ربا در قرآن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Bahmani در ‏۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۲۵

2023-12-05T09:25:14Z

Bahmani: /* آیه ربا */

2023-12-05T09:19:03Z

آیه ربا

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۴۹
خط ۹۰:		خط ۹۰:

	فقهای امامی، از تخصیص آیات تحریم ربا با آیات [[احسان]] نیز سخن گفته‌اند<ref>الانتصار، ص ۴۴۳؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰؛ فقه القرآن، یزدی، ج ۲، ص ۱۱۲.</ref>. بر این پایه، ربای قرض [[پدر]] به فرزندش را جایز دانسته‌اند<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>. در [[منابع فقهی]]، مستثنیاتی برای [[حرمت]] ربا برشمرده‌اند و افزون بر [[حکم]] به جواز ربای پدر و فرزند، از جواز ربای [[عبد]] و مولا، [[همسر]] به همسر و ربای [[مسلمان]] به [[کافر حربی]]، اگر گیرنده زیاده مسلمان باشد، [[سخن]] گفته‌اند<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱۰، ص ۲۰۷؛ کنز العرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳.</ref>		فقهای امامی، از تخصیص آیات تحریم ربا با آیات [[احسان]] نیز سخن گفته‌اند<ref>الانتصار، ص ۴۴۳؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰؛ فقه القرآن، یزدی، ج ۲، ص ۱۱۲.</ref>. بر این پایه، ربای قرض [[پدر]] به فرزندش را جایز دانسته‌اند<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>. در [[منابع فقهی]]، مستثنیاتی برای [[حرمت]] ربا برشمرده‌اند و افزون بر [[حکم]] به جواز ربای پدر و فرزند، از جواز ربای [[عبد]] و مولا، [[همسر]] به همسر و ربای [[مسلمان]] به [[کافر حربی]]، اگر گیرنده زیاده مسلمان باشد، [[سخن]] گفته‌اند<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱۰، ص ۲۰۷؛ کنز العرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳.</ref>

	~~== آیه ربا ==~~
	واژه رِبا ۸ بار در [[قرآن کریم]] به کار رفته: {{متن قرآن\|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> (سه بار)، {{متن قرآن\|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref>، {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref>، {{متن قرآن\|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>، {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> و {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref>. از آنجا که [[خداوند]] فقط در [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref> صریحاً [[فرمان]] ترک [[ربا]] را صادر فرموده، این آیه به "[[آیه ربا]]" [[شهرت]] یافته است.

	ربا در لغت از ریشه ربو و به معنی زیاد شدن و [[رشد]] کردن و معادل بهره در [[زبان فارسی]] است و در اصطلاح [[قرآن]] و [[شرع]] عبارت است از فایده / سود یا ربحی است که ربا دهنده علاوه بر [[پول]] خویش از بدهکار دریافت می‌کند. البته از دیدگاه قرآن در آیه {{متن قرآن\|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref>، دو نوع ربا و افزایش بر [[سرمایه]] وجود دارد، یکی همین ربای [[مذموم]] مذکور است که دستخوش نابودی می‌گردد: {{متن قرآن\|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا}} و فقط وَبال [[اخروی]] آن برای [[انسان]] می‌ماند و دیگری ربا، افزونی یا برکتی است که از جانب خداوند به [[صدقه]] / [[زکات]] تعلق می‌گیرد: {{متن قرآن\|وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ}}؛ شبیه همین معنی را با الفاظی دیگر در آیه {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> می‌بینیم<ref>مفردات، ص۳۴۰.</ref>.

	[[قبل از ظهور اسلام]]، [[رباخواری]] در شبه [[جزیره عرب]] شایع بود و عده‌ای از اشراف از این طریق کسب درآمد می‌کردند. در این کار، [[یهودیان]] پیشگام شدند و شاید آنها [[معاملات]] ربوی را در [[حجاز]] رواج داده بودند. [[قرآن]]، ضمن اشاره به این قضیه، عدم [[پایبندی]] یهودیان به [[کتاب آسمانی]] خود را بیان نموده و از [[کیفر الهی]] خبر داده است: {{متن قرآن\|فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا * وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ}}<ref>«آری، به سزای ستمی از (سوی) یهودیان و اینکه (مردم را) بسیار از راه خداوند باز می‌داشتند چیزهای پاکیزه‌ای را که بر آنان حلال بود، حرام کردیم * و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند» سوره نساء، آیه ۱۶۰-۱۶۱.</ref>؛ همچنان که [[رشوه‌خواری]] بزرگانشان در قرآن گزارش شده است.

	[[مسیحیان]] و [[اعراب]] نیز در معاملات ربوی سهیم بودند و از [[نیازمندان]] به [[پول]]، [[ربا]] می‌گرفتند. این مطلب از مفاد [[قرارداد صلح]] [[پیامبر]] {{صل}} با مسیحیان [[نجران]] پیداست. در آن [[قرارداد]] آمده است: "هرکس از ایشان پیش از این، ربایی خورده به عهده من نیست"<ref>{{متن حدیث\|و من أكل منهم ربا من ذي قبل فذمتي منه بريئة}}، تبیین مفهوم و موضوع را از دیدگاه فقهی، ص۴.</ref>.

	خط [[سیر]] [[تاریخی]] ربا در [[قرآن کریم]] از [[قرن نهم]] [[بعثت]] تا دهم [[هجری]] ترسیم شده است. در قرآن کریم درباره [[مخالفت]] و [[پرهیز]] از [[ربا]] شدتی به کار رفته که کمتر در [[فروع دین]] پیشینه دارد. در [[اسلام]]، [[عدالت‌خواهی]] و [[ستم ستیزی]]، اصلی انکارناپذیر است. [[عدالت]]، معیاری کلی است که [[اسلامی]] بودن بیشتر [[فعالیت‌های اقتصادی]] را می‌توان با آن ارزیابی کرد. رباخواری با این اصل در تضاد است و به همین دلیل، قرآن، آن را [[تحریم]] کرده است. [[قرض ربوی]]، [[استثمار]] [[انسان]] و تضییع [[حقوق]] افراد [[فقیر]] از سوی [[ثروتمندان]] است.

