دانش کلام اسلامی در تاریخ اسلامی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۵

2025-08-20T09:25:03Z

Bahmani در ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۳

2025-08-20T09:23:40Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۳
خط ۷:		خط ۷:

	==سیر تاریخی کلام==		==سیر تاریخی کلام==
	بحث‌های [[اعتقادی]] و پرسش‌های [[کلامی]]، [[تاریخی]] به بلندای [[تاریخ]] [[بشریت]] دارد و همراه با ظهور [[دین]] و [[اعتقادات دینی]]، در [[ادیان الهی]] مطرح بوده است.<ref>کرد فیروزجایی، کلیاتی از علم کلام، ۱۰۷.</ref> مباحث [[کلام اسلامی]] هم‌زمان با ظهور [[آیین اسلام]] پدید آمده است و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نخستین کسی است که عهده‌دار ایفای [[رسالت]] کلامی در [[اسلام]] گردید. مناظره‌های کلامی پیامبر اکرم{{صل}} با [[مشرکان]] و [[کافران]] در [[آیات قرآن]] و [[احادیث اسلامی]] گزارش شده است.<ref>طبرسی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، ۱/۲۱ ـ ۵۱؛ ربانی گلپایگانی، درآمدی ~~بر،~~ ۳۹.</ref> پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}} و در پی تحولاتی که در [[دنیای اسلام]] در زمینه‌های مختلف رخ داد، [[تاریخ کلام اسلامی]] نیز متحول گردید و به‌تدریج در زمینه [[مسائل اعتقادی]] دسته‌بندی‌هایی پدید آمد و به پیدایش [[فرقه‌ها]] و [[مکاتب کلامی]] انجامید.<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی ~~بر،~~ ۳۹.</ref> در اواخر [[عصر خلفا]]، نخستین [[مکتب کلامی]]، یعنی [[فرقه]] [[خوارج]] با طرح [[پرسش]] و [[شبهه]] درباره چیستی [[حکومت]] و کیستی [[حاکم]]<ref>اشعری قمی، المقالات و الفرق، ۸؛ خواجه‌نصیر، قواعد العقائد، ۱۱۰ ـ ۱۱۱ و ۱۳۰؛ رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۲.</ref> و چگونگی رابطه [[مردم]] با مردم و [[جامعه]] با [[خدا]] و چیستی [[حکم]] مرتکب گناه کبیره، ظهور کرد<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۲.</ref>.		بحث‌های [[اعتقادی]] و پرسش‌های [[کلامی]]، [[تاریخی]] به بلندای [[تاریخ]] [[بشریت]] دارد و همراه با ظهور [[دین]] و [[اعتقادات دینی]]، در [[ادیان الهی]] مطرح بوده است.<ref>کرد فیروزجایی، کلیاتی از علم کلام، ۱۰۷.</ref> مباحث [[کلام اسلامی]] هم‌زمان با ظهور [[آیین اسلام]] پدید آمده است و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نخستین کسی است که عهده‌دار ایفای [[رسالت]] کلامی در [[اسلام]] گردید. مناظره‌های کلامی پیامبر اکرم{{صل}} با [[مشرکان]] و [[کافران]] در [[آیات قرآن]] و [[احادیث اسلامی]] گزارش شده است.<ref>طبرسی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، ۱/۲۱ ـ ۵۱؛ ربانی گلپایگانی، درآمدی بر علم کلام، ۳۹.</ref> پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}} و در پی تحولاتی که در [[دنیای اسلام]] در زمینه‌های مختلف رخ داد، [[تاریخ کلام اسلامی]] نیز متحول گردید و به‌تدریج در زمینه [[مسائل اعتقادی]] دسته‌بندی‌هایی پدید آمد و به پیدایش [[فرقه‌ها]] و [[مکاتب کلامی]] انجامید.<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر علم کلام، ۳۹.</ref> در اواخر [[عصر خلفا]]، نخستین [[مکتب کلامی]]، یعنی [[فرقه]] [[خوارج]] با طرح [[پرسش]] و [[شبهه]] درباره چیستی [[حکومت]] و کیستی [[حاکم]]<ref>اشعری قمی، المقالات و الفرق، ۸؛ خواجه‌نصیر، قواعد العقائد، ۱۱۰ ـ ۱۱۱ و ۱۳۰؛ رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۲.</ref> و چگونگی رابطه [[مردم]] با مردم و [[جامعه]] با [[خدا]] و چیستی [[حکم]] مرتکب گناه کبیره، ظهور کرد<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۲.</ref>.

