم نبوت در قرآن - ختم نبوت در حدیث - ختم نبوت در کلام اسلامی - ختم نبوت در فلسفه اسلامی - ختم نبوت در عرفان اسلامی - ختم نبوت در تاریخ اسلامی - ختم نبوت در معارف...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = ختم نبوت
| عنوان مدخل = ختم نبوت
| مداخل مرتبط = [[ختم نبوت در قرآن]] - [[ختم نبوت در حدیث]] - [[ختم نبوت در کلام اسلامی]] - [[ختم نبوت در فلسفه اسلامی]] - [[ختم نبوت در عرفان اسلامی]] - [[ختم نبوت در تاریخ اسلامی]] - [[ختم نبوت در معارف و سیره علوی]]
| پرسش مرتبط =
}}

==[[خاتمیت]]==
[[اندیشه]] [[ختم نبوت]] و پایان یافتن سلسله [[رسالت]]، از ضروریات [[تعالیم اسلامی]] است. [[ایمان به پیامبر]] ملازم با [[ایمان]] به خاتمیت او است و [[پذیرش اسلام]] به معنای پذیرش ختم نبوت است. آیاتی پرشمار از [[قرآن کریم]]، به صراحت یا اشارت، بر این موضوع دلالت دارند. همه آیاتی که از [[جهانی بودن]] [[دعوت]] [[اسلام]] سخن می‌گویند و کمالش را بیان می‌کنند، به گونه‌ای، [[جاودانگی]] آن را نیز نشان می‌دهند<ref>ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آینه معرفت، ص۲۱۱-۲۰۸.</ref>؛ اما صریح‌ترین آیه‌ای که در آن از خاتمیت سخن رفته و [[پیامبر اسلام]]{{صل}} را پایان دهنده سلسله [[نبوت]] دانسته است، آیه‌ای است که می‌فرماید: {{متن قرآن|مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا}}<ref>«محمّد، پدر هیچ یک از مردان شما نیست اما فرستاده خداوند و واپسین پیامبران است و خداوند به هر چیزی داناست» سوره احزاب، آیه ۴۰.</ref>.

موضوع خاتمیت در [[روایات]] نیز جایگاهی ویژه دارد<ref>ر.ک: سبحانی، جعفر، الالهیات، ج۳، ص۵۰۱ - ۴۹۸؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۳، ص۱۷۹ - ۱۴۸. گفتنی است که در کتاب اخیر، حدود ۱۳۵ حدیث در این موضوع گردآوری شده است.</ref>. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} بارها، این [[حقیقت]] را بر زبان می‌آورد و خود را [[خاتم پیامبران]] و آخرین طلوع نبوت معرفی می‌کند. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نیز بر این حقیقت بسیار پای می‌فشارد و پیامبر اکرم{{صل}} را «ختم کننده [[صحیفه]] [[وحی]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۳۳، ص۱۳۱.</ref> و «پایان دهنده سلسله رسالت»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱، ص۶.</ref> و «تمام کننده [[حجت خداوند]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۹۱، ص۸۲.</ref> می‌داند. همچنین، آن حضرت، پس از [[وفات]] [[رسول اکرم]]{{صل}}، [[حزن]] و [[اندوه]] بی‌پایان خویش را به زبان آورد:
{{متن حدیث|بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدِ انْقَطَعَ بِمَوْتِكَ مَا لَمْ يَنْقَطِعْ بِمَوْتِ غَيْرِكَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَ الْإِنْبَاءِ وَ أَخْبَارِ السَّمَاءِ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۳۵، ص۲۶۶، نیز ر.ک: بحار الانوار، ج۲۲، ص۵۲۷، ح۳۳.</ref>؛
پدر و مادرم به فدایت! با [[مرگ]] تو رشته‌ای [[برید]] که در مرگ جز تو کس چنان ندید: پایان یافتن [[دعوت]] [[پیامبران]] و بریدن خبرهای [[آسمان]].