	اولین آیه‌ای که [[خداوند]] موضوع [[ربا]] را در آن مطرح ساخته در [[سال نهم بعثت]] و [[آیه]] {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> [[سوره]] [[روم]] است. در این آیه خداوند، فقط از بی‌برکتی ربا در نزد خویش و فزونی یافتن نکاتی که برای رضای او پرداخت می‌شود، [[سخن]] گفته و صریحاً [[رباخواری]] را [[نهی]] نفرموده است.
	مرحله بعد را که از [[صراحت]] برخوردار است در [[سال سوم هجری]] در آیه {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> [[سوره آل عمران]] می‌بینیم که از نوعی ربا که در [[جاهلیت]] مرسوم بوده و برخی [[مسلمانان]] به آن [[مبتلا]] شده‌اند نهی می‌کند. در [[عصر جاهلی]] افراد [[نیازمند]] از [[توانگران]]، وام می‌گرفتند بدون قرار پرداخت اضافی؛ بعد از پایان مدت مقرر در صورت [[ناتوانی]] بدهکاران از بازپرداخت، تقاضای تمدید مهلت می‌کردند و طلب‌کاران با افزایش [[میزان]] بدهی موافقت می‌نمودند. این روند افزایشی تا [[زمان]] بازپرداخت بدهی ادامه می‌یافت. شکل دیگری از ربای [[جاهلی]] مربوط به قرض‌های حیوانی بود. در برابر تمدید، بدهی به حیوانی با سن بیشتر حواله داده می‌شد. مثلاً اگر طرف، شتر یک ساله را بدهکار بود، در پایان مدت در صورت ناتوانی در [[ادای دین]]، [[متعهد]] می‌شد که پس از یک سال، شتر دو ساله بپردازد. اگر شتر دو ساله بود، متعهد به پرداخت شتر سه ساله می‌شد <ref>الربا فقهیاً و اقتصادیاً، ص۱۰.</ref>.

	مرحله نهایی را در [[سال نهم هجری]] در اواخر [[سوره بقره]] و پس از [[آیه انفاق]] در [[آیات]] {{متن قرآن\|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُواْ الصَّلاةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ }}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند. خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد. کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند و نماز بر پا داشته و زکات داده‌اند پاداش آنان نزد پروردگارشان است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند. ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید. و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۵-۲۷۹.</ref> [[مشاهده]] می‌کنیم که شامل اعلام بی‌برکتی [[ربا]] و [[کافر]] و [[گناهکار]] بودن رباخوار و [[نهی]] توأم با [[تهدید]] به [[خلود]] در [[آتش]] است. به‌ویژه در دو [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref>، {{متن قرآن\|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref> [[مؤمنان]] را از [[رباخواری]] برحذر می‌دارد و آنها را از پیامدهای رباخواری که [[اعلان]] ([[دشمنی]]) [[جنگ]] با [[خدا]] و [[رسول]] اوست، [[آگاه]] می‌سازد. در نهایت، علت [[حرمت]] ربا را که همان [[ستم]] است، بیان می‌کند: "اگر از این کار [[زشت]] دست بردارید، اصل [[مال]] شما متعلق به خودتان است. در این صورت، نه به واسطه گرفتن اضافه، ستم کرده‌اید و نه به دلیل نگرفتن اصل [[سرمایه]]، ستم دیده‌اید"<ref>جامع البیان، ج۳، ص۱۰۷.</ref>.

	[[فقهاء]] اعم از [[شیعه]] و [[سنی]]، [[ربا]] را [[حرام]] می‌دانند. برخی [[فقهای شیعه]] ربا را بر دو گونه معاملی و قرضی تقسیم نموده و می‌گویند:
	# ربای معاملی همچون فروختن دو جنس مشابه هم به یکدیگر است به شرط آنکه درخواست زیاده شود به‌ویژه در مورد جنسی که وزن می‌شود، موضوع ربا حساس‌تر است تا جنسی که پیمانه می‌شود؛ به طوری که یکی از آن دو مقداری بیش از دیگری داشته باشد؛ مانند این که شخصی ۱۰۰ کیلو گندم را با ۱۲۰ کیلو گندم معاوضه کند. این نوع ربا، هم در معامله [[نقد]] و هم در معامله نسیه محقق می‌شود و بنا به نظر مشهور [[فقها]] اختصاص به [[اموال]] موزون (وزن شدنی) و مکیل (پیمانه‌ای) دارد. برخی از فقها آن را در معامله اموال شمردنی نیز جاری می‌دانند. همچنین نظر مشهور فقها ممنوعیت ربا در تمامی [[معاملات]] است نه اینکه اختصاص به [[عقد]] بیع داشته باشد.
	# ربای قرضی به معنای [[قرض]] دادن به شرط زیادت است، هر چند مکیل و یا موزون نباشد، مثل آنکه یک [[درهم]] قرض بدهد و شرط کند که دو درهم بگیرد<ref>جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۴.</ref>. ربای قرضی رایج‌ترین نوع [[ریاست]] به این صورت که فرد برای [[تأمین نیاز]] [[مالی]] [[جهت]] امور مصرفی خویش یا [[سرمایه‌گذاری]]، تقاضای [[قرض]] می‌کند و در ضمن عقدِ قرض [[متعهد]] می‌شود آنچه را میگیرد در سررسید معین با سودش باز گرداند. این نوع [[ربا]] هم، [[حرام]] است.<ref>[[محمود سرمدی\|سرمدی، محمود]]، [[آیه ربا (مقاله)\|مقاله «آیه ربا»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: خنثی‌سازی نسخهٔ 1274091 از Bahmani (بحث)

2023-12-05T09:18:47Z

خنثی‌سازی نسخهٔ 1274091 از Bahmani (بحث)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۴۸
خط ۹۰:		خط ۹۰:

	فقهای امامی، از تخصیص آیات تحریم ربا با آیات [[احسان]] نیز سخن گفته‌اند<ref>الانتصار، ص ۴۴۳؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰؛ فقه القرآن، یزدی، ج ۲، ص ۱۱۲.</ref>. بر این پایه، ربای قرض [[پدر]] به فرزندش را جایز دانسته‌اند<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>. در [[منابع فقهی]]، مستثنیاتی برای [[حرمت]] ربا برشمرده‌اند و افزون بر [[حکم]] به جواز ربای پدر و فرزند، از جواز ربای [[عبد]] و مولا، [[همسر]] به همسر و ربای [[مسلمان]] به [[کافر حربی]]، اگر گیرنده زیاده مسلمان باشد، [[سخن]] گفته‌اند<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱۰، ص ۲۰۷؛ کنز العرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳.</ref>		فقهای امامی، از تخصیص آیات تحریم ربا با آیات [[احسان]] نیز سخن گفته‌اند<ref>الانتصار، ص ۴۴۳؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰؛ فقه القرآن، یزدی، ج ۲، ص ۱۱۲.</ref>. بر این پایه، ربای قرض [[پدر]] به فرزندش را جایز دانسته‌اند<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>. در [[منابع فقهی]]، مستثنیاتی برای [[حرمت]] ربا برشمرده‌اند و افزون بر [[حکم]] به جواز ربای پدر و فرزند، از جواز ربای [[عبد]] و مولا، [[همسر]] به همسر و ربای [[مسلمان]] به [[کافر حربی]]، اگر گیرنده زیاده مسلمان باشد، [[سخن]] گفته‌اند<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱۰، ص ۲۰۷؛ کنز العرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳.</ref>

			== آیه ربا ==
			واژه رِبا ۸ بار در [[قرآن کریم]] به کار رفته: {{متن قرآن\|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> (سه بار)، {{متن قرآن\|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref>، {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref>، {{متن قرآن\|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>، {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> و {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref>. از آنجا که [[خداوند]] فقط در [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref> صریحاً [[فرمان]] ترک [[ربا]] را صادر فرموده، این آیه به "[[آیه ربا]]" [[شهرت]] یافته است.

