دانش کلام اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani: /* منابع */

2025-08-20T09:56:54Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۶
خط ۱۳۳:		خط ۱۳۳:
	# [[پرونده:Jawahir-kalam-1.jpg\|22px]] [[سید علی حسینی میلانی\|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)\|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱]]		# [[پرونده:Jawahir-kalam-1.jpg\|22px]] [[سید علی حسینی میلانی\|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)\|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱]]
	# [[پرونده:IM009899.jpg\|22px]] [[علی شفیعی\|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری\|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)\| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)\|'''دانشنامه امام خمینی ج۸''']]		# [[پرونده:IM009899.jpg\|22px]] [[علی شفیعی\|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری\|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)\| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)\|'''دانشنامه امام خمینی ج۸''']]
	# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[~~تجسم~~ (مقاله)\|مقاله ~~«تجسم»~~]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]		# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Bahmani در ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۶

2025-08-20T09:56:09Z

Bahmani در ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۴

2025-08-20T09:54:02Z

نمایش تغییرات

Jaafari در ‏۱۱ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۹

2025-08-11T08:19:16Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۴۹
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[دانش کلام اسلامی در معارف و سیره معصوم]] - [[دانش کلام اسلامی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]\| پرسش مرتبط = }}		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[دانش کلام اسلامی در معارف و سیره معصوم]] -[[دانش کلام اسلامی در تاریخ اسلامی]] - [[دانش کلام اسلامی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]\| پرسش مرتبط = }}

	== مقدمه ==		== مقدمه ==

Jaafari: /* منابع */

2025-08-10T06:55:44Z

منابع

@@ خط ۹۹: / خط ۹۹: @@
 خلاصه این که علم کلام در هیچ روزگاری موجب ضعف مسلمین و شکست خوردن ایشان نبوده است. بلکه-در هر زمانی که حقیقتا با [[پیروی]] از روش‌های صحیح، این [[علم]] را به کار برده اند-از عوامل [[وحدت]] کلمۀ مسلمین و پیوستن صفوف ایشان و سرافرازی در مقابل دشمنان شده است... و با این حال منکر آن نیستیم که همین علم را برخی وسیلۀ توجیه عقائد [[باطل]] خود کرده‌اند. ولی این به علم کلام اختصاص ندارد. چه بسیار از علوم اسلامی که وسیله‌ای برای پیاده شدن [[اهداف]] مخالفین در رویارویی با حق و [[دین اسلام]]، گردیده است... و این مطلب موجب [[اتهام]] علم کلام نمی‌شود بلکه [[وظیفه]] [[مردم]] است تا بین [[عالمان]] علم کلام تفاوت گذارده و عالم بر حق را [[شناسایی]] کنند و به پیروی از او بپردازند و از طرفی عالم مغرض را شناسایی و از او دوری نمایند...<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام، ج۱]]، ص ۶۵.</ref>.
 == منابع ==
@@ خط ۱۰۶: / خط ۱۵۴: @@
 # [[پرونده:Jawahir-kalam-1.jpg|22px]] [[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱]]
 # [[پرونده:IM009899.jpg|22px]] [[علی شفیعی|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۸''']]
 {{پایان منابع}}

Bahmani در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۴:۵۸

2025-05-04T04:58:17Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۸
خط ۱:		خط ۱:
	{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[دانش کلام اسلامی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]\| پرسش مرتبط = }}		{{مدخل مرتبط \| موضوع مرتبط = \| عنوان مدخل = \| مداخل مرتبط = [[دانش کلام اسلامی در معارف و سیره معصوم]] - [[دانش کلام اسلامی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]\| پرسش مرتبط = }}

	== مقدمه ==		== مقدمه ==

Bahmani: /* پیشینه */

2024-12-04T06:21:58Z

پیشینه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۵۱
خط ۳۲:		خط ۳۲:
	تبیین مسائل کلامی و [[معارف دینی]] به دست [[امام باقر]]{{ع}} و [[امام صادق]]{{ع}} ازجمله تلاش‌های مهمی بود که در برابر بحث‌های [[خوارج]] مورد توجه قرار گرفت<ref>طهمزی، نقش امام باقر{{ع}} و امام‌ صادق{{ع}} در فرهنگ و تمدن اسلامی، ۱۶ ـ ۱۷.</ref>.		تبیین مسائل کلامی و [[معارف دینی]] به دست [[امام باقر]]{{ع}} و [[امام صادق]]{{ع}} ازجمله تلاش‌های مهمی بود که در برابر بحث‌های [[خوارج]] مورد توجه قرار گرفت<ref>طهمزی، نقش امام باقر{{ع}} و امام‌ صادق{{ع}} در فرهنگ و تمدن اسلامی، ۱۶ ـ ۱۷.</ref>.

