Jaafari: صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==رابطه خدا با انسان== هر چند روابط برشمرده پیشین، شامل رابطه خدا و انسان نیز می‌باشد، ولی بین خداوند و انسان‌ها روابط اختصاصی نیز وجود دارد که در عرصه تحلیل‌ها...» ایجاد کرد

2023-11-01T07:34:52Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==رابطه خدا با انسان== هر چند روابط برشمرده پیشین، شامل رابطه خدا و انسان نیز می‌باشد، ولی بین خداوند و انسان‌ها روابط اختصاصی نیز وجود دارد که در عرصه تحلیل‌ها...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل مرتبط
| موضوع مرتبط =
| عنوان مدخل =
| مداخل مرتبط =
| پرسش مرتبط =
}}

==رابطه [[خدا]] با [[انسان]]==
هر چند روابط برشمرده پیشین، شامل رابطه خدا و انسان نیز می‌باشد، ولی بین [[خداوند]] و [[انسان‌ها]] روابط اختصاصی نیز وجود دارد که در عرصه تحلیل‌های [[اقتصادی]] جایگاه ویژه‌ای دارد. به چند نمونه مهم آن اشاره می‌شود:

===رابطه [[هدایت]]===
خداوند انسان را از دو نوع هدایت بهره‌مند ساخته است: [[تکوینی]] و [[تشریعی]]. منظور از [[هدایت تکوینی]] انسان‌ها، به فعلیت درآوردن استعدادها و به [[کمال رساندن]] آنان است. [[سخنان امام]] در این باره فراوان است<ref>معانی الاخبار، ص۳۹، ح۱؛ الاصول من الکافی، ج۱، ص۱۳۰، ح۱؛ بحارالانوار، ج۵۸، ص۱۰، ح۸؛ ج۶، ص۳۴۷، ح۳۴؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۶۲.</ref>؛ ولی به ذکر یک نمونه اکتفا می‌شود:
ای انسان [[آفریده]] شده در حد [[اعتدال]]؛ ای آن‌که در [[تاریکی]] رحم‌ها و در پرده‌های تو در تو نگهداریت کرده‌اند، [[آفرینش]] تو از گل [[خالص]] آغاز شد و در قرارگاهی مطمئن جایت دادند. تا زمانی معلوم و تا مدتی که بهره تو است، در شکم مادر خود می‌جنبیدی و به [[دعوت]] کس پاسخ نمی‌گفتی و [[آواز]] کسی شنیدن نتوانستی. سپس، تو را از قرارگاهت بیرون راندند. به سرایی آمدی که هرگز آن را ندیده بودی و راه رسیدن به [[منافع]] آن را نمی‌شناختی. پس چه کسی تو را به کشیدن غذا از پستان مادر راه نمود و به تو آموخت که نیازها و خواسته‌هایت را از کجا [[طلب]] کنی؟ هیهات! آن‌که در [[شناخت]] صفات کسی که اندام و اعضا دارد، [[ناتوان]] است، از شناخت صفات آفریدگارش ناتوان‌تر است، و هر که او را به صفات مخلوقاتش محدود کند، از شناخت او دورتر شده است<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۶۳. </ref>.

این گفتار [[امام]] دلالت روشنی بر هدایت تکوینی انسان دارد و نیاز به هیچ‌گونه توضیح و شرحی ندارد؛ بلکه خود، توضیح [[کلام]] [[خدای بزرگ]] است که می‌فرماید: {{متن قرآن|قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}}<ref>«گفت: پروردگار ما کسی است که آفرینش هر چیز را به (فراخور) او، ارزانی داشته سپس راهنمایی کرده است» سوره طه، آیه ۵۰.</ref>.
[[هدایت تشریعی]] [[انسان]]، به معنای نشان دادن [[راه کمال]] و [[سعادت]] از طریق [[پیامبران]] و [[حجت‌های بیرونی]] است.
چنان که گذشت، [[مکتب]] دئیسم که زیربنای [[فلسفی]] [[تفکر]] [[لیبرالیسم]] [[اقتصادی]] است، انسان را [[بی‌نیاز]] از هدایت تشریعی می‌داند. همچنین طرفداران این مکتب [[اعتقاد]] دارند که [[عقل انسان]] به [[تنهایی]] [[قادر]] است هم سعادت و کمال خود را [[شناسایی]] کند، و هم [[توانایی]] کافی برای تشخیص راه وصول به آن را دارد<ref>ر.ک: تفضلی، فریدون، تاریخ عقاید اقتصادی، ص۷۰.</ref>. اما [[آموزه‌های علوی]]، در شمار بسیاری از [[خطبه‌های نهج البلاغه]] و سایر [[منابع روایی]]، غیر از آن است<ref>نهج البلاغه، خطبه‌های ۱، ۲۰، ۲۶، ۷۲، ۸۱، ۸۲، ۸۳، ۹۱، ۹۴، ۹۵،‌۹۸، ۱۴۴، ۱۸۳؛ بحارالانوار، ج۱۱، ص۳۱۲، ح۳.</ref>. ایشان [[نیاز انسان]] را به هدایت تشریعی برای شناسایی کمال و سعادت فرد و همچنین راه وصول به آن را به صراحت بیان می‌کند:
پیامبران را بر [[جن]] و انس [[مبعوث]] فرمود تا پرده از چهره [[دنیا]] برگیرند و [[مردم]] را از [[بدی‌ها]] و سختی‌هایش برحذر دارند، و بر ایشان از دنیا مثل‌ها آورند و دیدگانشان را به معایب آن بگشایند و سخنی عبرت‌آمیز گویند؛ از دگرگونی‌های آن چون تندرستی‌های آن و بیماری‌های آن و [[حلال]] آن و [[حرام]] آن و آن‌چه [[خدا]] برای [[فرمانبرداران]] مهیا کرده و آنچه برای بزهکاران از [[بهشت و دوزخ]] و [[بزرگواری]] و [[خواری]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۸۳.</ref>.