			ربا در لغت از ریشه ربو و به معنی زیاد شدن و [[رشد]] کردن و معادل بهره در [[زبان فارسی]] است و در اصطلاح [[قرآن]] و [[شرع]] عبارت است از فایده / سود یا ربحی است که ربا دهنده علاوه بر [[پول]] خویش از بدهکار دریافت می‌کند. البته از دیدگاه قرآن در آیه {{متن قرآن\|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref>، دو نوع ربا و افزایش بر [[سرمایه]] وجود دارد، یکی همین ربای [[مذموم]] مذکور است که دستخوش نابودی می‌گردد: {{متن قرآن\|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا}} و فقط وَبال [[اخروی]] آن برای [[انسان]] می‌ماند و دیگری ربا، افزونی یا برکتی است که از جانب خداوند به [[صدقه]] / [[زکات]] تعلق می‌گیرد: {{متن قرآن\|وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ}}؛ شبیه همین معنی را با الفاظی دیگر در آیه {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> می‌بینیم<ref>مفردات، ص۳۴۰.</ref>.

			[[قبل از ظهور اسلام]]، [[رباخواری]] در شبه [[جزیره عرب]] شایع بود و عده‌ای از اشراف از این طریق کسب درآمد می‌کردند. در این کار، [[یهودیان]] پیشگام شدند و شاید آنها [[معاملات]] ربوی را در [[حجاز]] رواج داده بودند. [[قرآن]]، ضمن اشاره به این قضیه، عدم [[پایبندی]] یهودیان به [[کتاب آسمانی]] خود را بیان نموده و از [[کیفر الهی]] خبر داده است: {{متن قرآن\|فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا * وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ}}<ref>«آری، به سزای ستمی از (سوی) یهودیان و اینکه (مردم را) بسیار از راه خداوند باز می‌داشتند چیزهای پاکیزه‌ای را که بر آنان حلال بود، حرام کردیم * و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند» سوره نساء، آیه ۱۶۰-۱۶۱.</ref>؛ همچنان که [[رشوه‌خواری]] بزرگانشان در قرآن گزارش شده است.

			[[مسیحیان]] و [[اعراب]] نیز در معاملات ربوی سهیم بودند و از [[نیازمندان]] به [[پول]]، [[ربا]] می‌گرفتند. این مطلب از مفاد [[قرارداد صلح]] [[پیامبر]] {{صل}} با مسیحیان [[نجران]] پیداست. در آن [[قرارداد]] آمده است: "هرکس از ایشان پیش از این، ربایی خورده به عهده من نیست"<ref>{{متن حدیث\|و من أكل منهم ربا من ذي قبل فذمتي منه بريئة}}، تبیین مفهوم و موضوع را از دیدگاه فقهی، ص۴.</ref>.

			خط [[سیر]] [[تاریخی]] ربا در [[قرآن کریم]] از [[قرن نهم]] [[بعثت]] تا دهم [[هجری]] ترسیم شده است. در قرآن کریم درباره [[مخالفت]] و [[پرهیز]] از [[ربا]] شدتی به کار رفته که کمتر در [[فروع دین]] پیشینه دارد. در [[اسلام]]، [[عدالت‌خواهی]] و [[ستم ستیزی]]، اصلی انکارناپذیر است. [[عدالت]]، معیاری کلی است که [[اسلامی]] بودن بیشتر [[فعالیت‌های اقتصادی]] را می‌توان با آن ارزیابی کرد. رباخواری با این اصل در تضاد است و به همین دلیل، قرآن، آن را [[تحریم]] کرده است. [[قرض ربوی]]، [[استثمار]] [[انسان]] و تضییع [[حقوق]] افراد [[فقیر]] از سوی [[ثروتمندان]] است.

			اولین آیه‌ای که [[خداوند]] موضوع [[ربا]] را در آن مطرح ساخته در [[سال نهم بعثت]] و [[آیه]] {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> [[سوره]] [[روم]] است. در این آیه خداوند، فقط از بی‌برکتی ربا در نزد خویش و فزونی یافتن نکاتی که برای رضای او پرداخت می‌شود، [[سخن]] گفته و صریحاً [[رباخواری]] را [[نهی]] نفرموده است.
			مرحله بعد را که از [[صراحت]] برخوردار است در [[سال سوم هجری]] در آیه {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> [[سوره آل عمران]] می‌بینیم که از نوعی ربا که در [[جاهلیت]] مرسوم بوده و برخی [[مسلمانان]] به آن [[مبتلا]] شده‌اند نهی می‌کند. در [[عصر جاهلی]] افراد [[نیازمند]] از [[توانگران]]، وام می‌گرفتند بدون قرار پرداخت اضافی؛ بعد از پایان مدت مقرر در صورت [[ناتوانی]] بدهکاران از بازپرداخت، تقاضای تمدید مهلت می‌کردند و طلب‌کاران با افزایش [[میزان]] بدهی موافقت می‌نمودند. این روند افزایشی تا [[زمان]] بازپرداخت بدهی ادامه می‌یافت. شکل دیگری از ربای [[جاهلی]] مربوط به قرض‌های حیوانی بود. در برابر تمدید، بدهی به حیوانی با سن بیشتر حواله داده می‌شد. مثلاً اگر طرف، شتر یک ساله را بدهکار بود، در پایان مدت در صورت ناتوانی در [[ادای دین]]، [[متعهد]] می‌شد که پس از یک سال، شتر دو ساله بپردازد. اگر شتر دو ساله بود، متعهد به پرداخت شتر سه ساله می‌شد <ref>الربا فقهیاً و اقتصادیاً، ص۱۰.</ref>.