در جایی دیگر، در [[اجتماع]] گروهی از [[مهاجرین]] و [[انصار]] فرمود:
[[رسول خدا]]{{صل}}، پایان بخش پیامبران است؛ پس از او نه [[پیامبری]] هست و نه فرستاده‌ای. [[خداوند]] با رسول خدا، سلسله [[نبوت]] را تا [[روز قیامت]] پایان بخشید<ref>الاحتجاج، ج۲ - ۱، ص۱۵۲.</ref>.

گفتنی است که [[خاتمیت]]، موضوعی درون [[دینی]] است و اگر [[معارف اسلامی]]، پرده از این [[حقیقت]] برنمی‌گرفتند، نمی‌توانستیم تنها بر اساس [[براهین عقلی]] و [[فلسفی]] به [[اثبات]] یا [[نفی]] آن بپردازیم. با این حال، می‌توان با [[استمداد]] از [[متون دینی]] حکمت‌هایی را برای این پدیده برشمرد؛ اما همواره باید به یاد داشت که استوارترین پاسخ به [[فلسفۀ ختم نبوت]] آن است که [[خدا]] بنابر [[حکمت]] بالغ و [[علم مطلق]] خویش می‌داند که کجا، کی و چگونه پیامبران را [[مبعوث]] کند؛ ولی ما به گونه کامل بر معیارهای این کار [[آگاه]] نیستیم. مقتضای [[حکمت الهی]] این بود که پس از [[پیامبر اسلام]]{{صل}} پیامبری دیگر مبعوث نگردد<ref>ر.ک: معارف قرآن، ج۵، (راهنما‌شناسی)، ص۱۸۴.</ref>.
برخی نویسندگان معاصر<ref>در رأس این نویسندگان می‌توان از اقبال لاهوری (۱۹۳۸- ۱۸۷۷م) نام برد و افرادی چون دکتر شریعتی و دکتر سروش را از پیروان مهم او دانست. (ر.ک: اقبال، محمد، احیای فکر دینی در اسلام، ترجمه احمد آرام، ص۲۰۴ – ۱۴۴؛ شریعتی، علی، شیعه، ص۱۰۳، ۲۴۹ - ۲۴۸؛ اسلام‌شناسی، درس‌های دانشگاه مشهد، ص۶۳، همو، بازگشت، ص۱۵۵ - ۱۵۴؛ سروش، عبدالکریم، فربه‌تر از ایدئولوژی، ص۷۸؛ بسط تجربه نبوی، ص۱۴۱، ۱۳۵، ۱۳۳، ۲۷؛ همو، مدارا و مدیریت، ص۴۱۰؛ همو، «بسط تجربه نبوی»، کیان، شماره ۳۹۰، سال ۱۳۷۶، ص۱۰).</ref> در تحلیل خاتمیت بر آن رفته‌اند که [[وحی]] و پیامبری مربوط به [[دوران کودکی]] [[عقل]] [[بشر]] است؛ یعنی چون [[آدمیان]] نمی‌توانستند با تکیه بر عقل و [[اندیشه]] خود، مسیر [[سعادت]] را بازیابند و راه را از [[چاه]] باز شناسند، نیازمند [[راهنمایی‌ها]] و هدایت‌های [[وحیانی]] بوده‌اند؛ اما در دوران خاتمیت، آدمیان به حدی از [[رشد عقلانی]] رسیده‌اند که در [[سایه]] [[عقل]] و [[دانش]] [[تجربی]] خویش می‌توانند با [[تأمل]] در منابع [[معرفت]]، اعم از منابع انفسی و آفاقی، روی پای خود بایستند و مسیر [[زندگی]] خویش را بازیابند. البته [[متون دینی]] نیز که حاصل [[وحی]] [[پیامبر]] اسلامند، می‌توانند بستری مناسب برای [[اجتهاد]] فراهم سازند. هواخواهان این دیدگاه، هر چند به [[گمان]] خود قصد ندارند [[دین]] را از صحنه [[روزگار]] براندازند و عقل و [[تجربه]] را بر جایش بنشانند، بر این باورند که از مرحله‌ای از [[تاریخ]]، [[بشر]] به چنان رشدی رسیده است که دیگر نیازی نیست [[پیامبران]] دست