در [[خطبه]] دیگری می‌فرماید: «[[خداوند]]، محمد{{صل}} را فرستاد تا راه عذر را بر آنان ببندد»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۹۱.</ref>؛ «زمانی [[پیامبر اسلام]]{{صل}} را مبعوث کرد که مردم از کارهای [[نیکو]] فاصله گرفته و [[امت‌ها]] به [[جهل و نادانی]] روی آورده بودند»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۹۳.</ref>، «خداوند انبیای خود را فرستاد تا بیان کننده [[حق]] و سفیرانی بین [[خالق]] و مخلوق باشند»<ref>غررالحکم، ج۴، ص۹۹، ح۵۴۳۳.</ref>.
بدین ترتیب برای [[رسیدن به کمال]] و سعادت، گریزی از هدایت تشریعی خداوند نیست.<ref>[[احمد علی یوسفی|یوسفی، احمد علی]]، [[مبانی فلسفی نظام اقتصادی (مقاله)| مقاله «مبانی فلسفی نظام اقتصادی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۷]] ص ۲۲.</ref>

===رابطه [[رزاقیت]]===
علی{{ع}} درباره [[رازقیت خداوند]]، مطالب فراوانی فرموده و ابعاد مختلف آن را بیان کرده‌اند. شاید بتوان چکیده سخنان حضرت را چنین گزارش کرد: «روزی [[انسان‌ها]] دو نوع است: روزی‌ای که [[انسان]] به دنبال آن می‌دود و روزی‌ای که به سراغ انسان می‌آید؛ حتی اگر انسان در پی آن نباشد<ref>ر.ک: نهج البلاغه، حکمت ۳۷۱.</ref>. چون انسان‌ها مخلوق خداوندند، [[خدا]] آنان را [[دوست]] دارد و به ایشان روزی می‌دهد<ref>بحارالانوار، ج۷۷، ص۳۴۰، ح۲۸؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۹، ص۱۴۱؛ کفعمی، تقی الدین ابراهیم بن علی، المصباح، ص۹۶۸؛ کنزالعمال، ج۱۶، ص۲۱۰، ح۴۴۲۳۴؛ نهج البلاغه، خطبه ۸۹. </ref>؛ بلکه بر خود لازم کرده است که روزیشان را عطا کند<ref>ر.ک: نهج البلاغه، خطبه ۱۰۸.</ref> و [[توسعه]] در [[رزق و روزی]] [[مردم]] را [[اراده]] کرده است<ref>التوحید، ص۲۳۲، ح۵؛ بحارالانوار، ج۵۷، ص۱۰۷، ح۹۰.</ref>. هنو روزی آنها را عادلانه تقسیم می‌کند<ref>ر.ک: نهج البلاغه، خطبه ۸۹.</ref>. روزی بندگانش را تقدیر و اندازه‌گیری می‌کند<ref>غررالحکم، ج۴، ص۹۵، ح۵۴۲۳؛ نهج البلاغه، خطبه ۹۰.</ref> و با توسعه و [[تضییق]] آن، انسان‌ها را در معرض [[آزمایش]] قرار می‌دهد<ref>ر.ک: نهج البلاغه، خطبه ۹۰.</ref>. اما [[خداوند]] برای [[بندگان]] [[مؤمن]] خود امتیاز دیگری قرار داده است و روزی آنان را از راه‌هایی که هیچ‌گاه گمانش را نمی‌برند {{متن قرآن|مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ}}<ref>«و به او از جایی که گمان نمی‌برد روزی می‌دهد» سوره طلاق، آیه ۳.</ref> می‌دهد»<ref>غررالحکم، ج۲، ص۵۳۹، ح۳۵۳۳.</ref>.
[[آیات]] فراوانی از [[قرآن]]، [[خداوند سبحان]] را در [[روزی دادن]] انسان بدین نحو معرفی کرده است: «ای [[پیامبر]]، خداوند به هر کسی بخواهد، بی‌حساب، روزی می‌دهد<ref>{{متن قرآن|وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ}} «و به هر که بخواهی بی‌حساب (و شمار) روزی می‌بخشی» سوره آل عمران، آیه ۲۷.</ref>. کلیدهای [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] از آن خدا است و روزیش را برای هر کسی بخواهد، مقدر و گسترده می‌کند»<ref>{{متن قرآن|يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ}} «خداوند روزی را برای هر که بخواهد فراخ می‌دارد یا تنگ می‌گرداند» سوره رعد، آیه ۲۶.</ref>.