			مرحله نهایی را در [[سال نهم هجری]] در اواخر [[سوره بقره]] و پس از [[آیه انفاق]] در [[آیات]] {{متن قرآن\|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُواْ الصَّلاةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ }}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند. خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد. کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند و نماز بر پا داشته و زکات داده‌اند پاداش آنان نزد پروردگارشان است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند. ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید. و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۵-۲۷۹.</ref> [[مشاهده]] می‌کنیم که شامل اعلام بی‌برکتی [[ربا]] و [[کافر]] و [[گناهکار]] بودن رباخوار و [[نهی]] توأم با [[تهدید]] به [[خلود]] در [[آتش]] است. به‌ویژه در دو [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref>، {{متن قرآن\|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref> [[مؤمنان]] را از [[رباخواری]] برحذر می‌دارد و آنها را از پیامدهای رباخواری که [[اعلان]] ([[دشمنی]]) [[جنگ]] با [[خدا]] و [[رسول]] اوست، [[آگاه]] می‌سازد. در نهایت، علت [[حرمت]] ربا را که همان [[ستم]] است، بیان می‌کند: "اگر از این کار [[زشت]] دست بردارید، اصل [[مال]] شما متعلق به خودتان است. در این صورت، نه به واسطه گرفتن اضافه، ستم کرده‌اید و نه به دلیل نگرفتن اصل [[سرمایه]]، ستم دیده‌اید"<ref>جامع البیان، ج۳، ص۱۰۷.</ref>.

			[[فقهاء]] اعم از [[شیعه]] و [[سنی]]، [[ربا]] را [[حرام]] می‌دانند. برخی [[فقهای شیعه]] ربا را بر دو گونه معاملی و قرضی تقسیم نموده و می‌گویند:
			# ربای معاملی همچون فروختن دو جنس مشابه هم به یکدیگر است به شرط آنکه درخواست زیاده شود به‌ویژه در مورد جنسی که وزن می‌شود، موضوع ربا حساس‌تر است تا جنسی که پیمانه می‌شود؛ به طوری که یکی از آن دو مقداری بیش از دیگری داشته باشد؛ مانند این که شخصی ۱۰۰ کیلو گندم را با ۱۲۰ کیلو گندم معاوضه کند. این نوع ربا، هم در معامله [[نقد]] و هم در معامله نسیه محقق می‌شود و بنا به نظر مشهور [[فقها]] اختصاص به [[اموال]] موزون (وزن شدنی) و مکیل (پیمانه‌ای) دارد. برخی از فقها آن را در معامله اموال شمردنی نیز جاری می‌دانند. همچنین نظر مشهور فقها ممنوعیت ربا در تمامی [[معاملات]] است نه اینکه اختصاص به [[عقد]] بیع داشته باشد.
			# ربای قرضی به معنای [[قرض]] دادن به شرط زیادت است، هر چند مکیل و یا موزون نباشد، مثل آنکه یک [[درهم]] قرض بدهد و شرط کند که دو درهم بگیرد<ref>جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۴.</ref>. ربای قرضی رایج‌ترین نوع [[ریاست]] به این صورت که فرد برای [[تأمین نیاز]] [[مالی]] [[جهت]] امور مصرفی خویش یا [[سرمایه‌گذاری]]، تقاضای [[قرض]] می‌کند و در ضمن عقدِ قرض [[متعهد]] می‌شود آنچه را میگیرد در سررسید معین با سودش باز گرداند. این نوع [[ربا]] هم، [[حرام]] است.<ref>[[محمود سرمدی\|سرمدی، محمود]]، [[آیه ربا (مقاله)\|مقاله «آیه ربا»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* آیه ربا */

2023-12-05T09:18:08Z

آیه ربا

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۴۸
خط ۹۰:		خط ۹۰:

	فقهای امامی، از تخصیص آیات تحریم ربا با آیات [[احسان]] نیز سخن گفته‌اند<ref>الانتصار، ص ۴۴۳؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰؛ فقه القرآن، یزدی، ج ۲، ص ۱۱۲.</ref>. بر این پایه، ربای قرض [[پدر]] به فرزندش را جایز دانسته‌اند<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>. در [[منابع فقهی]]، مستثنیاتی برای [[حرمت]] ربا برشمرده‌اند و افزون بر [[حکم]] به جواز ربای پدر و فرزند، از جواز ربای [[عبد]] و مولا، [[همسر]] به همسر و ربای [[مسلمان]] به [[کافر حربی]]، اگر گیرنده زیاده مسلمان باشد، [[سخن]] گفته‌اند<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱۰، ص ۲۰۷؛ کنز العرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳.</ref>		فقهای امامی، از تخصیص آیات تحریم ربا با آیات [[احسان]] نیز سخن گفته‌اند<ref>الانتصار، ص ۴۴۳؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰؛ فقه القرآن، یزدی، ج ۲، ص ۱۱۲.</ref>. بر این پایه، ربای قرض [[پدر]] به فرزندش را جایز دانسته‌اند<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>. در [[منابع فقهی]]، مستثنیاتی برای [[حرمت]] ربا برشمرده‌اند و افزون بر [[حکم]] به جواز ربای پدر و فرزند، از جواز ربای [[عبد]] و مولا، [[همسر]] به همسر و ربای [[مسلمان]] به [[کافر حربی]]، اگر گیرنده زیاده مسلمان باشد، [[سخن]] گفته‌اند<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱۰، ص ۲۰۷؛ کنز العرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳.</ref>

	~~== آیه ربا ==~~
	واژه رِبا ۸ بار در [[قرآن کریم]] به کار رفته: {{متن قرآن\|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> (سه بار)، {{متن قرآن\|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref>، {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref>، {{متن قرآن\|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>، {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> و {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref>. از آنجا که [[خداوند]] فقط در [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref> صریحاً [[فرمان]] ترک [[ربا]] را صادر فرموده، این آیه به "[[آیه ربا]]" [[شهرت]] یافته است.

	ربا در لغت از ریشه ربو و به معنی زیاد شدن و [[رشد]] کردن و معادل بهره در [[زبان فارسی]] است و در اصطلاح [[قرآن]] و [[شرع]] عبارت است از فایده / سود یا ربحی است که ربا دهنده علاوه بر [[پول]] خویش از بدهکار دریافت می‌کند. البته از دیدگاه قرآن در آیه {{متن قرآن\|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref>، دو نوع ربا و افزایش بر [[سرمایه]] وجود دارد، یکی همین ربای [[مذموم]] مذکور است که دستخوش نابودی می‌گردد: {{متن قرآن\|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا}} و فقط وَبال [[اخروی]] آن برای [[انسان]] می‌ماند و دیگری ربا، افزونی یا برکتی است که از جانب خداوند به [[صدقه]] / [[زکات]] تعلق می‌گیرد: {{متن قرآن\|وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ}}؛ شبیه همین معنی را با الفاظی دیگر در آیه {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> می‌بینیم<ref>مفردات، ص۳۴۰.</ref>.