او را بگیرند و پا به پا ببرند. اگر در گذشته، گاه به گاه پیامبرانی می‌آمدند و [[مردم]] را از تحریفاتی که در [[شریعت]] [[پیامبران پیشین]] رخ می‌داده، [[آگاه]] می‌ساخته‌اند، اینک [[وظیفه]] [[حفظ]] و [[حراست از دین]] بر عهده [[علم]] و عقل است<ref>اگر در این تحلیل به همین مقدار اکتفا می‌شد- که در واقع بیان فلسفه ختم نبوت تبلیغی است - اشکال چندانی همراه نداشت. برداشت اولیه شهید مطهری از سخنان اقبال لاهوری نیز همین بوده و در نتیجه به ستایش از آن پرداخته است (ر.ک: ختم نبوت، ص۳۹ - ۳۶)؛ اما ده سال بعد به هنگام نگارش کتاب وحی و نبوت، متوجه این نکته می‌شود که اقبال، تمایزی میان نبوت تبلیغی و تشریعی نمی‌بیند و تحلیل خود را شامل هر دو می‌داند. از این رو، نقد شهید مطهری بر اقبال، بر خلاف آن‌چه برخی پنداشته‌اند، نه به خاطر «درگیری‌های او با دکتر شریعتی و سوءظن شدید به روشنفکران دینی غیر روحانی»، بلکه برخاسته از دقت او در سخنان اقبال بود.</ref> و اگر در آن روزگار، پیامبران، واسطه [[زمین]] و [[آسمان]] بودند و [[حقایق]] دریافت شده از راه وحی را به مردم می‌رساندند، امروزه بشر در سایه [[تعالیم انبیا]] به چنان رشدی رسیده است که می‌تواند به [[تجربه پیامبرانه]] دست بزند و بر فربهی دین بیفزاید.

چنین تحلیلی از [[خاتمیت]]، خواه ناخواه، به ختم [[دیانت]] می‌انجامد؛ زیرا هرچند [[بشر]] در دست‌یابی به این [[مقام]] والا و رسیدن به [[بلوغ]] [[فکری]]، و امدار [[پیامبران]] است، می‌تواند به آرمان‌های آنان [[وفادار]] نماند؛ همچون [[کودکی]] که پس از رسیدن به بلوغ [[جسمانی]]، به [[والدین]] خود پشت می‌کند و در راهی که [[خشنودی]] آنان در آن نیست، گام می‌گذارد. در عمل نیز این [[خردگرایی]] [[افراطی]]، به [[انکار]] و [[تأویل]] بسیاری از [[معارف دینی]] انجامیده است.
از سخنان [[پیشوایان دینی]] به دست می‌آید که هر چند [[عقل]]، [[پیامبر]] درونی است، همواره نیازمند به نورافشانی پیامبران بیرونی است<ref>{{متن حدیث|أَيْنَ الْعُقُولُ الْمُسْتَصْبِحَةُ بِمَصَابِيحِ الْهُدَى‌}}؛ (نهج البلاغه، خطبه ۱۴۴، ص۱۴۰).</ref>. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} یکی از [[اهداف انبیا]] را آشکار ساختن گنجینه‌های عقل می‌داند<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱، ص۶.</ref> و این نه بدان معنا است که یک بار و برای همیشه پرده از روی گنجینه‌ها بر می‌افتد و از آن پس [[آدمی]] از تذکار پیامبران [[بی‌نیاز]] می‌گردد؛ بلکه عقل بشری هر اندازه [[راه کمال]] را بپیماید، همچنان به هدایت‌های [[وحیانی]] نیازمند است و هر قدر بر تجربه‌های درونی و بیرونی خود بیفزاید، در برابر [[مکتب]] پیامبران، چون کودکی دبستانی است.