	با فتوحات [[سرزمین‌های اسلامی]] و [[توسعه]] جغرافیایی اسلام، زمینه برخورد و تعامل [[فکری]] و اعتقادی [[مسلمانان]] و [[پیروان ادیان]] و [[مذاهب]] دیگر فراهم شد و سبب شد بحث‌های کلامی گسترش یابد؛ به گونه‌ای که مسلمانان با [[احکام]] و اندیشه‌های [[فلسفی]] مکاتب و نحله‌های مختلف آشنا شدند. نشر این آرای و [[اندیشه‌ها]] زمینه‌ساز طرح مسائل و مباحث نوینی در [[قلمرو دین]] و [[عقاید دینی]] گردید. از سوی دیگر، قبول یا ردّ، تصویب یا تخطئه این آرا و اندیشه‌های فلسفی از سوی [[متفکران اسلامی]]، موجب پیدایش مواضع متفاوتی شد. [[معتزله]] با [[اشتیاق]] به مطالعه کتاب‌های فلسفی پرداختند و [[اهل حدیث]] و [[حنابله]] آن را مردود دانستند.<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی ~~بر،~~ ۴۰.</ref> نظام‌های سیاسی [[حاکم]] بر [[دنیای اسلام]] نیز در عصر [[اموی]] و [[عباسی]] با انگیزه‌های سیاسی به اختلافات مذهبی و [[اعتقادی]] دامن زدند و عامل دیگری برای گسترش [[منازعات]] [[کلامی]] شدند<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی ~~بر،~~ ۴۰.</ref>.		با فتوحات [[سرزمین‌های اسلامی]] و [[توسعه]] جغرافیایی اسلام، زمینه برخورد و تعامل [[فکری]] و اعتقادی [[مسلمانان]] و [[پیروان ادیان]] و [[مذاهب]] دیگر فراهم شد و سبب شد بحث‌های کلامی گسترش یابد؛ به گونه‌ای که مسلمانان با [[احکام]] و اندیشه‌های [[فلسفی]] مکاتب و نحله‌های مختلف آشنا شدند. نشر این آرای و [[اندیشه‌ها]] زمینه‌ساز طرح مسائل و مباحث نوینی در [[قلمرو دین]] و [[عقاید دینی]] گردید. از سوی دیگر، قبول یا ردّ، تصویب یا تخطئه این آرا و اندیشه‌های فلسفی از سوی [[متفکران اسلامی]]، موجب پیدایش مواضع متفاوتی شد. [[معتزله]] با [[اشتیاق]] به مطالعه کتاب‌های فلسفی پرداختند و [[اهل حدیث]] و [[حنابله]] آن را مردود دانستند.<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر علم کلام، ۴۰.</ref> نظام‌های سیاسی [[حاکم]] بر [[دنیای اسلام]] نیز در عصر [[اموی]] و [[عباسی]] با انگیزه‌های سیاسی به اختلافات مذهبی و [[اعتقادی]] دامن زدند و عامل دیگری برای گسترش [[منازعات]] [[کلامی]] شدند<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر علم کلام، ۴۰.</ref>.