	[[قبل از ظهور اسلام]]، [[رباخواری]] در شبه [[جزیره عرب]] شایع بود و عده‌ای از اشراف از این طریق کسب درآمد می‌کردند. در این کار، [[یهودیان]] پیشگام شدند و شاید آنها [[معاملات]] ربوی را در [[حجاز]] رواج داده بودند. [[قرآن]]، ضمن اشاره به این قضیه، عدم [[پایبندی]] یهودیان به [[کتاب آسمانی]] خود را بیان نموده و از [[کیفر الهی]] خبر داده است: {{متن قرآن\|فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا * وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ}}<ref>«آری، به سزای ستمی از (سوی) یهودیان و اینکه (مردم را) بسیار از راه خداوند باز می‌داشتند چیزهای پاکیزه‌ای را که بر آنان حلال بود، حرام کردیم * و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند» سوره نساء، آیه ۱۶۰-۱۶۱.</ref>؛ همچنان که [[رشوه‌خواری]] بزرگانشان در قرآن گزارش شده است.

	[[مسیحیان]] و [[اعراب]] نیز در معاملات ربوی سهیم بودند و از [[نیازمندان]] به [[پول]]، [[ربا]] می‌گرفتند. این مطلب از مفاد [[قرارداد صلح]] [[پیامبر]] {{صل}} با مسیحیان [[نجران]] پیداست. در آن [[قرارداد]] آمده است: "هرکس از ایشان پیش از این، ربایی خورده به عهده من نیست"<ref>{{متن حدیث\|و من أكل منهم ربا من ذي قبل فذمتي منه بريئة}}، تبیین مفهوم و موضوع را از دیدگاه فقهی، ص۴.</ref>.

	خط [[سیر]] [[تاریخی]] ربا در [[قرآن کریم]] از [[قرن نهم]] [[بعثت]] تا دهم [[هجری]] ترسیم شده است. در قرآن کریم درباره [[مخالفت]] و [[پرهیز]] از [[ربا]] شدتی به کار رفته که کمتر در [[فروع دین]] پیشینه دارد. در [[اسلام]]، [[عدالت‌خواهی]] و [[ستم ستیزی]]، اصلی انکارناپذیر است. [[عدالت]]، معیاری کلی است که [[اسلامی]] بودن بیشتر [[فعالیت‌های اقتصادی]] را می‌توان با آن ارزیابی کرد. رباخواری با این اصل در تضاد است و به همین دلیل، قرآن، آن را [[تحریم]] کرده است. [[قرض ربوی]]، [[استثمار]] [[انسان]] و تضییع [[حقوق]] افراد [[فقیر]] از سوی [[ثروتمندان]] است.

	اولین آیه‌ای که [[خداوند]] موضوع [[ربا]] را در آن مطرح ساخته در [[سال نهم بعثت]] و [[آیه]] {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> [[سوره]] [[روم]] است. در این آیه خداوند، فقط از بی‌برکتی ربا در نزد خویش و فزونی یافتن نکاتی که برای رضای او پرداخت می‌شود، [[سخن]] گفته و صریحاً [[رباخواری]] را [[نهی]] نفرموده است.
	مرحله بعد را که از [[صراحت]] برخوردار است در [[سال سوم هجری]] در آیه {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> [[سوره آل عمران]] می‌بینیم که از نوعی ربا که در [[جاهلیت]] مرسوم بوده و برخی [[مسلمانان]] به آن [[مبتلا]] شده‌اند نهی می‌کند. در [[عصر جاهلی]] افراد [[نیازمند]] از [[توانگران]]، وام می‌گرفتند بدون قرار پرداخت اضافی؛ بعد از پایان مدت مقرر در صورت [[ناتوانی]] بدهکاران از بازپرداخت، تقاضای تمدید مهلت می‌کردند و طلب‌کاران با افزایش [[میزان]] بدهی موافقت می‌نمودند. این روند افزایشی تا [[زمان]] بازپرداخت بدهی ادامه می‌یافت. شکل دیگری از ربای [[جاهلی]] مربوط به قرض‌های حیوانی بود. در برابر تمدید، بدهی به حیوانی با سن بیشتر حواله داده می‌شد. مثلاً اگر طرف، شتر یک ساله را بدهکار بود، در پایان مدت در صورت ناتوانی در [[ادای دین]]، [[متعهد]] می‌شد که پس از یک سال، شتر دو ساله بپردازد. اگر شتر دو ساله بود، متعهد به پرداخت شتر سه ساله می‌شد <ref>الربا فقهیاً و اقتصادیاً، ص۱۰.</ref>.

	مرحله نهایی را در [[سال نهم هجری]] در اواخر [[سوره بقره]] و پس از [[آیه انفاق]] در [[آیات]] {{متن قرآن\|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُواْ الصَّلاةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ }}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند. خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد. کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند و نماز بر پا داشته و زکات داده‌اند پاداش آنان نزد پروردگارشان است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند. ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید. و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۵-۲۷۹.</ref> [[مشاهده]] می‌کنیم که شامل اعلام بی‌برکتی [[ربا]] و [[کافر]] و [[گناهکار]] بودن رباخوار و [[نهی]] توأم با [[تهدید]] به [[خلود]] در [[آتش]] است. به‌ویژه در دو [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref>، {{متن قرآن\|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref> [[مؤمنان]] را از [[رباخواری]] برحذر می‌دارد و آنها را از پیامدهای رباخواری که [[اعلان]] ([[دشمنی]]) [[جنگ]] با [[خدا]] و [[رسول]] اوست، [[آگاه]] می‌سازد. در نهایت، علت [[حرمت]] ربا را که همان [[ستم]] است، بیان می‌کند: "اگر از این کار [[زشت]] دست بردارید، اصل [[مال]] شما متعلق به خودتان است. در این صورت، نه به واسطه گرفتن اضافه، ستم کرده‌اید و نه به دلیل نگرفتن اصل [[سرمایه]]، ستم دیده‌اید"<ref>جامع البیان، ج۳، ص۱۰۷.</ref>.

