Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = اسم الهی | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==یاد کننده بندگان با لطف و احسان== ذاکر از اسماء و صفات الهی، برگرفته از ماده (ذ ـ ک ـ ر) به معنای یاد کردن و یاد آوردن استمفردات، ص۳۲۸ - ۳۲۹، «ذکر»؛...» ایجاد کرد

2024-05-02T04:26:57Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = اسم الهی | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==یاد کننده بندگان با لطف و احسان== ذاکر از اسماء و صفات الهی، برگرفته از ماده (ذ ـ ک ـ ر) به معنای یاد کردن و یاد آوردن است<ref>مفردات، ص۳۲۸ - ۳۲۹، «ذکر»؛...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط = اسم الهی
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}

==یاد کننده [[بندگان]] با [[لطف]] و [[احسان]]==
[[ذاکر]] از [[اسماء و صفات]] [[الهی]]، برگرفته از ماده (ذ ـ ک ـ ر) به معنای یاد کردن و یاد آوردن است<ref>مفردات، ص۳۲۸ - ۳۲۹، «ذکر»؛ نثر طوبی، ج ۱، ص۲۷۵.</ref>. اسم مذکور، در [[روایات]] و [[ادعیه]] به صورت‌های {{متن حدیث|يَا ذَاكِرٍ}}<ref>المصباح، ص۲۵۲ـ۲۵۳؛ بحارالانوار، ج۹۱،ص۳۸۹.</ref>، {{متن حدیث|يَا خَيْرَ ذَاكِرٍ وَ مَذْكُور}}<ref>المصباح، ص۲۵۹؛ بحارالانوار، ج ۹۱، ص۳۹۶؛ میزان الحکمه، ج، ص۱۴۹۶.</ref>، {{متن حدیث|یا خَیرَ الذّاکِرینَ}}<ref>البلد الامین،ص ۴۰۲؛ المصباح، ص۲۴۷؛ بحارالانوار، ج ۹۱، ص۳۸۴.</ref> و {{متن حدیث|يَا ذاكِرَ الذَّاكِرِينَ}}<ref>صحیفه سجادیه، دعای ۱۹۴.</ref> و ماده آن در [[قرآن کریم]] در دو [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَذِكْرُ ٱللَّهِ أَكْبَرُ}}<ref>سوره عنکبوت، آیه ۴۵.</ref> و {{متن قرآن|فَٱذْكُرُونِىٓ أَذْكُرْكُمْ}}<ref>«پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و مرا سپاس بگزارید و با من ناسپاسی نورزید» سوره بقره، آیه ۱۵۲.</ref> به کار رفته است؛ البته از آیه نخست، در صورتی اسم «ذاکر» انتزاع می‌شود که در آن، اضافه ذکر به [[الله]]، اضافه مصدر به فاعل باشد<ref>مفردات، ص۳۲۸.</ref>، چنان‌که در [[احادیث]] بسیاری این آیه چنین معنا شده که یاد کردن بندگان از سوی [[خدا]] بزرگ‌تر از به یاد آوردن خدا از جانب بندگان است<ref>الدرالمنثور، ج ۶، ص۴۶۶ ـ ۴۶۷؛ نورالثقلین، ج ۴، ص۱۶۲.</ref>. [[راز]] این معنا آن است که یاد کردن بندگان از ناحیه خدا [[خالص]] و محض است و هرگز با [[غفلت]]: {{متن قرآن|وَمَا كُنَّا عَنِ ٱلْخَلْقِ غَـٰفِلِينَ}}<ref>«از آفریدگان غافل نیستیم» سوره مؤمنون، آیه ۱۷.</ref>، [[سهو]] و [[نسیان]] آمیخته نیست<ref>تسنیم، ج ۷، ص۵۶۷.</ref>: یا من هو ذاکر لایسهو<ref>تهذیب، ج ۶، ص۹۱؛ مصباح المتهجّد، ص۷۱۴.