اما به [[راستی]] چگونه ممکن است [[خدای حکیم]] روزی افراد را بدون حساب بدهد؟ آیا این برخلاف [[حکمت الهی]] نیست؟
مقصود از بی‌حساب دادن روزی، بدون عوض است؛ یعنی رزقی که [[خدای بزرگ]] به بندگانش می‌دهد و از آنها چیزی نمی‌خواهد؛ هرچند تلاش برای کسب روزی را نمی‌توان مابازای روزی [[الهی]] به شمار آورد؛ چراکه توان [[کار و تلاش]] را نیز [[خدای سبحان]] بدون عوض، به ما ارزانی داشته است<ref>ر.ک: طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج۳، ص۱۶۳.</ref>.
[[پرسش]] مهم‌تر آن است که وقتی روزی [[مردم]] را [[خداوند]] تقدیر می‌کند و به فرموده علی{{ع}} روزی هر کس از طرف [[خدا]] تقسیم و تعیین شده است<ref>غررالحکم، ج۱، ص۳۴، ح۹۵، ج۲، ص۱۳۱، ح۲۰۸۶.</ref>، پس نقش کار و تلاش در دست‌یابی به روزی چیست؟ آیا بدون تلاش، روزی [[انسان]] به او خواهد رسید؟

تقدیر روزی و تعیین و تقسیم آن به دست خداوند، نه تنها منافاتی با کار و تلاش ندارد، بلکه از دیدگاه آن گرامی{{ع}} کار و تلاش، یکی از اسباب و علل تعیین روزی است. خداوند، روزی بندگانش را از طریق اسباب و وسایلی که در [[عالم هستی]] قرار داده است، تقدیر و تقسیم می‌کند. در گفتاری از آن حضرت آمده است: {{متن حدیث|لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ سَبَبٌ‌}}<ref>ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج۳، ص۱۲۳۲، ح۸۴۶۸.</ref>؛ «هر چیزی را سببی است». همچنین آن حضرت در جایی، هم ضمانت [[رزق]] را بیان می‌دارد و هم [[لزوم]] کار و تلاش را: «خداوند روزی شما را بر عهده گرفته و شما را به تلاش [[فرمان]] داده است. مبادا [[طلب]] چیزی که برای شما بر عهده گرفته، از چیزی که بر شما [[فریضه]] کرده است، سزاوارتر جلوه کند»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۱۳.</ref>.
همچنین [[سیره عملی علی]]{{ع}} کاملاً مؤید این نظریه است که از دیدگاه وی، [[اعتقاد]] به تقدیر و تقسیم روزی از ناحیه خدای بزرگ، هیچ‌گاه مانع کار و تلاش نمی‌شود؛ زیرا اگر ادعا کنیم که آن حضرت در دوران زندگی‌اش - به ویژه زمانی که [[خلیفه]] نبود- بیش از همه تلاش می‌کرد و درآمد ایشان از ناحیه [[کار و تلاش]]، از درآمد همه کسان دیگر از همین ناحیه، بیش‌تر بوده، ادعای به حقی است<ref>ر.ک: حسینی، سید رضا، «سیره اقتصادی امام علی{{ع}}، دانشنامه امام علی{{ع}}.</ref>. دیدگاه حضرت درباره تقدیر، تقسیم و تضمین روزی از ناحیه [[خداوند]] و [[سیره اقتصادی]] ایشان، بهترین پاسخ به [[پرسش]] پیش‌گفته است.