	در دوره [[بنی‌امیه]]، مباحثی مانند [[جبر و تفویض]]، [[امر به معروف]] و [[تعریف ایمان]] رونق فراوان داشت. در این میان، گروه‌های کلامی [[خوارج]]، [[مرجئه]]، [[قدریه]]، [[زیدیه]]، اهل حدیث و در اواخر [[حکومت بنی‌امیه]]، گروه معتزله فعال بودند و به تبیین آموزه‌های کلامی خود و [[دفاع]] از آنها می‌پرداختند.<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۳ ـ ۵۴.</ref> در [[حکومت]] [[بنی‌عباس]]، مسئله حدوث یا قدم [[کلام الله]] از حالت کلامی به دستاویزی سیاسی تبدیل شد<ref>مشکور، سیر کلام در فرق اسلام، ۲۷.</ref> و سبب گردید اهل حدیث که به ظاهر با [[علم کلام]] [[مخالفت]] می‌کردند،<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۳/۶۵؛ رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۷.</ref> ناخواسته حالت مکتبی کلامی به خود بگیرند و با تشکیلاتی منجسم‌تر وارد مباحث کلامی شوند. پیرو آن، [[ابوالحسن اشعری]] و [[ماتریدی]] به قصد [[حمایت]] از اهل حدیث، حرکت‌های جدیدی آغاز کردند که اولی به پیدایش [[مکتب اشعری]] انجامید و دومی [[مکتب کلامی]] ماتریدی را پدید آورد.<ref>سبحانی، المذاهب الاسلامیه، ۶۵؛ رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۷.</ref> در این دوره، [[مکاتب کلامی]] اهل حدیث، معتزله، [[شیعه]]، [[اشعریه]]، [[ماتریدیه]]، زیدیه و [[اسماعیلیه]] نقش تعیین‌کننده‌ای در حوادث [[اجتماعی]] و سیاسی [[جامعه اسلامی]] نیز داشتند<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۷.</ref>.		در دوره [[بنی‌امیه]]، مباحثی مانند [[جبر و تفویض]]، [[امر به معروف]] و [[تعریف ایمان]] رونق فراوان داشت. در این میان، گروه‌های کلامی [[خوارج]]، [[مرجئه]]، [[قدریه]]، [[زیدیه]]، اهل حدیث و در اواخر [[حکومت بنی‌امیه]]، گروه معتزله فعال بودند و به تبیین آموزه‌های کلامی خود و [[دفاع]] از آنها می‌پرداختند.<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۳ ـ ۵۴.</ref> در [[حکومت]] [[بنی‌عباس]]، مسئله حدوث یا قدم [[کلام الله]] از حالت کلامی به دستاویزی سیاسی تبدیل شد<ref>مشکور، سیر کلام در فرق اسلام، ۲۷.</ref> و سبب گردید اهل حدیث که به ظاهر با [[علم کلام]] [[مخالفت]] می‌کردند،<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۳/۶۵؛ رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۷.</ref> ناخواسته حالت مکتبی کلامی به خود بگیرند و با تشکیلاتی منجسم‌تر وارد مباحث کلامی شوند. پیرو آن، [[ابوالحسن اشعری]] و [[ماتریدی]] به قصد [[حمایت]] از اهل حدیث، حرکت‌های جدیدی آغاز کردند که اولی به پیدایش [[مکتب اشعری]] انجامید و دومی [[مکتب کلامی]] ماتریدی را پدید آورد.<ref>سبحانی، المذاهب الاسلامیه، ۶۵؛ رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۷.</ref> در این دوره، [[مکاتب کلامی]] اهل حدیث، معتزله، [[شیعه]]، [[اشعریه]]، [[ماتریدیه]]، زیدیه و [[اسماعیلیه]] نقش تعیین‌کننده‌ای در حوادث [[اجتماعی]] و سیاسی [[جامعه اسلامی]] نیز داشتند<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۷.</ref>.
خط ۱۵:		خط ۱۵:
	تبیین مسائل کلامی و [[معارف دینی]] به دست [[امام باقر]]{{ع}} و [[امام صادق]]{{ع}} ازجمله تلاش‌های مهمی بود که در برابر بحث‌های [[خوارج]] مورد توجه قرار گرفت.<ref>طهمزی، نقش امام باقر{{ع}} و امام‌ صادق{{ع}} در فرهنگ و تمدن اسلامی، ۱۶ ـ ۱۷.</ref> دوره [[بنی‌عباس]]، [[عصر ظهور]] [[متکلمان]] بزرگی چون هشام‌ بن‌ [[حکم]]، [[سکاک]] [[بغدادی]]، زرارة بن اعين، علی‌ بن‌ اسماعیل، [[سید حمیری]]، [[شیخ مفید]] و [[سید مرتضی]] بود.<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۸.</ref> بعدها [[نصیرالدین طوسی]] توانست جریان نوینی در [[علم کلام]] ایجاد کند؛ به گونه‌ای که متکلمان پس از وی تحت تأثیر شیوه ابداعی او قرار گرفته، همگی پیرو او شدند. این جریان در [[حوزه علمیه]] حلّه به دست [[علامه حلّی]] و در [[شیراز]] به دست [[سید شریف جرجانی]] دنبال شد.<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۸ ـ ۵۹؛ مشکور، سیر کلام در فرق اسلام، ۸۱ ـ ۸۲.</ref> کتاب [[تجرید الاعتقاد]] [[طوسی]] را می‌توان حلقه اتصال [[کلام]] و [[فلسفه]] دانست. وی [[دانش]] فلسفه را وارد علم کلام کرد؛ یعنی علم کلام را از [[صبغه]] جدلی و خطابی خارج کرد و صبغه [[فلسفی]] و [[عقلی]] به آن بخشید.<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۳/۹۵؛ خراسانی، نسبت کلام اسلامی با فلسفه اسلامی، ۷۴.</ref> [[متکلمان اشعری]] با [[پیروی]] از خواجه‌نصیر، عقل‌گراتر شدند؛ ولی [[اهل حدیث]] به دلیل ظهور [[ابن‌تیمیه]] نه تنها با [[علوم عقلی]] و [[کلامی]] [[مخالفت]] کردند، بلکه دچار [[عقاید]] [[افراطی]] جدیدی شدند<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۹.</ref>.		تبیین مسائل کلامی و [[معارف دینی]] به دست [[امام باقر]]{{ع}} و [[امام صادق]]{{ع}} ازجمله تلاش‌های مهمی بود که در برابر بحث‌های [[خوارج]] مورد توجه قرار گرفت.<ref>طهمزی، نقش امام باقر{{ع}} و امام‌ صادق{{ع}} در فرهنگ و تمدن اسلامی، ۱۶ ـ ۱۷.</ref> دوره [[بنی‌عباس]]، [[عصر ظهور]] [[متکلمان]] بزرگی چون هشام‌ بن‌ [[حکم]]، [[سکاک]] [[بغدادی]]، زرارة بن اعين، علی‌ بن‌ اسماعیل، [[سید حمیری]]، [[شیخ مفید]] و [[سید مرتضی]] بود.<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۸.</ref> بعدها [[نصیرالدین طوسی]] توانست جریان نوینی در [[علم کلام]] ایجاد کند؛ به گونه‌ای که متکلمان پس از وی تحت تأثیر شیوه ابداعی او قرار گرفته، همگی پیرو او شدند. این جریان در [[حوزه علمیه]] حلّه به دست [[علامه حلّی]] و در [[شیراز]] به دست [[سید شریف جرجانی]] دنبال شد.<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۸ ـ ۵۹؛ مشکور، سیر کلام در فرق اسلام، ۸۱ ـ ۸۲.</ref> کتاب [[تجرید الاعتقاد]] [[طوسی]] را می‌توان حلقه اتصال [[کلام]] و [[فلسفه]] دانست. وی [[دانش]] فلسفه را وارد علم کلام کرد؛ یعنی علم کلام را از [[صبغه]] جدلی و خطابی خارج کرد و صبغه [[فلسفی]] و [[عقلی]] به آن بخشید.<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۳/۹۵؛ خراسانی، نسبت کلام اسلامی با فلسفه اسلامی، ۷۴.</ref> [[متکلمان اشعری]] با [[پیروی]] از خواجه‌نصیر، عقل‌گراتر شدند؛ ولی [[اهل حدیث]] به دلیل ظهور [[ابن‌تیمیه]] نه تنها با [[علوم عقلی]] و [[کلامی]] [[مخالفت]] کردند، بلکه دچار [[عقاید]] [[افراطی]] جدیدی شدند<ref>رضوی، ادوار تاریخی علم کلام اسلامی، ۵۹.</ref>.