</ref>. بر پایه [[حدیثی]]، یاد کردن بندگان از سوی خدا به هنگام [[امر و نهی]] ایشان بزرگ‌تر از یاد کردن خدا از سوی بندگان است<ref>جامع البیان، ج ۲۰، ص۱۹۰.</ref>. به دیده برخی ذکر، نقیض نسیان است<ref>لسان العرب، ج ۵، ص۴۸؛ التحقیق، ج ۳، ص۲۹۷، «ذکر»؛ شرح اصول کافی، ج ۴، ص۱۴.</ref>، چنان‌که در [[قرآن]] نیز در برابر آن به کار رفته است: {{متن قرآن|وَٱذْكُر رَّبَّكَ إِذَا نَسِيتَ}}<ref> سوره کهف، آیه ۲۴.</ref> و چنانچه ذکر حقیقتا امری پس از [[نسیان]] باشد، با توجه به [[منزه بودن خدا]] از [[فراموشی]]: {{متن قرآن|لَّا يَضِلُّ رَبِّى وَلَا يَنسَى}}<ref> سوره طه، آیه ۵۲.</ref> اطلاق آن بر [[خدا]] به شکل مجاز و از باب [[مشاکله]] (هم شکلی) با [[یاد خدا]] از جانب [[بندگان]] است که در [[آیه]] ۱۵۲ بقره همراه با آن به کار رفته است<ref>حاشیه شیخ زاده، ج ۲، ص۳۸۸؛ روح البیان، ج ۱، ص۳۱۹.</ref>؛ اگر [[حقیقت]] ذکر از جهت مذکور مطلق باشد ـ یعنی خواه پس از نسیان باشد یا نباشد ـ اطلاقش بر خدا مجاز نیست. به هر روی، یاد کردن بندگان از سوی خدا همان [[لطف]]، [[احسان]] و [[افاضه]] [[خیرات]] بر بندگان و گشودن درهای [[سعادت]] به روی ایشان و رحم و [[مغفرت]] بر آنان است<ref>حاشیه شیخ زاده، ج ۲، ص۳۸۸؛ روح‌البیان، ج ۱، ص۳۱۹؛ الفرقان، ج ۱ ـ ۲، ص۲۱۹.</ref>. در آیه مذکور، جزای ذکر از سوی [[بنده]] ـ که به معنای [[شکرگزاری]] در برابر [[نعمت‌ها]] به ویژه [[نعمت]] [[رسالت پیامبر]]{{صل}} و [[هدایت]] به [[اسلام]] است<ref>حاشیه قونوی، ج ۴، ص۳۶۷.</ref> که در [[آیات]] پیشین<ref>{{متن قرآن|وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ * كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ}}«و از هرجا بیرون رفتی رؤیت را به سوی مسجد الحرام بگردان و هرجا که باشید رؤیتان را به سوی آن بگردانید تا مردم را بر شما حجّتی نباشد مگر (از سوی) کسانی از ایشان که ستم می‌ورزند پس، از آنان مهراسید و از من بهراسید و (چنین فرمان دادم) تا نعمتم را بر شما تمام کنم و باشد که شما راه یابید * چنان که از خودتان پیامبری در میان شما فرستادیم که آیه‌های ما را بر شما می‌خواند و (جان) شما را پاکیزه می‌گرداند و به شما کتاب آسمانی و فرزانگی می‌آموزد و آنچه را نمی‌دانستید به شما یاد می‌دهد» سوره بقره، آیه ۱۵۰-۱۵۱.</ref> بیان شده ـ ذکر از ناحیه [[خدا]] نهاده شده است<ref>رحمة من الرحمن، ج ۱، ص۲۲۳.</ref>، چنان‌که برخی [[مفسران]] گفته‌اند: هیچ بنده‌ای خدا را یاد نمی‌کند، مگر اینکه خدا او را یاد می‌کند. اگر [[بنده]] [[مؤمن]] خدا را یاد کند، خدا با [[رحمت]] از وی یاد می‌کند؛ چنانچه بنده [[کافر]] او را یاد کند، خدا با [[عذاب]] از وی یاد خواهد کرد<ref>جامع البیان، ج ۲، ص۵۱؛ الدرالمنثور، ج ۱، ص۲۷۴؛ کنزالدقائق، ج، ص۳۷۶.