	کلام در [[قرن نهم]] به بعد با ظهور [[میرداماد]] و [[ملاصدرا]] به اوج رسید و به‌کلی برهانی شد و جزء مسائل فلسفه قرار گرفت، در این دوره کلام [[استقلال]] خود را از دست داد؛ به گونه‌ای که بنابر نظر برخی صاحب‌نظران به‌تدریج تحت نفوذ فلسفه قرار گرفت و سرانجام در فلسفه هضم شد<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۱۳/۲۳۴ ـ ۲۳۷؛ جبرئیلی، کلام شیعی، ۱۰۶ ـ ۱۰۷؛ خراسانی، نسبت کلام اسلامی با فلسفه اسلامی، ۷۴.</ref>. در اوایل [[قرن]] بیستم میلادی، ویلیام جیمز در سخنرانی‌هایی که درباره «[[تجربه دینی]]» ایراد کرد، از [[کلام جدید]] نام برد. به [[اعتقاد]] وی، [[رسالت]] کلام جدید مطالعه [[اعتقادات]] [[مذاهب]] مختلف و بازشناسی [[عقاید]] مشترک آنها و پیشنهاد به عنوان وجه [[سازش]] میان مذاهب گوناگون است<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۴۹ ـ ۵۰.</ref>. تحولاتی که در [[جهان غرب]] در قلمرو [[الهیات]] [[مسیحی]] رخ داد، به‌تدریج در [[جهان اسلام]] نفوذ کرد و منشأ طرح [[پرسش‌ها]] و [[شبهات]] جدیدی در زمینه [[دین]] و [[عقاید اسلامی]] گردید و گروهی [[عقاید دینی]] را با نظریه‌های [[علمی]] و [[فلسفی]] جدید [[تفسیر]] کردند<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۵۲ ـ ۵۳.</ref>.<ref>[[علی شفیعی\|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری\|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)\| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)\|دانشنامه امام خمینی ج۸]]، ص۴۸۹–۵۰۲.</ref>		کلام در قرن نهم به بعد با ظهور میرداماد و [[ملاصدرا]] به اوج رسید و به‌کلی برهانی شد و جزء مسائل فلسفه قرار گرفت، در این دوره کلام [[استقلال]] خود را از دست داد؛ به گونه‌ای که بنابر نظر برخی صاحب‌نظران به‌تدریج تحت نفوذ فلسفه قرار گرفت و سرانجام در فلسفه هضم شد<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۱۳/۲۳۴ ـ ۲۳۷؛ جبرئیلی، کلام شیعی، ۱۰۶ ـ ۱۰۷؛ خراسانی، نسبت کلام اسلامی با فلسفه اسلامی، ۷۴.</ref>. در اوایل [[قرن]] بیستم میلادی، ویلیام جیمز در سخنرانی‌هایی که درباره «[[تجربه دینی]]» ایراد کرد، از [[کلام جدید]] نام برد. به [[اعتقاد]] وی، [[رسالت]] کلام جدید مطالعه [[اعتقادات]] [[مذاهب]] مختلف و بازشناسی [[عقاید]] مشترک آنها و پیشنهاد به عنوان وجه [[سازش]] میان مذاهب گوناگون است<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۴۹ ـ ۵۰.</ref>. تحولاتی که در جهان غرب در قلمرو [[الهیات]] [[مسیحی]] رخ داد، به‌تدریج در [[جهان اسلام]] نفوذ کرد و منشأ طرح [[پرسش‌ها]] و [[شبهات]] جدیدی در زمینه [[دین]] و [[عقاید اسلامی]] گردید و گروهی [[عقاید دینی]] را با نظریه‌های [[علمی]] و [[فلسفی]] جدید [[تفسیر]] کردند<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۵۲ ـ ۵۳.</ref>.<ref>[[علی شفیعی\|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری\|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)\| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)\|دانشنامه امام خمینی ج۸]]، ص۴۸۹–۵۰۲.</ref>

	== موضوع علم کلام ==		== موضوع علم کلام ==

Bahmani: /* موضوع علم کلام */

2024-12-04T06:21:37Z

موضوع علم کلام

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۵۱
خط ۲۴:		خط ۲۴:

	[[اهل سنت]] در مسائل اصول دین به دو [[مکتب]] بزرگ «[[اشاعره]]» و «[[معتزله]]» منقسم شدند، آنها در بسیاری از مسائل [[اختلاف]] شدیدی دارند و روش استدلالاتشان با هم تفاوت وسیعی دارد ولکن [[حقیقت]] آن است که اشاعره در بسیاری از بحث‌های مورد اختلاف بین [[شیعه]] و [[اهل تسنن]] پیرو معتزله و از [[فکر]] آنان استفاده کرده‌اند.		[[اهل سنت]] در مسائل اصول دین به دو [[مکتب]] بزرگ «[[اشاعره]]» و «[[معتزله]]» منقسم شدند، آنها در بسیاری از مسائل [[اختلاف]] شدیدی دارند و روش استدلالاتشان با هم تفاوت وسیعی دارد ولکن [[حقیقت]] آن است که اشاعره در بسیاری از بحث‌های مورد اختلاف بین [[شیعه]] و [[اهل تسنن]] پیرو معتزله و از [[فکر]] آنان استفاده کرده‌اند.