	کلام در [[قرن نهم]] به بعد با ظهور [[میرداماد]] و [[ملاصدرا]] به اوج رسید و به‌کلی برهانی شد و جزء مسائل فلسفه قرار گرفت، در این دوره کلام [[استقلال]] خود را از دست داد؛ به گونه‌ای که بنابر نظر برخی صاحب‌نظران به‌تدریج تحت [[نفوذ]] فلسفه قرار گرفت و سرانجام در فلسفه هضم شد.<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۱۳/۲۳۴ ـ ۲۳۷؛ جبرئیلی، کلام شیعی، ۱۰۶ ـ ۱۰۷؛ خراسانی، نسبت کلام اسلامی با فلسفه اسلامی، ۷۴.</ref> در اوایل [[قرن]] بیستم میلادی، ویلیام جیمز در سخنرانی‌هایی که درباره «[[تجربه دینی]]» ایراد کرد، از [[کلام جدید]] نام برد. به [[اعتقاد]] وی، [[رسالت]] کلام جدید مطالعه [[اعتقادات]] [[مذاهب]] مختلف و بازشناسی [[عقاید]] مشترک آنها و پیشنهاد به عنوان وجه [[سازش]] میان مذاهب گوناگون است.<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی ~~بر،~~ ۴۹ ـ ۵۰.</ref> تحولاتی که در [[جهان غرب]] در قلمرو [[الهیات]] [[مسیحی]] رخ داد، به‌تدریج در [[جهان اسلام]] [[نفوذ]] کرد و منشأ طرح [[پرسش‌ها]] و [[شبهات]] جدیدی در زمینه [[دین]] و [[عقاید اسلامی]] گردید و گروهی [[عقاید دینی]] را با نظریه‌های [[علمی]] و [[فلسفی]] جدید [[تفسیر]] کردند<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی ~~بر،~~ ۵۲ ـ ۵۳.</ref>.<ref>[[علی شفیعی\|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری\|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)\| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)\|دانشنامه امام خمینی ج۸]]، ص۴۸۹–۵۰۲.</ref>.		کلام در [[قرن نهم]] به بعد با ظهور [[میرداماد]] و [[ملاصدرا]] به اوج رسید و به‌کلی برهانی شد و جزء مسائل فلسفه قرار گرفت، در این دوره کلام [[استقلال]] خود را از دست داد؛ به گونه‌ای که بنابر نظر برخی صاحب‌نظران به‌تدریج تحت [[نفوذ]] فلسفه قرار گرفت و سرانجام در فلسفه هضم شد.<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۱۳/۲۳۴ ـ ۲۳۷؛ جبرئیلی، کلام شیعی، ۱۰۶ ـ ۱۰۷؛ خراسانی، نسبت کلام اسلامی با فلسفه اسلامی، ۷۴.</ref> در اوایل [[قرن]] بیستم میلادی، ویلیام جیمز در سخنرانی‌هایی که درباره «[[تجربه دینی]]» ایراد کرد، از [[کلام جدید]] نام برد. به [[اعتقاد]] وی، [[رسالت]] کلام جدید مطالعه [[اعتقادات]] [[مذاهب]] مختلف و بازشناسی [[عقاید]] مشترک آنها و پیشنهاد به عنوان وجه [[سازش]] میان مذاهب گوناگون است.<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر علم کلام، ۴۹ ـ ۵۰.</ref> تحولاتی که در [[جهان غرب]] در قلمرو [[الهیات]] [[مسیحی]] رخ داد، به‌تدریج در [[جهان اسلام]] [[نفوذ]] کرد و منشأ طرح [[پرسش‌ها]] و [[شبهات]] جدیدی در زمینه [[دین]] و [[عقاید اسلامی]] گردید و گروهی [[عقاید دینی]] را با نظریه‌های [[علمی]] و [[فلسفی]] جدید [[تفسیر]] کردند<ref>ربانی گلپایگانی، درآمدی بر علم کلام، ۵۲ ـ ۵۳.</ref>.<ref>[[علی شفیعی\|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری\|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)\| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)\|دانشنامه امام خمینی ج۸]]، ص۴۸۹–۵۰۲.</ref>.