وانگهی، چگونه می‌توان در تحلیل این [[آموزه اسلامی]]، آموزه‌های دیگر [[دین]] را نادیده گرفت و [[ولایت امامان]] را ناقض خاتمیت دانست؟ [[اسلام]] مجموعه‌ای از [[معارف]] است که مکمل و مؤید یکدیگرند؛ چنان‌که [[امام علی]]{{ع}} از [[زبان قرآن]] [[کریم]] این [[حقیقت]] را یاد می‌کند که همه [[آیات قرآن]]، [[تصدیق]] کننده یکدیگرند<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۸، ص۲۰.</ref> و به تعبیر [[پیامبر اکرم]]{{صل}}، نباید با [[تمسک]] به آیه‌ای از [[قرآن]]، به [[تکذیب]] و [[انکار آیات]] دیگر پرداخت<ref>{{متن حدیث|إِنَّمَا نَزَلَ كِتَابُ اللَّهِ يُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضاً، فَلَا تُكَذِّبُوا بَعْضَهُ بِبَعْضٍ}}؛ (کنز العمال، ج۱، ص۶۱۹، ح۲۸۶۱).</ref>. بنابراین، چگونه می‌توان از خاتمیت، [[تفسیری]] به دست داد که با همه [[آیات]] و نصوصی که بر [[معصوم]] بودن [[اهل بیت پیامبر]] و [[لزوم اطاعت]] بی‌چون و چرا از آنان تأکید دارند<ref>برای آشنایی با ادله و ابعاد عصمت امامان، ر.ک: پژوهشی در عصمت معصومان، ص۳۳۴-۲۷۷.</ref>، در تنافی باشد. [[امام علی]]{{ع}}، [[جاودانگی دین اسلام]] را با کمال و محتوای درونی آن پیوند می‌زند و می‌فرماید:
این [[اسلام]]، [[دین خدا]] است که آن را برای خود گزید و به دیده [[عنایت]] خویشش پرورید. پس چنانش برپا داشت که نه دستاویزش بریدنی باشد و نه حلقه‌هایش گشودنی و نه پایه‌هایش ویران شدنی و نه ستون‌هایش برافکندنی و نه درخت آن از ریشه برآید و نه زمانش به سر آید... نه سپیدی روشنش را سیاهی فراگیرد و نه راستی‌اش [[کجی]] پذیرد. چون چوب خشک، خمش نتوان کرد و گذرگاهش را بی‌دشواری توان سپرد. چراغش نمیرد و شیرینی‌اش چاشنی تلخی نگیرد<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۸، ص۲۳۳.</ref>.

همچنین آن حضرت، [[قرآن کریم]] را کتابی می‌داند که شگفتی‌هایش پایان نمی‌پذیرد و با خواندن و شنیدن پیاپی، کهنگی نمی‌گیرد و در جایی دیگر در این باره می‌فرماید: «[[قرآن]]، دریایی است که بردارندگان آب، آن را خشک نگردانند و چشمه‌ساری است که آب کشندگان، آب آن را به ته نرسانند»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۸، ص۲۳۴.</ref>. بر این اساس، سر اصلی [[خاتمیت]] را باید در محتوای این [[دین الهی]] و [[استعداد]] پایان ناپذیرش برای [[کشف]] و [[استنباط]]، پی جست؛ نه [[رشد عقل]] و [[شکوفایی دانش]] بشری. [[پیشرفت]] [[علمی]] و [[فرهنگی]]، هر چند می‌تواند [[آدمیان]] را برای پذیرش و صیانت از [[دین]] جاویدان [[الهی]] آماده سازد، نمی‌تواند یگانه محور و یا محور بنیادین خاتمیت تلقی گردد. اگر در تحلیل این پدیده درون [[دینی]] به یافته‌های [[ذهنی]] خود بسنده کنیم، راه به جایی نمی‌بریم و نتیجه آن می‌شود که یکی، [[جشن]] تولد [[عقل]] استقرایی و آزادی‌اش را همزمان با [[بعثت]] [[رسول خدا]]{{صل}} برپا می‌کند و دیگری، چون در فضای [[تفکر شیعی]] می‌اندیشد، تولد عقل را در این [[زمان]] زودرس می‌داند و آن را دویست و پنجاه سال دیرتر، جشن می‌گیرد. از این رو، تلاش ما بر این است که با [[استمداد]] از [[متون دینی]]، به ویژه [[سخنان امام علی]]{{ع}}، [[شناختی]] هرچند اندک از [[راز]] [[ختم نبوت]] به دست آوریم.<ref>[[حسن یوسفیان|یوسفیان]] و [[احمد حسین شریفی|شریفی]]، [[بعثت و نبوت (مقاله)| مقاله «بعثت و نبوت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۳]] ص ۶۹.</ref>.