ناگفته نماند که یکی از امور واضح از نظر [[اسلام]]، آن است که علل و اسباب امور از جمله روزی [[انسان‌ها]]، محصور در علل و اسباب مادی نیست؛ بلکه در [[عالم هستی]] دو گونه [[نظام]] علی (مادی و [[معنوی]]) وجود دارد. [[دعا]]، [[ایمان]] و [[اطاعت از خداوند]] و [[صدقات]] از عوامل مؤثر در افزایش روزی است. نمونه این عوامل، پیش از این، از علی{{ع}} بیان شده است: [[خدای متعال]] [[مؤمن]] را {{متن قرآن|مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ}}<ref>«و به او از جایی که گمان نمی‌برد روزی می‌دهد» سوره طلاق، آیه ۳.</ref> روزی می‌دهد. در بحث [[جهان‌شناسی]] در این باره بیش‌تر سخن خواهیم گفت.
رابطه‌ای که [[امام علی]]{{ع}} بین [[خدای سبحان]] و [[جهان هستی]] و [[انسان]] ترسیم می‌کند، در برابر رابطه‌ای که [[نظام اقتصادی]] [[لیبرال]] به تصویر می‌کشد، تفاوت‌های اساسی دارد. از گفتار آن حضرت پیدا است که [[فیض الهی]] پیوسته در جهان هستی جاری است و جریان [[آفرینش]] به نحو مستمر ادامه دارد. [[آفریدگار]] این آفریده‌ها، [[خداوند حکیم]] و مدبری است که به [[اقتصادی]] اقتضای حکمتش، جهان هستی و حلقه‌های [[خلقت]] آن [[با تدبیر]] در جریان است، و [[هدایت]] تکوینی‌اش، همه موجودات هستی، از جمله انسان را در بر می‌گیرد. این هدایت، هم در صحنه‌های اقتصادی و هم در غیر آن جاری است. همچنین [[هدایت تشریعی]] امری مسلم و ضروری در تمامی رفتارهای انسان است و خداوند با [[ارسال پیامبران]] و [[کتب آسمانی]]، راه وصول به [[سعادت دنیا]] و [[آخرت]] را به انسان نشان داده، جایگاه [[وحی]] را که در کنار [[حس]] و [[عقل]]، راه دست‌یابی به [[سعادت]] است، امری انکارناپذیر می‌شمارد.
این‌گونه آموزه‌ها با دیدگاه دئیسم که [[آفرینش جهان]] را «آنی و لحظه‌ای» می‌پندارد و [[خالق]] [[جهان]] را دست بسته و همانند معمار بازنشسته که جهان و [[انسان]] را به حال خود رها ساخته تا [[بشر]] تنها با [[تجربه]] و [[عقل]] خود، راه سعادت را [[شناسایی]] کند و بپیماید، کاملاً متفاوت است؛ هرچند اصل این [[تفکر]] را قبل از دئیسم، [[قرآن مجید]] به [[یهود]] نسبت می‌دهد: {{متن قرآن|وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا}}<ref>«و یهودیان گفتند که دست خداوند بسته است، دستشان بسته باد و بر آنچه گفته‌اند لعنت بر ایشان باد» سوره مائده، آیه ۶۴.</ref>.

دو گونه تصویر فوق از [[خدای متعال]] در باره جهان و انسان، تفاوت‌های فراوانی را در ساحت [[اقتصادی]] نمایان خواهد ساخت:
بر اساس آموزه‌های [[مکتب]] دئیسم، [[نظام‌سازی]] مفهومی ندارد؛ ولی بر اساس دیدگاه [[امام علی]]{{ع}} نظام‌سازی بر اساس [[وحی]]، امری لازم است. در نتیجه روش مطالعه بر اساس دیدگاه دئیسم، ضرورتاً [[تجربی]] خواهد بود، ولی بر اساس دیدگاه حضرت روش تحلیلی جایگاهی ویژه دارد. [[خدامحوری]] [[نظام اقتصادی اسلام]] و [[انسان‌محوری]] [[نظام اقتصاد]] [[سرمایه‌داری]]، توجه به عوامل [[الهی]] و غیرمادی در [[نظام اسلامی]] و عدم توجه [[نظام سرمایه‌داری]] به این عوامل، از دیگر آثار [[اختلاف]] این دو دیدگاه است.<ref>[[احمد علی یوسفی|یوسفی، احمد علی]]، [[مبانی فلسفی نظام اقتصادی (مقاله)| مقاله «مبانی فلسفی نظام اقتصادی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۷]] ص ۲۴.</ref>

== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:1368105.jpg|22px]] [[احمد علی یوسفی|یوسفی، احمد علی]]، [[مبانی فلسفی نظام اقتصادی (مقاله)| مقاله «مبانی فلسفی نظام اقتصادی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۷ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۷''']]
{{پایان منابع}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

رابطه خدا با انسان - تاریخچهٔ نسخه‌ها