	==پیدایش رویکردهای کلامی==		==پیدایش رویکردهای کلامی==

Bahmani: /* منابع */

2025-08-20T09:19:21Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۹
خط ۴۷:		خط ۴۷:
	== منابع ==		== منابع ==
	{{منابع}}		{{منابع}}
			# [[پرونده:IM009899.jpg\|22px]] [[علی شفیعی]]، [[سید علی احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)\|کلام الهی]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)\|'''دانشنامه امام خمینی ج۸''']]
	# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)\|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]		# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)\|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Bahmani: /* پانویس */

2025-08-20T08:35:31Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۰۵
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	[[رده:~~دانش~~ کلام ~~اسلامی~~]]		[[رده:کلام]]

Jaafari: /* منابع */

2025-08-16T09:41:13Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۱
خط ۴۸:		خط ۴۸:
	{{منابع}}		{{منابع}}
	# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)\|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]		# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)\|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
	# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام عرفانی (مقاله)\|مقاله «کلام عرفانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Jaafari: /* کلام عرفانی (کشف و شهود) */

2025-08-16T09:41:02Z

کلام عرفانی (کشف و شهود)

@@ خط ۴۴: / خط ۴۴: @@
 #بهره‌گیری از [[قواعد]] [[فلسفی]] مانند استفاده ابراهیم بن نوبخت از مباحث جوهر و عرض، [[وجوب]] و امکان یا استفاده [[ابن میثم]] از قواعدی مانند {{عربی|كُلُّ حَادِثٍ فَهُوَ مَسْبُوقٌ بِمَادَّةٍ}}، استحاله [[اعاده معدوم]] در [[معاد]]، [[اتحاد نوعی نفوس]] و نیز استفاده [[خواجه نصیرالدین]] از استحاله [[ترجیح بلامرجح]]، [[قاعده ضرورت]] سابق والواحد نمونه‌هایی از این خصیصه است.
 #بهره‌گیری از زبان فلسفی آخرین ویژگی [[کلام]] برهانی، استفاده از اصطلاحاتی است که موطن اصلی آنها، [[فلسفه]] است. اصطلاحاتی همچون وجوب و امکان، امتناع، جوهر و عرض، علت و معلول، وحدت و کثرت از سوی متکلمانی همانند [[ابن نوبخت]]، ابن میثم وخواجه [[نصیر]] گویای این امر است<ref>برای اطلاع بیشتر ر.ک: ربانی گلپایگانی، علی، و اسماعیلی، محمدعلی، «روش‌شناسی عقلگرایی فلسفی در کلام اسلامی»، کلام اسلامی، ش ۱۰۴، زمستان ۹۶، ص۲۷-۴۷.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۵۴.</ref>
 == منابع ==

Jaafari: /* منابع */

2025-08-16T09:40:29Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۰
خط ۶۶:		خط ۶۶:
	{{منابع}}		{{منابع}}
	# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)\|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]		# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)\|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
	# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام حسی (مقاله)\|مقاله «کلام حسی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
	# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام عرفانی (مقاله)\|مقاله «کلام عرفانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]		# [[پرونده:IM010873.jpg\|22px]] [[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام عرفانی (مقاله)\|مقاله «کلام عرفانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