==ختم [[نبوت تبلیغی]] و [[تشریعی]]==
با نگاهی به [[تاریخ پیامبران]] و بهره‌گیری از [[آیات]] و [[روایات]]، می‌توان دو گونه [[نبوت]] را از یکدیگر باز [[شناخت]]: نبوت تبلیغی و [[نبوت تشریعی]]. شمار اندکی از [[پیامبران]] دارای نبوت تشریعی بوده و [[شریعت]] و قانونی ویژه برای [[مردم]] به ارمغان آورده‌اند؛ اما [[وظیفه]] بیش‌تر پیامبران تنها [[تبلیغ]] و [[ترویج]] و اجرای [[تعالیم]] [[پیامبر صاحب شریعت]] بوده است. [[اسلام]] با اعلام ختم نبوت، هم به نبوت تشریعی پایان داد و هم به نبوت تبلیغی؛ یعنی [[پس از ظهور اسلام]]، نه کسی از ناحیه [[خداوند]] شریعتی دیگر می‌آورد و نه نیازی است که برای تبلیغ این [[دین]]، [[پیامبری]] دیگر آید. [[بشر]] تا هنگامی که به [[وحی تبلیغی]] نیازمند بوده است، خود، [[توانایی]] [[دعوت]] و [[تعلیم]] و [[تبلیغ دین الهی]] را نداشته است. ظهور [[علم]] و [[عقل]] و به عبارتی دیگر، [[رشد]] و [[بلوغ]] [[انسانیت]]، خود به خود، به وحی تبلیغی پایان داده است<ref>مطهری، مرتضی، ختم نبوت، ص۳۶.</ref>. در این دوران، [[امامان معصوم]]{{ع}} و [[عالمان دین]]، همان [[وظایف]] پیامبران [[تبلیغی]] را انجام می‌دهند و در مقابل [[بدعت‌ها]] و [[انحراف‌ها]] می‌ایستند. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در بیان [[وظیفه عالمان]] [[دینی]] می‌فرماید: «هرگاه بدعت‌ها نمایان شود، وظیفه عالمان این است که علم خود را آشکار کنند و با [[بدعت]] به [[مبارزه]] برخیزند»<ref>الکافی، ج۱، ص۵۴.</ref>. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نیز درباره عالم دینی می‌فرماید:
و خود را در [[فرمان خدا]] گذاشت و برگزاردن [[برترین]] وظیفه‌ها [[همت]] گماشت؛ چنان که هر مشکلی که پیش آید، باز نماید و در آن نماند و هر فرعی را به اصل آن بازگرداند. چراغ تاریکی‌ها است، راه‌گشا در تیرگی‌ها است، کلید درهای بسته است و [[دشواری‌ها]] را از پیش بردارد. راهنمای [[گمراهان]] است و در بیابان نادانی‌شان فرو نگذارد<ref>نهج البلاغه، خطبه ۸۷، ص۶۹.</ref>.