			== پیشینه ==
			بحث‌های [[اعتقادی]] و پرسش‌های [[کلامی]]، [[تاریخی]] به بلندای [[تاریخ]] [[بشریت]] دارد و همراه با ظهور [[دین]] و [[اعتقادات دینی]]، در [[ادیان الهی]] مطرح بوده است<ref>کرد فیروزجایی، کلیاتی از علم کلام، ۱۰۷.</ref>. مباحث [[کلام اسلامی]] هم‌زمان با ظهور [[آیین اسلام]] پدید آمده است و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نخستین کسی است که عهده‌دار ایفای [[رسالت]] کلامی در [[اسلام]] گردید. مناظره‌های کلامی پیامبر اکرم{{صل}} با [[مشرکان]] و [[کافران]] در [[آیات قرآن]] و [[احادیث اسلامی]] گزارش شده است<ref>طبرسی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، ۱/۲۱ ـ ۵۱؛ ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۳۹.</ref>. پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}} و در پی تحولاتی که در [[دنیای اسلام]] در زمینه‌های مختلف رخ داد، تاریخ کلام اسلامی نیز متحول گردید و به‌تدریج در زمینه [[مسائل اعتقادی]] دسته‌بندی‌هایی پدید آمد و به پیدایش [[فرقه‌ها]] و مکاتب کلامی انجامید.<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۳۹.</ref> در اواخر عصر خلفا، نخستین مکتب کلامی، یعنی [[فرقه]] [[خوارج]] با طرح [[پرسش]] و [[شبهه]] درباره چیستی [[حکومت]] و کیستی [[حاکم]]<ref>اشعری قمی، المقالات و الفرق، ۸؛ خواجه‌نصیر، قواعد العقائد، ۱۱۰ ـ ۱۱۱ و ۱۳۰؛ رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۲.</ref> و چگونگی رابطه [[مردم]] با مردم و [[جامعه]] با [[خدا]] و چیستی [[حکم]] مرتکب گناه کبیره، ظهور کرد<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۲.</ref>.

			با فتوحات [[سرزمین‌های اسلامی]] و [[توسعه]] جغرافیایی اسلام، زمینه برخورد و تعامل [[فکری]] و اعتقادی [[مسلمانان]] و [[پیروان ادیان]] و [[مذاهب]] دیگر فراهم شد و سبب شد بحث‌های کلامی گسترش یابد؛ به گونه‌ای که مسلمانان با [[احکام]] و اندیشه‌های [[فلسفی]] مکاتب و نحله‌های مختلف آشنا شدند. نشر این آرای و [[اندیشه‌ها]] زمینه‌ساز طرح مسائل و مباحث نوینی در [[قلمرو دین]] و [[عقاید دینی]] گردید. از سوی دیگر، قبول یا ردّ، تصویب یا تخطئه این آرا و اندیشه‌های فلسفی از سوی متفکران اسلامی، موجب پیدایش مواضع متفاوتی شد. [[معتزله]] با [[اشتیاق]] به مطالعه کتاب‌های فلسفی پرداختند و [[اهل حدیث]] و حنابله آن را مردود دانستند<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۴۰.</ref>. نظام‌های سیاسی [[حاکم]] بر [[دنیای اسلام]] نیز در عصر [[اموی]] و عباسی با انگیزه‌های سیاسی به اختلافات مذهبی و [[اعتقادی]] دامن زدند و عامل دیگری برای گسترش [[منازعات]] [[کلامی]] شدند<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۴۰.</ref>.

			تبیین مسائل کلامی و [[معارف دینی]] به دست [[امام باقر]]{{ع}} و [[امام صادق]]{{ع}} ازجمله تلاش‌های مهمی بود که در برابر بحث‌های [[خوارج]] مورد توجه قرار گرفت<ref>طهمزی، نقش امام باقر{{ع}} و امام‌ صادق{{ع}} در فرهنگ و تمدن اسلامی، ۱۶ ـ ۱۷.</ref>.