	[[فقهاء]] اعم از [[شیعه]] و [[سنی]]، [[ربا]] را [[حرام]] می‌دانند. برخی [[فقهای شیعه]] ربا را بر دو گونه معاملی و قرضی تقسیم نموده و می‌گویند:
	# ربای معاملی همچون فروختن دو جنس مشابه هم به یکدیگر است به شرط آنکه درخواست زیاده شود به‌ویژه در مورد جنسی که وزن می‌شود، موضوع ربا حساس‌تر است تا جنسی که پیمانه می‌شود؛ به طوری که یکی از آن دو مقداری بیش از دیگری داشته باشد؛ مانند این که شخصی ۱۰۰ کیلو گندم را با ۱۲۰ کیلو گندم معاوضه کند. این نوع ربا، هم در معامله [[نقد]] و هم در معامله نسیه محقق می‌شود و بنا به نظر مشهور [[فقها]] اختصاص به [[اموال]] موزون (وزن شدنی) و مکیل (پیمانه‌ای) دارد. برخی از فقها آن را در معامله اموال شمردنی نیز جاری می‌دانند. همچنین نظر مشهور فقها ممنوعیت ربا در تمامی [[معاملات]] است نه اینکه اختصاص به [[عقد]] بیع داشته باشد.
	# ربای قرضی به معنای [[قرض]] دادن به شرط زیادت است، هر چند مکیل و یا موزون نباشد، مثل آنکه یک [[درهم]] قرض بدهد و شرط کند که دو درهم بگیرد<ref>جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۴.</ref>. ربای قرضی رایج‌ترین نوع [[ریاست]] به این صورت که فرد برای [[تأمین نیاز]] [[مالی]] [[جهت]] امور مصرفی خویش یا [[سرمایه‌گذاری]]، تقاضای [[قرض]] می‌کند و در ضمن عقدِ قرض [[متعهد]] می‌شود آنچه را میگیرد در سررسید معین با سودش باز گرداند. این نوع [[ربا]] هم، [[حرام]] است.<ref>[[محمود سرمدی\|سرمدی، محمود]]، [[آیه ربا (مقاله)\|مقاله «آیه ربا»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Bahmani: /* معناشناسی ربا */

2023-12-05T09:17:28Z

معناشناسی ربا

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۴۷
خط ۸:		خط ۸:
	'''[[ربا]]''' از [[گناهان کبیره]] به معنای زیادت و سودخوری، عبارت است از زیادی یکی از دو کالای همجنس که هر دو پیمانه‌ای یا وزنی‌اند بر دیگری در معامله، یا [[قرض]] دادن [[مالی]] به شرط زیادی. بر این اساس. [[آیات]] و [[روایات]] [[رباخواری]] را [[حرام]] می‌دانند و [[حکمت]] آن ظالمانه بودن و جلوگیری از [[استثمار]] و [[استعمار]] توده‌های [[ضعیف]] است. رباخواری به‌عنوان [[جنگ]] با [[خدا]] اعلام شده است: {{متن قرآن\|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ}}<ref>سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref>. [[ربا]] به دو قسم قرضی و معاملی تقسیم شده است.		'''[[ربا]]''' از [[گناهان کبیره]] به معنای زیادت و سودخوری، عبارت است از زیادی یکی از دو کالای همجنس که هر دو پیمانه‌ای یا وزنی‌اند بر دیگری در معامله، یا [[قرض]] دادن [[مالی]] به شرط زیادی. بر این اساس. [[آیات]] و [[روایات]] [[رباخواری]] را [[حرام]] می‌دانند و [[حکمت]] آن ظالمانه بودن و جلوگیری از [[استثمار]] و [[استعمار]] توده‌های [[ضعیف]] است. رباخواری به‌عنوان [[جنگ]] با [[خدا]] اعلام شده است: {{متن قرآن\|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ}}<ref>سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref>. [[ربا]] به دو قسم قرضی و معاملی تقسیم شده است.

	== معناشناسی ~~ربا~~ ==		== معناشناسی ==
	[[ربا]] اسم مصدر از ریشه "ر ـ ب ـ و" به معنای زیادت است<ref>المنجد، ص۲۴۷؛ صحاح اللغة، ج۱، ص۹۴؛ معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۴۸۳؛ لسان العرب، ج ۵، ص ۱۲۶؛ المصباح، ص ۲۱۷.</ref>. برخی واژه‌پژوهان زیادت بر اصل [[مال]] را معنای آن دانسته‌اند<ref>بصائر ذوی التمییز، ج ۳، ص ۳۴؛ لسان العرب، ج ۵، ص ۱۲۶؛ مفردات، ص ۳۴۰، "ربو".</ref>. معادل [[فارسی]] آن، سودخوری و نزول‌خواری است و بر خود سود نیز ربا اطلاق شده است<ref>لغت‌نامه، ج ۸، ص ۱۱۸۷۸، "ربا".</ref>. در [[قرآن کریم]] از این ریشه، "ربت" به معنای فزونی یافتن و بالا آمدن نیز به کار رفته است<ref>مفردات، ص ۳۴۰.</ref>.		[[ربا]] اسم مصدر از ریشه "ر ـ ب ـ و" به معنای زیادت است<ref>المنجد، ص۲۴۷؛ صحاح اللغة، ج۱، ص۹۴؛ معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۴۸۳؛ لسان العرب، ج ۵، ص ۱۲۶؛ المصباح، ص ۲۱۷.</ref>. برخی واژه‌پژوهان زیادت بر اصل [[مال]] را معنای آن دانسته‌اند<ref>بصائر ذوی التمییز، ج ۳، ص ۳۴؛ لسان العرب، ج ۵، ص ۱۲۶؛ مفردات، ص ۳۴۰، "ربو".</ref>. معادل فارسی آن، سودخوری و نزول‌خواری است و بر خود سود نیز ربا اطلاق شده است<ref>لغت‌نامه، ج ۸، ص ۱۱۸۷۸، "ربا".</ref>. در [[قرآن کریم]] از این ریشه، "ربت" به معنای فزونی یافتن و بالا آمدن نیز به کار رفته است<ref>مفردات، ص ۳۴۰.</ref>.

	ربا در اصطلاح [[شرع]]، بهره‌ای است که در [[قرض]] و یا معاوضۀ دو جنس متماثل یا مکیل و موزون از مقترض یا یکی از متبایعین اخذ می‌گردد<ref>النهایه، ص۳۷۶؛ تحریر الوسیله، ج۱، ص۵۳۸؛ مختلف الشیعه، ج۵، ص۱۱۴.</ref>. بر این اساس، بر هرگونه شرط زیاده بر اصل مال به [[قرض]] داده شده یا در یکی از دو طرف [[داد و ستد]] در کالای همجنس که با وزن و پیمانه داد و ستد می‌شود، ربا اطلاق می‌شود<ref>مسالک الافهام، ج ۳، ص ۳۱۶؛ جواهرالکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۴.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳؛ [[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[اباصلت فروتن\|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی\|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)\|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۱۱۳.</ref>		ربا در اصطلاح [[شرع]]، بهره‌ای است که در [[قرض]] و یا معاوضۀ دو جنس متماثل یا مکیل و موزون از مقترض یا یکی از متبایعین اخذ می‌گردد<ref>النهایه، ص۳۷۶؛ تحریر الوسیله، ج۱، ص۵۳۸؛ مختلف الشیعه، ج۵، ص۱۱۴.</ref>. بر این اساس، بر هرگونه شرط زیاده بر اصل مال به [[قرض]] داده شده یا در یکی از دو طرف [[داد و ستد]] در کالای همجنس که با وزن و پیمانه داد و ستد می‌شود، ربا اطلاق می‌شود<ref>مسالک الافهام، ج ۳، ص ۳۱۶؛ جواهرالکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۴.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳؛ [[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[اباصلت فروتن\|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی\|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)\|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۱۱۳.</ref>