چنان که از سخنان امام علی{{ع}} به دست می‌آید، [[ختم نبوت]] به معنای [[انقطاع]] خبرهای [[وحیانی]] و [[پیام‌های آسمانی]] است، نه پایان یافتن هرگونه [[ارتباط با غیب]] و بهره‌مندی از فیض‌های [[معنوی]] و [[کشف و شهود]] و [[الهامات]] سبحانی. [[امام علی]]{{ع}} در این باره می‌فرماید: «و همواره [[خدا]] را که بخشش‌های او بی‌شمار است و نعمت‌هایش بسیار، در پاره‌ای از [[روزگار]] پس از پاره‌ای دیگر و در زمانی میان آمدن دو [[پیامبر]]، بندگانی است که از راه [[اندیشه]] با آنان در [[راز]] است و از طریق [[خرد]] دمساز»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۲۲، ص۲۵۵.</ref>. روایتی بسیار نغز و پرمغز از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در این باره نقل است؛ بدین مضمون: «بی‌گمان [[خداوند]] را بندگانی است که پیامبر نیستند، اما [[پیامبری]] به حال آنان [[غبطه]] می‌خورد»<ref>ابن عربی، محیی الدین، الفتوحات المکیه، ج۱۳، ص۱۳۷، ف ۱۰۹؛ ملاصدرا، الشواهد الربوبیه، ص۳۷۷.</ref>. معنای آشکار این سخنان آن است که از نظر [[اسلام]] هرچند باب [[نبوت]] بسته شده است، باب [[الهام]] و [[اشراق]] هرگز بسته نشده و نخواهد شد. اصولاً یکی از [[اهداف بعثت پیامبران]] این بوده است که [[بشر]] را در این راه [[یاری]] رسانند<ref>ر.ک: مطهری، مرتضی، ختم نبوت، ص۳۲.</ref> و راه صحیح [[عرفان]] و [[شهود]] را بنمایانند. [[قرآن کریم]] از انسان‌هایی یاد می‌کند که هر چند پیامبر نیستند، همدم و هم‌سخن فرشتگانند<ref>ر.ک: قصص، آیه ۷؛ مریم آیات ۲۱ - ۱۶؛ آل عمران، آیه ۴۵.</ref>. بنابر [[روایات]] [[قطعی]]، [[حضرت زهرا]]{{س}} نیز با [[فرشتگان]] هم‌سخن بوده و حتی بزرگ‌ترین [[فرشته]] [[الهی]]، [[جبرائیل]] [[امین]]، بر آن حضرت وارد می‌شده است<ref>ر.ک: علامه امینی، فاطمة الزهراء، ص۷۳-۶۸.</ref>. با این همه، الهام و کشف و شهود دارای مراتب فراوانی است و نمی‌توان [[تجربه دینی]] انسان‌های عادی را هم‌پای [[وحی پیامبران]] دانست و از بسط [[تجربه]] [[نبوی]] سخن گفت.

چنان‌که گذشت، راز اصلی ختم [[نبوت تشریعی]]، در محتوای این [[دین الهی]] نهفته است. رکن اصلی [[خاتمیت اسلام]]، قرآن کریم است که همچون [[کتاب تکوینی]] خداوند ([[طبیعت]])، استعدادی پایان ناپذیر برای تحقیق و [[کشف]] و [[استنباط]] دارد. «هرچه بینش‌ها وسیع‌تر و عمیق‌تر می‌گردد و تحقیقات و مطالعات بیش‌تر انجام می‌گیرد، [[راز]] جدیدتری به دست می‌آید»<ref>ر.ک: مطهری، مرتضی، ختم نبوت، ص۷۵ - ۷۲؛ همو، خاتمیت، ص۱۶۴ - ۱۶۰.</ref>. برخی کسان که از [[خاتمیت]]، آن تحلیل‌های پیشین را به دست می‌دهند، بر این باورند که اگر [[پیامبر اکرم]]{{صل}} عمری طولانی‌تر می‌داشت. [[قرآن]] بیش‌تر از قرآن کنونی می‌شد؛ ولی<ref>سروش، عبدالکریم، بسط تجربه نبوی، ص۲۰.</ref>سخن [[امیرمؤمنان]]{{ع}} درباره [[قرآن کریم]]، بر این [[پندار]]، خط بطلان می‌کشد و چنین برداشتی از خاتمیت را رد می‌کند.