			کلام در [[قرن نهم]] به بعد با ظهور [[میرداماد]] و [[ملاصدرا]] به اوج رسید و به‌کلی برهانی شد و جزء مسائل فلسفه قرار گرفت، در این دوره کلام [[استقلال]] خود را از دست داد؛ به گونه‌ای که بنابر نظر برخی صاحب‌نظران به‌تدریج تحت نفوذ فلسفه قرار گرفت و سرانجام در فلسفه هضم شد<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۱۳/۲۳۴ ـ ۲۳۷؛ جبرئیلی، کلام شیعی، ۱۰۶ ـ ۱۰۷؛ خراسانی، نسبت کلام اسلامی با فلسفه اسلامی، ۷۴.</ref>. در اوایل [[قرن]] بیستم میلادی، ویلیام جیمز در سخنرانی‌هایی که درباره «[[تجربه دینی]]» ایراد کرد، از [[کلام جدید]] نام برد. به [[اعتقاد]] وی، [[رسالت]] کلام جدید مطالعه [[اعتقادات]] [[مذاهب]] مختلف و بازشناسی [[عقاید]] مشترک آنها و پیشنهاد به عنوان وجه [[سازش]] میان مذاهب گوناگون است<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۴۹ ـ ۵۰.</ref>. تحولاتی که در [[جهان غرب]] در قلمرو [[الهیات]] [[مسیحی]] رخ داد، به‌تدریج در [[جهان اسلام]] نفوذ کرد و منشأ طرح [[پرسش‌ها]] و [[شبهات]] جدیدی در زمینه [[دین]] و [[عقاید اسلامی]] گردید و گروهی [[عقاید دینی]] را با نظریه‌های [[علمی]] و [[فلسفی]] جدید [[تفسیر]] کردند<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر، ۵۲ ـ ۵۳.</ref>.<ref>[[علی شفیعی\|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری\|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)\| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)\|دانشنامه امام خمینی ج۸]]، ص۴۸۹–۵۰۲.</ref>

	== موضوع علم کلام ==		== موضوع علم کلام ==

Bahmani: /* منابع */

2024-12-04T06:17:26Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۴۷
خط ۹۶:		خط ۹۶:
	#[[پرونده:13681040.jpg\|22px]] [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]		#[[پرونده:13681040.jpg\|22px]] [[جواد محدثی\|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)\|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]
	# [[پرونده:Jawahir-kalam-1.jpg\|22px]] [[سید علی حسینی میلانی\|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)\|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱]]		# [[پرونده:Jawahir-kalam-1.jpg\|22px]] [[سید علی حسینی میلانی\|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)\|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱]]
			# [[پرونده:IM009899.jpg\|22px]] [[علی شفیعی\|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری\|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)\| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)\|'''دانشنامه امام خمینی ج۸''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Bahmani: /* علل پیدایش */

2024-12-04T06:16:14Z

علل پیدایش

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۴۶
خط ۳۲:		خط ۳۲:

	== علل پیدایش ==		== علل پیدایش ==
	در علل پیدایش و [[گسترش علم]] کلام زمینه‌های مختلف داخلی و خارجی به خصوص ارتباط [[مسلمین]] با دیگر [[ملل]] و مکاتب مؤثر بوده است.		در علل پیدایش و گسترش علم کلام زمینه‌های مختلف داخلی و خارجی به خصوص ارتباط [[مسلمین]] با دیگر [[ملل]] و مکاتب مؤثر بوده است.

	[[استاد مطهری]] پیدایش علم کلام را محدود به دوره‌ای خاص از تاریخ اسلام نمی‌داند، بلکه [[معتقد]] به [[سیر]] تکاملی دراین‌باره است که با [[بعثت]] [[پیامبر اسلام]]{{صل}} و به‌ویژه نزول قرآن کریم آغاز و با فراز و فرودهای اعتقادی مسلمین در اطوار مختلف [[حیات]] [[اسلام]] [[توسعه]] و گسترش یافته است.		[[استاد مطهری]] پیدایش علم کلام را محدود به دوره‌ای خاص از تاریخ اسلام نمی‌داند، بلکه [[معتقد]] به [[سیر]] تکاملی دراین‌باره است که با [[بعثت]] [[پیامبر اسلام]]{{صل}} و به‌ویژه نزول قرآن کریم آغاز و با فراز و فرودهای اعتقادی مسلمین در اطوار مختلف [[حیات]] [[اسلام]] [[توسعه]] و گسترش یافته است.