Bahmani در ‏۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۱۷

2023-12-05T09:17:05Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۴۷
خط ۶:		خط ۶:
	}}		}}

	'''[[ربا]]''' از [[گناهان کبیره]] به معنای زیادت و سودخوری، عبارت است از زیادی یکی از دو کالای همجنس که هر دو پیمانه‌ای یا وزنی‌اند بر دیگری در ~~[[معامله]]،~~ یا [[قرض]] دادن [[مالی]] به شرط زیادی. بر این اساس. [[آیات]] و [[روایات]] [[رباخواری]] را [[حرام]] می‌دانند و [[حکمت]] آن ظالمانه بودن و جلوگیری از [[استثمار]] و [[استعمار]] توده‌های [[ضعیف]] است. رباخواری به‌عنوان [[جنگ]] با [[خدا]] اعلام شده است: {{متن قرآن\|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ}}<ref>سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref>. [[ربا]] به دو قسم قرضی و معاملی تقسیم شده است.		'''[[ربا]]''' از [[گناهان کبیره]] به معنای زیادت و سودخوری، عبارت است از زیادی یکی از دو کالای همجنس که هر دو پیمانه‌ای یا وزنی‌اند بر دیگری در معامله، یا [[قرض]] دادن [[مالی]] به شرط زیادی. بر این اساس. [[آیات]] و [[روایات]] [[رباخواری]] را [[حرام]] می‌دانند و [[حکمت]] آن ظالمانه بودن و جلوگیری از [[استثمار]] و [[استعمار]] توده‌های [[ضعیف]] است. رباخواری به‌عنوان [[جنگ]] با [[خدا]] اعلام شده است: {{متن قرآن\|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ}}<ref>سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref>. [[ربا]] به دو قسم قرضی و معاملی تقسیم شده است.

	== معناشناسی ربا ==		== معناشناسی ربا ==
خط ۸۴:		خط ۸۴:
	از این گونه [[ربا]] به "ربای [[فضل]]"<ref>الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۰.</ref> نیز یاد می‌شود و تنها در تبادل دو کالای همجنس<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۶؛ مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷.</ref> است که هر دو با کیل یا وزن سنجیده می‌شوند<ref> شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۲۹۹؛ جواهر الکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۶.</ref>. بر این اساس، هر نوع کالایی که با کیل یا وزن [[داد و ستد]] شود، شرط زیادت در یک طرف ربا و حرام است و فروشنده نباید در مقابل جنس نامرغوب خویش، افزون از آن، از جنس نا مرغوب مشتری مطالبه کند و هرگونه شرط زیادت در چنین داد و ستدی سبب بطلان آن خواهد شد<ref> ر. ک: تحریرالاحکام، ج ۲، ص ۳۰۲؛ فقه الصادق، ج ۱۸، ص ۱۰۴.</ref>. برخی شرط زیاده را مایه بطلان عقد ندانسته و تنها گرفتن زیاده را حرام می‌دانند<ref>مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷؛ العروة الوثقی، ج ۶، ص ۱۲.</ref>.		از این گونه [[ربا]] به "ربای [[فضل]]"<ref>الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۰.</ref> نیز یاد می‌شود و تنها در تبادل دو کالای همجنس<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۶؛ مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷.</ref> است که هر دو با کیل یا وزن سنجیده می‌شوند<ref> شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۲۹۹؛ جواهر الکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۶.</ref>. بر این اساس، هر نوع کالایی که با کیل یا وزن [[داد و ستد]] شود، شرط زیادت در یک طرف ربا و حرام است و فروشنده نباید در مقابل جنس نامرغوب خویش، افزون از آن، از جنس نا مرغوب مشتری مطالبه کند و هرگونه شرط زیادت در چنین داد و ستدی سبب بطلان آن خواهد شد<ref> ر. ک: تحریرالاحکام، ج ۲، ص ۳۰۲؛ فقه الصادق، ج ۱۸، ص ۱۰۴.</ref>. برخی شرط زیاده را مایه بطلان عقد ندانسته و تنها گرفتن زیاده را حرام می‌دانند<ref>مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷؛ العروة الوثقی، ج ۶، ص ۱۲.</ref>.