</ref>. البته چون [[یاد خدا]] از جانب بنده از روی [[شکرگزاری]] [[نعمت‌های الهی]] بر [[بندگان]] [[واجب]] است، هرچند پاداشی در کار نباشد، خدا از روی [[عادت]] فضل، [[احسان]] و [[کرم]] خویش آن را در [[حکم]] [[خدمت]] ابتدایی و یاد کردن بنده را از سوی خود [[پاداش]] آن گذارده است؛ زیرا کرم وی، مقتضی فزونی [[نعمت]] بر نعمت است<ref>حاشیه شیخ زاده، ج ۲، ص۳۹۰.</ref>، از این رو [[امام سجاد]]{{ع}} به پیشگاه [[الهی]] عرض می‌کند: ما را به ذکر خویش [[فرمان]] دادی و به ما از سر بزرگداشتمان [[وعده]] دادی که در مقابل آن ما را یاد نمایی<ref>صحیفه سجادیه، دعای ۱۹۴.</ref>. گفتنی است مراد از یاد کردن خدا از جانب بندگان در [[آیه]] ۱۵۲ بقره که سبب یاد آنها از ناحیه خدا می‌شود، توجه فعلی با [[قلب]]، زبان و عمل به سوی اوست، چنان‌که برعکس، مراد از فراموش کردن خدا از سوی بندگان که سبب می‌شود خدا خود آنان را از یادشان ببرد، عدم توجه مذکور است: {{متن قرآن|وَلَا تَكُونُوا۟ كَٱلَّذِينَ نَسُوا۟ ٱللَّهَ فَأَنسَىٰهُمْ أَنفُسَهُمْ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَـٰسِقُونَ}}<ref>«و چون کسانی نباشید که خداوند را فراموش کردند پس (خداوند نیز) آنان را از یاد خودشان برد؛ آنانند که نافرمانند» سوره حشر، آیه ۱۹.</ref> به گفته برخی تا خدا بنده را یاد نفرماید، [[بنده]] نیز او را یاد نمی‌کند<ref>تفسیر سلمی، ج ۱، ص۶۸؛ بیان السعاده، ج ۱، ص۱۵۵.</ref>، از این رو از [[آیه]] ۱۵۲ بقره و از [[احادیث قدسی]] و جز آن فهمیده می‌شود که یاد کردن [[خدا]] از جانب بنده، سبب یاد کردن وی از ناحیه خدا می‌گردد؛ بدین معنا که [[توفیق الهی]] ـ که به نوعی یاد کردن بنده از جانب خداست ـ سبب [[ذکر خدا]] از سوی بنده می‌شود و آن، مایه ذکر بنده از جانب خدا به عنوان [[پاداش]] و [[اجر]] مذکور نیز مایه تشدید ذکر خدا از ناحیه بنده می‌شود و آن، به ذکر دیگری از خدا نسبت به بنده می‌انجامد<ref>الکافی، ج ۲، ص۴۹۶؛ الجواهر السنیه، ص۱۶۵؛ بیان السعاده، ج ۱، ص۱۵۵.</ref>. برپایه [[روایات]]، چنانچه [[انسان]] خدا را در [[خلوت]] و پیش خود یاد کند، او نیز چنین خواهد کرد و در صورتی که وی را نزد [[مردم]] یاد کند، خدا او را پیش [[ملائکه]] یا گروهی [[برتر از فرشتگان]]، مانند [[پیامبران]] و [[شهدا]] که نزد او زنده‌اند، یاد خواهد کرد<ref>الکافی، ج ۲، ص۴۹۸، ۵۰۱؛ تفسیر ثعلبی، ج ۲، ص۲۰؛ فتح الباری، ج ۱۳، ص۳۲۷.</ref>.<ref>[[سید رضا اسحاق‌نیا تربتی|اسحاق‌نیا تربتی، سید رضا]]، [[ذاکر / اسماء و صفات (مقاله)|مقاله «ذاکر / اسماء و صفات»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳، ص ۳۱۶.</ref>.