	سلسه مراتب [[تاریخی]] پیدایش و گسترش علم کلام از منظر ایشان را می‌‌توان به این صورت تقریر نمود:		سلسه مراتب [[تاریخی]] پیدایش و گسترش علم کلام از منظر ایشان را می‌‌توان به این صورت تقریر نمود:
	# بحث‌های استدلالی درباره [[اصول اسلامی]] از خود قرآن کریم آغاز شده است. قرآن رسماً به برخی از [[مسائل اعتقادی]] از قبیل [[توحید]]، [[معاد]] و [[نبوت]] [[استدلال]] می‌‌کند و برهان اقامه می‌‌نماید و از مخالفان نیز برهان مطالبه می‌‌کند.		# بحث‌های استدلالی درباره اصول اسلامی از خود قرآن کریم آغاز شده است. قرآن رسماً به برخی از [[مسائل اعتقادی]] از قبیل [[توحید]]، [[معاد]] و [[نبوت]] [[استدلال]] می‌‌کند و برهان اقامه می‌‌نماید و از مخالفان نیز برهان مطالبه می‌‌کند.
	# در سخنان و گفتگوهای [[رسول اکرم]]{{صل}} با مخالفان و خطبه‌های علی{{ع}} نیز این مباحث تعقیب و [[تفسیر]] شده است. قطعاً اولین کسی که در مسائل [[عقلی]] [[اسلامی]] به تجزیه و تحلیل پرداخت و مسائلی درباره ذات و [[صفات ~~باری]]،~~ [[وحدت]] و کثرت، قدیم و حدوث، متناهی و غیر متناهی، [[جبر و اختیار]]، بساطت و ترکیب و غیر اینها بحث‌های عمیقی را طرح کرد، [[امیر المؤمنین]]{{ع}} است. به همین دلیل همواره [[شیعه]] در [[علوم عقلی]] بر غیر شیعه تقدم داشته است.		# در سخنان و گفتگوهای [[رسول اکرم]]{{صل}} با مخالفان و خطبه‌های علی{{ع}} نیز این مباحث تعقیب و [[تفسیر]] شده است. قطعاً اولین کسی که در مسائل [[عقلی]] [[اسلامی]] به تجزیه و تحلیل پرداخت و مسائلی درباره ذات و صفات باری، [[وحدت]] و کثرت، قدیم و حدوث، متناهی و غیر متناهی، [[جبر و اختیار]]، بساطت و ترکیب و غیر اینها بحث‌های عمیقی را طرح کرد، [[امیر المؤمنین]]{{ع}} است. به همین دلیل همواره [[شیعه]] در علوم عقلی بر غیر شیعه تقدم داشته است.
	# اولین مسئله‌ای که به عنوان اصل [[اعتقادی]] در میان [[مسلمین]] مطرح شد، مسئله [[کفر]] [[فاسق]] بود که به وسیله [[خوارج]] در نیمه اول [[قرن اول]] مطرح شد.		# اولین مسئله‌ای که به عنوان اصل [[اعتقادی]] در میان [[مسلمین]] مطرح شد، مسئله [[کفر]] [[فاسق]] بود که به وسیله [[خوارج]] در نیمه اول قرن اول مطرح شد.
	# در نیمه دوم قرن اول، پاره‌ای از مسائل [[کلامی]] از قبیل بحث [[جبر و اختیار]] [[قضا و قدر]]، [[عدل الهی]]، صفات و ذات در میان مسلمین مطرح شد. به‌ تدریج موارد [[اختلاف]] به یک سلسله مسائل دیگر در [[الهیات]]، [[طبیعیات]] و [[اجتماعیات]] و برخی مسائل مربوط به [[انسان]] و [[معاد]] کشیده شد. قدریون در این دوره‌ها به نام [[معتزله]] و جبریون به نام [[اشاعره]] خوانده شدند.		# در نیمه دوم قرن اول، پاره‌ای از مسائل [[کلامی]] از قبیل بحث [[جبر و اختیار]] [[قضا و قدر]]، [[عدل الهی]]، صفات و ذات در میان مسلمین مطرح شد. به‌ تدریج موارد [[اختلاف]] به یک سلسله مسائل دیگر در [[الهیات]]، طبیعیات و اجتماعیات و برخی مسائل مربوط به [[انسان]] و [[معاد]] کشیده شد. قدریون در این دوره‌ها به نام [[معتزله]] و جبریون به نام [[اشاعره]] خوانده شدند.
	# صف‌آرایی میان بحث‌های کلامی بعدها [[توسعه]] زیادی پیدا کرد و به بسیاری از مسائل [[فلسفی]] کشیده شد؛ از قبیل بحث در جواهر و [[اعراض]] و ترکیب [[جسم]] از اجزاء لایتجزی و مسئله خلأ؛ زیرا [[متکلمین]] طرح این مسائل را به عنوان مقدمه‌ای برای مسائل مربوط به [[اصول دین]] به خصوص مسائل مربوط به [[مبدأ و معاد]] لازم می‌‌شمردند <ref>مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ص۲۰ - ۱۷ و ۶۷ - ۶۶ همو، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص۵۱۷؛ همو، مقالات فلسفی، ص۳۶.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی\|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۵۴.</ref>		# صف‌آرایی میان بحث‌های کلامی بعدها [[توسعه]] زیادی پیدا کرد و به بسیاری از مسائل [[فلسفی]] کشیده شد؛ از قبیل بحث در جواهر و [[اعراض]] و ترکیب جسم از اجزاء لایتجزی و مسئله خلأ؛ زیرا متکلمین طرح این مسائل را به عنوان مقدمه‌ای برای مسائل مربوط به [[اصول دین]] به خصوص مسائل مربوط به مبدأ و معاد لازم می‌‌شمردند <ref>مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ص۲۰ - ۱۷ و ۶۷ - ۶۶ همو، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص۵۱۷؛ همو، مقالات فلسفی، ص۳۶.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی\|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۵۴.</ref>

	== وجه نام‌گذاری ==		== وجه نام‌گذاری ==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۶
خط ۵:		خط ۵:

	== تعریف [[علم کلام]] ==		== تعریف [[علم کلام]] ==
	در تعریف‌های صورت گرفته برای علم کلام گاهی تعریف به موضوع علم کلام [[ترجمه]] شده است<ref>جرجانی، سید شریف، التعریفات، ص۸۰؛ لاهیجی، عبد الرزاق، شوارق الالهام، ص۵.</ref> و برخی به اهداف و رسالت‌های آن اشاره دارند<ref>ایجی، عضدالدین، المواقف، ص۷؛ جرجانی، سید شریف، التعریفات، ص۸۰؛ ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ص۴۵۸.</ref>؛ برخی نیز [[کلام]] را با توجه به موضوع روش و اهداف این [[علم]] آن را دانشی تعریف کرده‌اند که فرد با آن به استباط، تنظیم و [[تبیین معارف]] و مفاهیم [[دینی]] پرداخته، بر اساس شیوه‌های مختلف [[استدلال]] اعم از [[برهان]]، [[جدل]]، [[خطابه]] و... گزاره‌های [[اعتقادی]] را [[اثبات]] و توجیه می‌کند و به [[اعتراض]] و [[شبهات]] [[مخالفان دین]] پاسخ می‌دهد<ref>گلپایگانی، علی ربانی، درآمدی بر علم کلام، ص۳۵.</ref>.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۸.</ref>		در تعریف‌های صورت گرفته برای علم کلام گاهی تعریف به موضوع علم کلام ترجمه شده است<ref>جرجانی، سید شریف، التعریفات، ص۸۰؛ لاهیجی، عبد الرزاق، شوارق الالهام، ص۵.</ref> و برخی به اهداف و رسالت‌های آن اشاره دارند<ref>ایجی، عضدالدین، المواقف، ص۷؛ جرجانی، سید شریف، التعریفات، ص۸۰؛ ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ص۴۵۸.</ref>؛ برخی نیز [[کلام]] را با توجه به موضوع روش و اهداف این [[علم]] آن را دانشی تعریف کرده‌اند که فرد با آن به استباط، تنظیم و [[تبیین معارف]] و مفاهیم [[دینی]] پرداخته، بر اساس شیوه‌های مختلف [[استدلال]] اعم از [[برهان]]، [[جدل]]، خطابه و... گزاره‌های [[اعتقادی]] را [[اثبات]] و توجیه می‌کند و به [[اعتراض]] و [[شبهات]] مخالفان دین پاسخ می‌دهد<ref>گلپایگانی، علی ربانی، درآمدی بر علم کلام، ص۳۵.</ref>.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۸.</ref>

	در تعریف علم کلام، فایده و [[هدف]] از تأسیس آن [[اختلاف]] زیادی وجود ندارد، [[قاضی ایجی]] در تعریف این [[علم]] می‌گوید: [[کلام]] [[علمی]] است که با وجود آن می‌توان [[قدرت]] بر [[اثبات]] [[عقاید دینی]]، آوردن [[حجت]] و دفع شبهه را پیدا کرد. او در ذکر فواید علم کلام می‌گوید: فایده این علم عبارت است از:		در تعریف علم کلام، فایده و [[هدف]] از تأسیس آن [[اختلاف]] زیادی وجود ندارد، [[قاضی ایجی]] در تعریف این [[علم]] می‌گوید: [[کلام]] [[علمی]] است که با وجود آن می‌توان [[قدرت]] بر [[اثبات]] [[عقاید دینی]]، آوردن [[حجت]] و دفع شبهه را پیدا کرد. او در ذکر فواید علم کلام می‌گوید: فایده این علم عبارت است از:
خط ۴۳:		خط ۴۳:
	# موضوع علم کلام، [[عقاید دینی]] است.		# موضوع علم کلام، [[عقاید دینی]] است.

	اکثر [[محققان]] معاصر موضوع علم کلام را عقاید دینی می‌دانند<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۸.</ref>.		اکثر محققان معاصر موضوع علم کلام را عقاید دینی می‌دانند<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۸.</ref>.

	== اهمیت علم کلام ==		== اهمیت علم کلام ==
خط ۶۴:		خط ۶۴:

	مورخین و متکلمین در بیان اینکه چرا این علم "[[کلام]]" نامیده شده، چند علت گفته‌اند:		مورخین و متکلمین در بیان اینکه چرا این علم "[[کلام]]" نامیده شده، چند علت گفته‌اند:
	# این علم موجب می‌شود [[قدرت]] [[سخنوری]] (تکلّم) و استدلال‌گری در [[انسان]] افزایش یابد؛		# این علم موجب می‌شود [[قدرت]] سخنوری (تکلّم) و استدلال‌گری در [[انسان]] افزایش یابد؛
	# در نخستین کتاب‌های [[عقیدتی]]، مباحثی با عنوان‌های «کلام فی الجیر»، «کلام فی اثبات ~~[[الصانع]]»~~ و مانند آن، آغاز می‌شده است؛		# در نخستین کتاب‌های [[عقیدتی]]، مباحثی با عنوان‌های «کلام فی الجیر»، «کلام فی اثبات الصانع» و مانند آن، آغاز می‌شده است؛
	# مهم‌ترین و داغ‌ترین مسئله عقیدتی که در آغاز [[اسلام]] مطرح شد، مسئله [[مخلوق بودن]] و نبودن «[[کلام خدا]]» بود<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۹؛ [[مسلم محمدی\|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۵۴.</ref>.		# مهم‌ترین و داغ‌ترین مسئله عقیدتی که در آغاز [[اسلام]] مطرح شد، مسئله مخلوق بودن و نبودن «[[کلام خدا]]» بود<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۹؛ [[مسلم محمدی\|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)\|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۵۴.</ref>.

	== اهداف و رسالت‌های [[کلام]] ==		== اهداف و رسالت‌های [[کلام]] ==
	بر اساس جمع‌بندی از سخنان [[متکلمان]] می‌‌توان [[اهداف]] [[علم کلام]] را چنین برشمرد:		بر اساس جمع‌بندی از سخنان [[متکلمان]] می‌‌توان [[اهداف]] [[علم کلام]] را چنین برشمرد:
	# رسیدن به [[دین‌داری]] به صورت محققانه؛		# رسیدن به [[دین‌داری]] به صورت محققانه؛
	# [[اثبات]] پیش‌فرض‌ها و موضوع‌های سایر [[علوم دینی]] از طریق علم کلام؛ یعنی تا در علم کلام [[وجود خداوند]] و [[رستاخیز]] و فرستادن [[انبیا]]، ثابت و تا زمانی که بحث‌های مربوط به [[هدفمندی]] و [[تکلیف]] [[انسان]] در این [[علم]] بررسی نشود، بحث درباره سایر [[علوم ~~اسلامی]]؛~~ نظیر [[تفسیر]]، [[فقه]]، [[حقوق]] و... بی‌موضوع و بی‌معنا خواهد بود؛		# [[اثبات]] پیش‌فرض‌ها و موضوع‌های سایر [[علوم دینی]] از طریق علم کلام؛ یعنی تا در علم کلام [[وجود خداوند]] و [[رستاخیز]] و فرستادن [[انبیا]]، ثابت و تا زمانی که بحث‌های مربوط به [[هدفمندی]] و [[تکلیف]] [[انسان]] در این [[علم]] بررسی نشود، بحث درباره سایر علوم اسلامی؛ نظیر [[تفسیر]]، [[فقه]]، [[حقوق]] و... بی‌موضوع و بی‌معنا خواهد بود؛
	# [[هدایت]] [[حق‌جویان]] و نقد سفسطه‌گران؛		# [[هدایت]] [[حق‌جویان]] و نقد سفسطه‌گران؛
	# [[دفاع]] از اصول و [[عقاید دینی]]<ref>گلپایگانی، علی ربانی، درآمدی بر علم کلام، ص۳۷-۴۴.</ref>.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۹.</ref>		# [[دفاع]] از اصول و [[عقاید دینی]]<ref>گلپایگانی، علی ربانی، درآمدی بر علم کلام، ص۳۷-۴۴.</ref>.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۹.</ref>
خط ۷۸:		خط ۷۸:
	پیدایش و [[رشد]] مباحث [[کلامی]] در میان مسلمانان به دلیل چند عامل درونی و بیرونی بود:		پیدایش و [[رشد]] مباحث [[کلامی]] در میان مسلمانان به دلیل چند عامل درونی و بیرونی بود:
	# طرح [[مباحث اعتقادی]] در [[قرآن کریم]]؛		# طرح [[مباحث اعتقادی]] در [[قرآن کریم]]؛
	# آشنایی مسلمانان با آرای کلامی دیگر [[مذاهب]] و [[ادیان]]: با [[رحلت]] [[رسول گرامی اسلام]]{{صل}} و دیدار و گفت‌وگوی مسلمانان با [[پیروان ادیان]] و مذاهب دیگر در بسیاری از مباحث [[علمی]] میان مسلمانان به مباحث کلامی و اعتقادی پرداخته شد و [[مناظره]] میان پیروان ادیان و [[ترجمه]] آثار [[فلسفی]] و کلامی [[یونانی]] و [[رومی]] بر رشد و گسترش روزافزون علاقه مسلمانان به این مباحث افزود<ref>سبحانی، جعفر، الالهیات علی هدی الکتاب والسنة والعقل، ج۱، ص۵.</ref>؛		# آشنایی مسلمانان با آرای کلامی دیگر [[مذاهب]] و [[ادیان]]: با رحلت [[رسول گرامی اسلام]]{{صل}} و دیدار و گفت‌وگوی مسلمانان با [[پیروان ادیان]] و مذاهب دیگر در بسیاری از مباحث [[علمی]] میان مسلمانان به مباحث کلامی و اعتقادی پرداخته شد و [[مناظره]] میان پیروان ادیان و ترجمه آثار [[فلسفی]] و کلامی یونانی و [[رومی]] بر رشد و گسترش روزافزون علاقه مسلمانان به این مباحث افزود<ref>سبحانی، جعفر، الالهیات علی هدی الکتاب والسنة والعقل، ج۱، ص۵.</ref>؛
	# طرح آزادانه مباحث [[اعتقادات]] و افسانه‌های ناظر به مباحث [[دینی]] در [[قرن ~~دوم]]،~~ [[روحانیون]] [[مسیحی]] و [[یهودی]] با تظاهر به مسلمانی، قصه و افسانه‌های [[دروغین]] [[عهدین]] و کتاب‌های ضاله را که ناظر به مباحث دینی بود در میان مسلمانان نقل می‌‌کردند و ایشان، [[عقاید]] نادرست و بدعت‌آمیز یهودی و [[مسیحی]] را با جعل حدیث به [[انبیا]] و حتی [[رسول گرامی اسلام]] نسبت می‌‌دادند. این موضوع به طرح مباحثی درباره [[اثبات]] یا نقد این مباحث انجامید<ref>علم‌الهدی، سید مرتضی، امالی، ج۱، ص۱۲۷.</ref>.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۲۰.</ref>		# طرح آزادانه مباحث [[اعتقادات]] و افسانه‌های ناظر به مباحث [[دینی]] در قرن دوم، [[روحانیون]] [[مسیحی]] و [[یهودی]] با تظاهر به مسلمانی، قصه و افسانه‌های [[دروغین]] عهدین و کتاب‌های ضاله را که ناظر به مباحث دینی بود در میان مسلمانان نقل می‌‌کردند و ایشان، [[عقاید]] نادرست و بدعت‌آمیز یهودی و [[مسیحی]] را با جعل حدیث به [[انبیا]] و حتی [[رسول گرامی اسلام]] نسبت می‌‌دادند. این موضوع به طرح مباحثی درباره [[اثبات]] یا نقد این مباحث انجامید<ref>علم‌الهدی، سید مرتضی، امالی، ج۱، ص۱۲۷.</ref>.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۲۰.</ref>