این قرآن [[فرمان]] دهنده است و بازدارنده؛ خاموش است و گوینده؛ [[حجت خدا]] است بر آفریدگانش که بدان [[پیمان]] گرفته از ایشان، و همگان را نهاده است در گرو آن. [[نور]] - [[هدایت]] - خود را با قرآن تمام گرداند و [[دین]] خود را بدان به کمال رساند، و [[جان]] [[پیامبر]] خویش را هنگامی ستاند که از رساندن احکامی که موجب [[رستگاری]] [[آفریدگان]] است، فارغ ماند. پس [[خدا]] را چنان بزرگ دارید که خود بزرگ داشته. چه او چیزی از دین خویش را از شما پنهان نداشته و آن‌چه را از آن [[خشنود]] باشد یا نپسندد وانگذاشته، جز آن‌که برای آن نشانی نهاده است آشکارا، و آیتی محکم و معنای آن هویدا تا [[مردم]] را از آن‌چه نخواهد باز دارد و یا بدان‌چه رضای او هست، بخواند<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۸۳، ص۱۹۴.</ref>.

قرآن کریم نیز بر [[عصمت]] و [[حجیت سنت]] و [[سیره رسول اکرم]]{{صل}} و گفتار و [[کردار]] [[ائمه اهل بیت]]{{عم}} و [[لزوم]] [[پیروی]] از آنان، به عنوان رکن دیگری از خاتمیت تأکید می‌کند. بنابراین، نادیده گرفتن [[سنت پیامبر]] و [[امامان معصوم]]{{عم}}، در [[حقیقت]] به معنای عمل نکردن به دستور قرآن و نادیده گرفتن [[پیام]] خاتمیت است. [[حدیث ثقلین]]، که م مورد قبول همه [[فرقه‌های اسلامی]] است، به خوبی رمز [[جاودانگی اسلام]] را بیان می‌کند<ref>ر.ک: جوادی، آملی، عبدالله، شریعت در آینه معرفت، ص۲۱۴.</ref>. مضمون این [[حدیث]] در [[کلام امام علی]]{{ع}} چنین آمده است:
بی‌گمان، [[خدای متعال]]، ما را [[پاک]] و [[معصوم]] گرداند و [[گواه]] بر [[آفریدگان]] و [[حجت]] بر [[بندگان]] قرار داد و ما را همراه [[قرآن]] و قرآن را همراه ما کرد؛ به گونه‌ای که نه ما از قرآن جدا می‌شویم و نه او ما را تنها می‌گذارد<ref>بحارالانوار، ج۲۳، ج۲۶، باب ۲۰، ص۳۴۲ وج ۲۶، باب ۵، ص۲۵۰، ح۲۰، و ج۲۸، باب ۱، ص۱۴، ح۲۲.</ref>.
همچنین، درباره جایگاه [[امامان معصوم]]{{ع}} در [[فهم]] [[حقایق]] [[قرآنی]] و [[ضرورت]] وجود آنان برای تکمیل ارکان [[خاتمیت]] و [[اسلام]]، می‌فرماید:
آن - [[کتاب خدا]] است – قرآن، از آن بخواهید تا سخن گوید و هرگز سخن نگوید؛ اما من شما را از آن خبر می‌دهم. بدانید که در قرآن [[علم آینده]] است و [[حدیث]] گذشته؛ [[درد]] شما را درمان است و راه سامان دادن کارتان در آن است<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۸، ص۱۵۹.</ref>.
به دلیل این سهم بنیادین امامان معصوم{{ع}} در [[تفسیر]] و [[تبیین حقایق]] قرآنی است که [[امام علی]]{{ع}} آنان را «اساس و پایه [[دین]] و ستون [[یقین]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲، ص۹.</ref> می‌خواند و وجودشان را مایه «[[حیات]] [[دانش]] و هلاک [[نادانی]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۳۹، ص۲۶۸.</ref> می‌داند و از آنان به عنوان «ستون اسلام و [[مرجع]] [[تشخیص حق]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۳۹، ص۲۶۸.</ref> یاد می‌کند.