==جلوه‌های یاد بنده از سوی خدا==
یاد بنده از سوی خدا صورتی خاص ندارد، بلکه جلوه‌های گوناگونی داشته و همه مظاهر [[جود]] و [[رحمت الهی]] را شامل می‌شود<ref>مواهب الرحمن، ج ۲، ص۱۷۱.</ref> که آن هم به چگونگی [[یاد خدا]] از سوی بنده وابسته است، از این رو در [[تفسیر]] {{متن قرآن|فَٱذْكُرُونِىٓ أَذْكُرْكُمْ وَٱشْكُرُوا۟ لِى وَلَا تَكْفُرُونِ}}<ref>«پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و مرا سپاس بگزارید و با من ناسپاسی نورزید» سوره بقره، آیه ۱۵۲.</ref> گفته شده: مرا به [[طاعت]] یاد کنید، تا شما را به [[ثواب]]: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا * أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا}}<ref>«آنان که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند بی‌گمان ما پاداش کسانی را که کاری نیکو کنند، فرو نمی‌نهیم * آنان بهشت‌هایی جاویدان خواهند داشت که از بن (کاخ‌های) آنان، جویبارها روان است؛ در آنجا به دستبندهایی زرّین آراسته می‌گردند و جامه‌هایی سبز از دیبای نازک و دیبای ستبر می‌پوشند در حالی که بر تخت‌ها پشت می‌دهند؛ آن پاداش، خوب و (آن بهشت) آسایشگاهی نیکوس» سوره کهف، آیه ۳۰-۳۱.</ref> یا کمک: {{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ جَـٰهَدُوا۟ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ ٱللَّهَ لَمَعَ ٱلْمُحْسِنِينَ}}<ref>«و راه‌های خویش را به آنان که در (راه) ما بکوشند می‌نماییم و بی‌گمان خداوند با نیکوکاران است» سوره عنکبوت، آیه ۶۹.</ref> یا معافات: {{متن قرآن|مَنْ عَمِلَ صَـٰلِحًۭا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌۭ فَلَنُحْيِيَنَّهُۥ حَيَوٰةًۭ طَيِّبَةًۭ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ}}<ref>«کسانی از مرد و زن که کار شایسته‌ای کنند؛ و مؤمن باشند، بی‌گمان آنان را با زندگانی پاکیزه‌ای زنده می‌داریم و به یقین نیکوتر از آنچه انجام می‌دادند پاداششان را خواهیم داد» سوره نحل، آیه ۹۷.</ref> یا [[رحمت]] خویش یاد کنم: {{متن قرآن|وَأَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}}<ref>«و از خداوند و فرستاده (او) پیروی کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره آل عمران، آیه ۱۳۲.</ref>؛ یا گفته شده: مرا با [[توحید]] و [[ایمان]] یاد کنید، تا شما را به جنات و درجات: {{متن قرآن|وَبَشِّرِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّـٰتٍۢ...}}<ref>سوره بقره، آیه ۲۵.</ref> یا مرا به [[شکر]] یاد کنید تا شما را به افزونی [[نعمت]]: {{متن قرآن|لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ}}<ref> سوره ابراهیم، آیه ۷.</ref> یا مرا به [[تسلیم]] و [[تفویض]] یاد کنید، تا شما را به آزمایشی آسان‌تر: {{متن قرآن|وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ}}<ref>«و به او از جایی که گمان نمی‌برد روزی می‌دهد و هر که بر خدا توکل کند همو وی را بسنده است؛ به راستی خداوند به خواست خویش، رسنده است و بی‌گمان خداوند برای هر چیز، اندازه‌ای نهاده است» سوره طلاق، آیه ۳.</ref> یا مرا در [[حال]] [[نعمت]] و [[گشایش]] یاد کنید، تا شما را در حالت شدت و [[بلاء]]: {{متن قرآن|فَلَوْلَآ أَنَّهُۥ كَانَ مِنَ ٱلْمُسَبِّحِينَ * لَلَبِثَ فِى بَطْنِهِۦٓ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ}}<ref>«و اگر او از نیایشگران نبود * بی‌گمان در شکم آن (ماهی)، تا روزی که (همگان) برانگیخته می‌گردند می‌ماند» سوره صافّات، آیه ۱۴۳-۱۴۴.</ref> یا مرا به [[دعا]] یاد کنید، تا شما را به [[اجابت]]: {{متن قرآن|ٱدْعُونِىٓ أَسْتَجِبْ لَكُمْ}}<ref> سوره غافر، آیه ۶۰.</ref> یاد کنم و...<ref>تفسیر ثعلبی، ج ۲، ص۱۹؛ التبیان، ج ۲، ص۳۱؛ مجمع البیان، ج ۱، ص۴۳۱؛ منهج‌الصادقین، ج ۱، ص۴۱۷.</ref>. به نظر برخی، ذکر [[بنده]] از سوی [[خدا]] دو وجه است:
#در کتاب‌های خود به زبان [[پیامبران]] و در [[آسمان‌ها]] به زبان [[فرشتگان]] و در [[ملأ]] اعلا (به زبان خویش) او را [[مدح]] کند.