	== [[مکاتب کلامی]] ==		== مکاتب کلامی ==
	بعد از [[رحلت رسول اکرم]]{{صل}}، اختلاف‌نظرهای [[اعتقادی]]، [[سیاسی]] و نیز برخی عوامل دیگر سبب [[رشد]] و گسترش مباحث [[کلامی]] و پیدایش مکاتب مختلف کلامی در میان آنان شد. مهم‌ترین مکاتب که اثر زیادی در مباحث کلامی داشتند، [[امامیه]]، مرجنه، [[اهل حدیث]]، [[معتزله]] و [[اشاعره]] بودند. هر یک از این گروه‌ها و [[مکاتب فکری]]، اصول و بنیان‌های [[اعتقادی]] خاصی داشتند و البته در میان [[اهل سنت]]، [[مکتب اشعری]] که از نظر روشی مابین [[عقل‌گرایی]] معتزلی و جمود بر ظاهر اهل حدیث قرار دارد، بیشترین اثرگذاری را داشته است. [[کلام امامیه]] نیز از [[نصوص]] [[شیعی]] و نیز تحلیل‌های [[عقلی]] اثر پذیرفته است و به صورت خاص با ظهور [[خواجه نصیرالدین]] توسی مباحث کلامی به آن، بیشتر مطرح شد<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۲۱.</ref>.		بعد از [[رحلت رسول اکرم]]{{صل}}، اختلاف‌نظرهای [[اعتقادی]]، [[سیاسی]] و نیز برخی عوامل دیگر سبب [[رشد]] و گسترش مباحث [[کلامی]] و پیدایش مکاتب مختلف کلامی در میان آنان شد. مهم‌ترین مکاتب که اثر زیادی در مباحث کلامی داشتند، [[امامیه]]، مرجنه، [[اهل حدیث]]، [[معتزله]] و [[اشاعره]] بودند. هر یک از این گروه‌ها و [[مکاتب فکری]]، اصول و بنیان‌های [[اعتقادی]] خاصی داشتند و البته در میان [[اهل سنت]]، [[مکتب اشعری]] که از نظر روشی مابین [[عقل‌گرایی]] معتزلی و جمود بر ظاهر اهل حدیث قرار دارد، بیشترین اثرگذاری را داشته است. [[کلام امامیه]] نیز از [[نصوص]] [[شیعی]] و نیز تحلیل‌های [[عقلی]] اثر پذیرفته است و به صورت خاص با ظهور [[خواجه نصیرالدین]] توسی مباحث کلامی به آن، بیشتر مطرح شد<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)\|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۲۱.</ref>.