Jaafari: /* کلام حسی */

2025-08-16T09:40:12Z

کلام حسی

@@ خط ۴۴: / خط ۴۴: @@
 #بهره‌گیری از [[قواعد]] [[فلسفی]] مانند استفاده ابراهیم بن نوبخت از مباحث جوهر و عرض، [[وجوب]] و امکان یا استفاده [[ابن میثم]] از قواعدی مانند {{عربی|كُلُّ حَادِثٍ فَهُوَ مَسْبُوقٌ بِمَادَّةٍ}}، استحاله [[اعاده معدوم]] در [[معاد]]، [[اتحاد نوعی نفوس]] و نیز استفاده [[خواجه نصیرالدین]] از استحاله [[ترجیح بلامرجح]]، [[قاعده ضرورت]] سابق والواحد نمونه‌هایی از این خصیصه است.
 #بهره‌گیری از زبان فلسفی آخرین ویژگی [[کلام]] برهانی، استفاده از اصطلاحاتی است که موطن اصلی آنها، [[فلسفه]] است. اصطلاحاتی همچون وجوب و امکان، امتناع، جوهر و عرض، علت و معلول، وحدت و کثرت از سوی متکلمانی همانند [[ابن نوبخت]]، ابن میثم وخواجه [[نصیر]] گویای این امر است<ref>برای اطلاع بیشتر ر.ک: ربانی گلپایگانی، علی، و اسماعیلی، محمدعلی، «روش‌شناسی عقلگرایی فلسفی در کلام اسلامی»، کلام اسلامی، ش ۱۰۴، زمستان ۹۶، ص۲۷-۴۷.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۵۴.</ref>
 ==[[کلام عرفانی]] ([[کشف و شهود]])==

Wasity: /* سیر تاریخی کلام */

2025-08-15T10:24:12Z

سیر تاریخی کلام

@@ خط ۷: / خط ۷: @@
 ==سیر تاریخی کلام==
 ===[[کلام نقلی]]===
 در طول [[تاریخ]]، تبیین [[مباحث اعتقادی]] در [[علم کلام]] به چند روش صورت بوده است که معمول آنها بر دو روش نقلی و [[عقلی]] بوده است. در بین [[متکلمان اسلامی]] و به‌خصوص [[اهل سنت]] [[شیوه]] رایج و مرسوم در طرح و بررسی مباحث [[کلامی]]، شیوه نقلی و جدلی بود. این شیوه که بیشتر در بین [[اهل حدیث]] رواج داشت [[به‌کارگیری عقل]] چه به عنوان منبعی برای [[استنباط]] [[اعتقادات دینی]] و چه به عنوان وسیله‌ای جهت تحلیل و تبیین [[عقائد]] را ممنوع و نادرست معرفی می‌کرد.

Wasity در ‏۱۵ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۰

2025-08-15T10:20:17Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۵۰
خط ۳۳:		خط ۳۳:
	#بهره‌گیری از زبان فلسفی آخرین ویژگی [[کلام]] برهانی، استفاده از اصطلاحاتی است که موطن اصلی آنها، [[فلسفه]] است. اصطلاحاتی همچون وجوب و امکان، امتناع، جوهر و عرض، علت و معلول، وحدت و کثرت از سوی متکلمانی همانند [[ابن نوبخت]]، ابن میثم وخواجه [[نصیر]] گویای این امر است<ref>برای اطلاع بیشتر ر.ک: ربانی گلپایگانی، علی، و اسماعیلی، محمدعلی، «روش‌شناسی عقلگرایی فلسفی در کلام اسلامی»، کلام اسلامی، ش ۱۰۴، زمستان ۹۶، ص۲۷-۴۷.</ref>.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)\|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۵۴.</ref>		#بهره‌گیری از زبان فلسفی آخرین ویژگی [[کلام]] برهانی، استفاده از اصطلاحاتی است که موطن اصلی آنها، [[فلسفه]] است. اصطلاحاتی همچون وجوب و امکان، امتناع، جوهر و عرض، علت و معلول، وحدت و کثرت از سوی متکلمانی همانند [[ابن نوبخت]]، ابن میثم وخواجه [[نصیر]] گویای این امر است<ref>برای اطلاع بیشتر ر.ک: ربانی گلپایگانی، علی، و اسماعیلی، محمدعلی، «روش‌شناسی عقلگرایی فلسفی در کلام اسلامی»، کلام اسلامی، ش ۱۰۴، زمستان ۹۶، ص۲۷-۴۷.</ref>.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام برهانی (مقاله)\|مقاله «کلام برهانی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۵۴.</ref>