#او را [[ثواب]] ابد، [[کرامت]] و [[رضا]] عطا فرماید<ref>روض‌الجنان، ج ۲، ص۲۳۴.</ref>. برخی دیگر گفته‌اند: مراد از ذکر [[بندگان]] از طرف خدا این است که اسم (نشانه) خود را که همان نام مبارک‌اللّه‌است در (زبان و [[قلب]]) آنان ایجاد می‌کند و آنها را به روش [[سلوک]] راه خویش [[آگاه]] و بر آن، [[ثابت قدم]] می‌سازد<ref>شرح الاسماء الحسنی، درود آبادی، ص۹۴.</ref>. برخی هم با توجه به اینکه [[حقیقت]] ذکر را حاضر بودن یاد شونده نزد یاد کننده دانسته ـ خواه خود او نزد یاد کننده حاضر باشد یا نام و عنوان وی ـ گفته‌اند: خدا در مرتبه ذات خود، یاد کننده خویش و در مرتبه فعل و صنعش، یاد کننده [[افعال]] و [[مخلوقات]] خویش است و در هر دو مرتبه، بهترین یادکنندگان است. یاد کردن خدا از خود در مرتبه ذات، [[علم]] وی به ذات خویش است که به معنای حضور ذات او برای خود و عدم انفکاک وی از خویش است و خدا در این مرتبه بهترین یاد کنندگان است؛ زیرا علم او به خود، از [[دانش]] ما به وی کامل‌تر است، چون وی به کنه ذات خود داناست؛ ولی ما به نام و عنوان وی [[علم]] داریم.

یاد کردن [[خدا]] از [[مخلوقات]] خود در مرتبه فعل، با ایجاد آنها همراه است؛ حتی ذکر وی از ناحیه ما مرتبه‌ای از ذکر او نسبت به ماست؛ زیرا آن با حول و قوّه [[الهی]] انجام می‌گیرد و خیرالذاکرین بودن خدا در این مرتبه، بدان جهت است که موجودات [[پیش از ظهور]] در [[جهان طبیعت]]، حضوری بس کامل‌تر در مراحل وجودی پیش از آن، مانند مرتبه اعیان ثابت و [[جبروت]] داشته‌اند<ref>شرح الاسماء الحسنی، سبزواری، ص۱۳۴.</ref>.<ref>[[سید رضا اسحاق‌نیا تربتی|اسحاق‌نیا تربتی، سید رضا]]، [[ذاکر / اسماء و صفات (مقاله)|مقاله «ذاکر / اسماء و صفات»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳، ص ۳۱۷.</ref>.

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:000063.jpg|22px]] [[سید رضا اسحاق‌نیا تربتی|اسحاق‌نیا تربتی، سید رضا]]، [[ذاکر / اسماء و صفات (مقاله)|مقاله «ذاکر / اسماء و صفات»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:اسماء و صفات الهی]]

ذاکر (اسم الهی) - تاریخچهٔ نسخه‌ها