معرفی [[عقل]] به عنوان منبعی از منابع دین، در کنار [[کتاب و سنت]]، و پای فشردن بر [[حجیت]] و محوریتش، رکن دیگر خاتمیت را محقق کرده است. اهمیت و [[منزلت]] عقل در [[معارف دینی]]، از امتیازات بی‌نظیر اسلام در مقایسه با دیگر [[ادیان]] است. تنها در [[قرآن کریم]] بیش از سیصد [[آیه]]، [[انسان]] را به [[تفکر]] و [[تدبر در آیات]] انفسی و آفاقی [[خداوند]] فرا می‌خوانند<ref>ر.ک: المیزان، ج۵، ص۲۵۵.</ref>. این نکته نشان می‌دهد که [[احکام]] و [[معارف اسلامی]]، با عقل و [[فطرت بشری]] همراه و هماهنگند و به همین دلیل، برای همیشه [[نیاز بشر به دین]] آسمانی را برآورده‌اند. آری، [[کمال دین]] به معنای برخورداری از پاسخ‌های آماده و از پیش طراحی شده برای همه مسائل [[علمی]] و عملی نیست؛ بلکه به معنای ارائه راه و ابزار است که با [[استمداد]] از آنها بتوان در هر موردی [[حکم خداوند]] را به دست آورد. از این رو است که در [[روزگار غیبت]]، [[استمرار]] [[اجتهاد]] و به تعبیر [[امام علی]]{{ع}}، {{متن حدیث|تَصْيِيرِ كُلِّ فَرْعٍ إِلَى أَصْلِهِ‌}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۸۷، ص۶۹.</ref> و [[ولایت]] [[فقیهان]] [[پرهیزگار]] و درست اندیش، ارکان [[خاتمیت]] را سامان می‌دهد و نبود [[کاستی]] در [[شریعت]] را در همه زمان‌ها و نسبت به همه مسائل تضمین می‌کند.
اجتهاد مستمر، [[احکام کلی]] شریعت را نسبت به همه موضوع‌ها، از جمله موضوع‌های تازه و بی‌سابقه تبیین می‌نماید و استمرار ولایت نیاز [[اجتماعی]] [[مسلمین]] را برآورده می‌سازد<ref>ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آینه معرفت، ص۲۲۲ - ۲۱۷.</ref>.

در پایان می‌افزاییم که [[شخصیت پیامبر اکرم]]{{صل}} در دریافت و [[ابلاغ دین]] خاتم و [[پیام]] [[جاودانه]] [[الهی]]، سهمی بنیادین داشته است. به همین دلیل، [[عارفان]] [[مسلمان]] در تحلیل [[ختم نبوت]] بر اکملیت [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در مراتب وجودی تأکیدی فراوان دارند<ref>ر.ک: فیاض لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، ص۳۷۲- ۳۷۰؛ قیصری، داوود بن محمود، مطلع فصوص الکلم فی معانی فصوص الحکم، ج۲، ص۴۵۵.</ref>. بدین‌سان، [[رسول اکرم]]{{صل}} از آن رو سزاوار [[مقام]] خاتم الانبیایی است که:
با [[عروج]] به جایگاه [[قدس]] [[ربوبی]]، اشراف [[شهودی]] بر [[عوالم]] وجودی پیدا کرده و از این طریق، [[کامل‌ترین]] [[قوانین]] را برای [[سلوک]] [[بندگان خدا]] به آنها [[ابلاغ]] می‌نماید<ref>شریعت در آینه معرفت، ص۲۰۹.</ref>.<ref>[[حسن یوسفیان|یوسفیان]] و [[احمد حسین شریفی|شریفی]]، [[بعثت و نبوت (مقاله)| مقاله «بعثت و نبوت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۳]] ص ۷۴.</ref>.

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:1368101.jpg|22px]] [[حسن یوسفیان|یوسفیان]] و [[احمد حسین شریفی|شریفی]]، [[بعثت و نبوت (مقاله)| مقاله «بعثت و نبوت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۳ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۳''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}