	==[[کلام~~]] [[~~حسی]]==		==[[کلام حسی]]==
	کلام حسی، به شیوه‌ای از طرح و بررسی [[اعتقادات دینی]] گفته می‌شود که مبتنی بر به‌کارگیری [[حس]] و [[تجربه]] است. در این روش برخلاف شیوه نقلی و [[عقلی]] به [[ادله نقلی]] [[قرآن]] و [[سنت]]، استناد و به استدلال‌ها و تحلیل‌های عقلی [[اعتماد]] نمی‌شود.		کلام حسی، به شیوه‌ای از طرح و بررسی [[اعتقادات دینی]] گفته می‌شود که مبتنی بر به‌کارگیری [[حس]] و [[تجربه]] است. در این روش برخلاف شیوه نقلی و [[عقلی]] به [[ادله نقلی]] [[قرآن]] و [[سنت]]، استناد و به استدلال‌ها و تحلیل‌های عقلی [[اعتماد]] نمی‌شود.

خط ۴۹:		خط ۴۹:
	#ناقص بودن [[معرفت حسی]]: گرچه مردم در قرآن کریم به شناخت [[طبیعت]] و موجودات دعوت شده‌اند تا مثلا از طریق نگاه به شتر، به ویژگی‌های [[خالق متعال]] پی ببرند<ref>شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر إثنی عشری، ج۱۴، ص۱۷۹.</ref>، ولی این نگاه به [[تنهایی]] و بدون پشتوانه [[استدلال عقلی]] مفید نیست؛ چراکه اگر تحلیل [[عقلی]] پشتوانه این نگاه ظاهری نباشد، نمی‌توان از دیدن به چیز دیگری پی برد؛ مثلاً شخص با دیدن شتر و ویژگی‌های آن به وجود [[علم]] و دقت سازنده او پی می‌برد.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام حسی (مقاله)\|مقاله «کلام حسی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۵۶.</ref>		#ناقص بودن [[معرفت حسی]]: گرچه مردم در قرآن کریم به شناخت [[طبیعت]] و موجودات دعوت شده‌اند تا مثلا از طریق نگاه به شتر، به ویژگی‌های [[خالق متعال]] پی ببرند<ref>شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر إثنی عشری، ج۱۴، ص۱۷۹.</ref>، ولی این نگاه به [[تنهایی]] و بدون پشتوانه [[استدلال عقلی]] مفید نیست؛ چراکه اگر تحلیل [[عقلی]] پشتوانه این نگاه ظاهری نباشد، نمی‌توان از دیدن به چیز دیگری پی برد؛ مثلاً شخص با دیدن شتر و ویژگی‌های آن به وجود [[علم]] و دقت سازنده او پی می‌برد.<ref>[[حسن رضائی\|رضائی، حسن]]، [[کلام حسی (مقاله)\|مقاله «کلام حسی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)\|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۵۶.</ref>

	==[[کلام~~]] [[~~عرفانی]] ([[کشف و شهود]])==		==[[کلام عرفانی]] ([[کشف و شهود]])==
	یکی از روش‌هایی که در طرح و تبیین و [[دفاع]] از [[معتقدات دینی]] مطرح شده، دیدگاه عرفانی است. این دیدگاه مبتنی بر استفاده از کشف و شهود در مقابل استفاده از نقل و [[عقل]] و زمینه طرح این دیدگاه عقیده‌ای است که [[عرفا]] مطرح کرده‌اند و بر اساس آن، [[معرفت حقیقی]] و کامل، تنها از طریق کشف و شهود برای [[انسان]] حاصل می‌شود<ref>ر.ک: طاهری، حبیب‌الله، درس‌هایی از علم کلام، ج۱، ص۱۴۷.</ref>.		یکی از روش‌هایی که در طرح و تبیین و [[دفاع]] از [[معتقدات دینی]] مطرح شده، دیدگاه عرفانی است. این دیدگاه مبتنی بر استفاده از کشف و شهود در مقابل استفاده از نقل و [[عقل]] و زمینه طرح این دیدگاه عقیده‌ای است که [[عرفا]] مطرح کرده‌اند و بر اساس آن، [[معرفت حقیقی]] و کامل، تنها از طریق کشف و شهود برای [[انسان]] حاصل می‌شود<ref>ر.ک: طاهری، حبیب‌الله، درس‌هایی از علم کلام، ج۱، ص۱۴۷.</ref>.