	[[فقها]] [[اختلاف]] دارند که مکیل و موزون بودن کالا در چه زمانی لحاظ می‌شود: برخی با ملاک قرار دادن [[زمان]] [[رسول خدا]] {{صل}} در مکیل و موزون گفته‌اند شرط زیادت در داد و ستد کالایی رباست که در آن زمان با کیل یا وزن انجام می‌شده است<ref> الفتاوی الهندیه، ج ۳، ص ۱۴۲؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۶؛ زبده‌البیان، ج ۲، ص ۵۴۸؛ العروة الوثقی، ج ۶، ص ۵۱.</ref>. در مقابل، بسیاری بدون نگاه به زمان، مناطق و [[جوامع]] مختلف بشری را ملاک مکیل و موزون بودن اجناس قرار داده و گفته‌اند چنانچه جنس در شهری مکیل یا موزون بود، شرط زیاده در آن را [[ربا]] دانسته‌اند<ref>مجمع الفائده، ج ۱۰، ص ۵۲۵؛ حاشیة مجمع الفائده، ص ۴۹۲؛ المکاسب، ج ۴، ص ۲۳۱ـ۲۳۲.</ref>. به گفته برخی، ملاک مکیل و موزون بودن جنس آن است که در بیشتر [[شهرها]] یا دست کم در نیمی از شهرها آن جنس با کیل و وزن [[معامله]] شود<ref>مختلف الشیعه، ج ۵، ص ۹۷.</ref>. برخی نیز شرط زیاده را تنها در اجناس شش‌گانه (طلا، نقره، گندم، جو، نمک و خرما) [[ربا]] دانسته‌اند<ref> فقه القرآن، ج ۲، ص ۴۵؛ الخلاف، ج ۳، ص ۴۳؛ کشاف القناع، ج ۳، ص ۲۹۲.</ref> و با [[تمسک]] به روایاتی از [[پیامبر]] {{صل}} در این باره شرط زیاده در خوردنی و نوشیدنی‌ها را ربا نمی‌دانند<ref>فقه السنه، ج ۳، ص ۱۲۸ ـ ۱۲۹.</ref>. به گفته بعضی، [[فقهاء]] [[اهل سنت]] در ربای [[فضل]] که در ۷ چیز است ـ طلا، نقره، گندم، جو، کشمش، نمک، خرما ـ یکسان نظر دارند؛ ولی در موارد دیگر [[اختلاف]] دارند<ref>الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۵ ـ ۳۷۰۶.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳.</ref>		[[فقها]] [[اختلاف]] دارند که مکیل و موزون بودن کالا در چه زمانی لحاظ می‌شود: برخی با ملاک قرار دادن [[زمان]] [[رسول خدا]] {{صل}} در مکیل و موزون گفته‌اند شرط زیادت در داد و ستد کالایی رباست که در آن زمان با کیل یا وزن انجام می‌شده است<ref> الفتاوی الهندیه، ج ۳، ص ۱۴۲؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۶؛ زبده‌البیان، ج ۲، ص ۵۴۸؛ العروة الوثقی، ج ۶، ص ۵۱.</ref>. در مقابل، بسیاری بدون نگاه به زمان، مناطق و [[جوامع]] مختلف بشری را ملاک مکیل و موزون بودن اجناس قرار داده و گفته‌اند چنانچه جنس در شهری مکیل یا موزون بود، شرط زیاده در آن را [[ربا]] دانسته‌اند<ref>مجمع الفائده، ج ۱۰، ص ۵۲۵؛ حاشیة مجمع الفائده، ص ۴۹۲؛ المکاسب، ج ۴، ص ۲۳۱ـ۲۳۲.</ref>. به گفته برخی، ملاک مکیل و موزون بودن جنس آن است که در بیشتر [[شهرها]] یا دست کم در نیمی از شهرها آن جنس با کیل و وزن معامله شود<ref>مختلف الشیعه، ج ۵، ص ۹۷.</ref>. برخی نیز شرط زیاده را تنها در اجناس شش‌گانه (طلا، نقره، گندم، جو، نمک و خرما) [[ربا]] دانسته‌اند<ref> فقه القرآن، ج ۲، ص ۴۵؛ الخلاف، ج ۳، ص ۴۳؛ کشاف القناع، ج ۳، ص ۲۹۲.</ref> و با [[تمسک]] به روایاتی از [[پیامبر]] {{صل}} در این باره شرط زیاده در خوردنی و نوشیدنی‌ها را ربا نمی‌دانند<ref>فقه السنه، ج ۳، ص ۱۲۸ ـ ۱۲۹.</ref>. به گفته بعضی، [[فقهاء]] [[اهل سنت]] در ربای [[فضل]] که در ۷ چیز است ـ طلا، نقره، گندم، جو، کشمش، نمک، خرما ـ یکسان نظر دارند؛ ولی در موارد دیگر [[اختلاف]] دارند<ref>الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۵ ـ ۳۷۰۶.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی\|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)\|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳.</ref>

	== عمومیت [[حکم]] ربا ==		== عمومیت [[حکم]] ربا ==
خط ۱۰۸:		خط ۱۰۸:

	[[فقهاء]] اعم از [[شیعه]] و [[سنی]]، [[ربا]] را [[حرام]] می‌دانند. برخی [[فقهای شیعه]] ربا را بر دو گونه معاملی و قرضی تقسیم نموده و می‌گویند:		[[فقهاء]] اعم از [[شیعه]] و [[سنی]]، [[ربا]] را [[حرام]] می‌دانند. برخی [[فقهای شیعه]] ربا را بر دو گونه معاملی و قرضی تقسیم نموده و می‌گویند:
	# ربای معاملی همچون فروختن دو جنس مشابه هم به یکدیگر است به شرط آنکه درخواست زیاده شود به‌ویژه در مورد جنسی که وزن می‌شود، موضوع ربا حساس‌تر است تا جنسی که پیمانه می‌شود؛ به طوری که یکی از آن دو مقداری بیش از دیگری داشته باشد؛ مانند این که شخصی ۱۰۰ کیلو گندم را با ۱۲۰ کیلو گندم معاوضه کند. این نوع ربا، هم در [[معامله]] [[نقد]] و هم در معامله نسیه محقق می‌شود و بنا به نظر مشهور [[فقها]] اختصاص به [[اموال]] موزون (وزن شدنی) و مکیل (پیمانه‌ای) دارد. برخی از فقها آن را در معامله اموال شمردنی نیز جاری می‌دانند. همچنین نظر مشهور فقها ممنوعیت ربا در تمامی [[معاملات]] است نه اینکه اختصاص به [[عقد]] بیع داشته باشد.		# ربای معاملی همچون فروختن دو جنس مشابه هم به یکدیگر است به شرط آنکه درخواست زیاده شود به‌ویژه در مورد جنسی که وزن می‌شود، موضوع ربا حساس‌تر است تا جنسی که پیمانه می‌شود؛ به طوری که یکی از آن دو مقداری بیش از دیگری داشته باشد؛ مانند این که شخصی ۱۰۰ کیلو گندم را با ۱۲۰ کیلو گندم معاوضه کند. این نوع ربا، هم در معامله [[نقد]] و هم در معامله نسیه محقق می‌شود و بنا به نظر مشهور [[فقها]] اختصاص به [[اموال]] موزون (وزن شدنی) و مکیل (پیمانه‌ای) دارد. برخی از فقها آن را در معامله اموال شمردنی نیز جاری می‌دانند. همچنین نظر مشهور فقها ممنوعیت ربا در تمامی [[معاملات]] است نه اینکه اختصاص به [[عقد]] بیع داشته باشد.
	# ربای قرضی به معنای [[قرض]] دادن به شرط زیادت است، هر چند مکیل و یا موزون نباشد، مثل آنکه یک [[درهم]] قرض بدهد و شرط کند که دو درهم بگیرد<ref>جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۴.</ref>. ربای قرضی رایج‌ترین نوع [[ریاست]] به این صورت که فرد برای [[تأمین نیاز]] [[مالی]] [[جهت]] امور مصرفی خویش یا [[سرمایه‌گذاری]]، تقاضای [[قرض]] می‌کند و در ضمن عقدِ قرض [[متعهد]] می‌شود آنچه را میگیرد در سررسید معین با سودش باز گرداند. این نوع [[ربا]] هم، [[حرام]] است.<ref>[[محمود سرمدی\|سرمدی، محمود]]، [[آیه ربا (مقاله)\|مقاله «آیه ربا»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]</ref>		# ربای قرضی به معنای [[قرض]] دادن به شرط زیادت است، هر چند مکیل و یا موزون نباشد، مثل آنکه یک [[درهم]] قرض بدهد و شرط کند که دو درهم بگیرد<ref>جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۴.</ref>. ربای قرضی رایج‌ترین نوع [[ریاست]] به این صورت که فرد برای [[تأمین نیاز]] [[مالی]] [[جهت]] امور مصرفی خویش یا [[سرمایه‌گذاری]]، تقاضای [[قرض]] می‌کند و در ضمن عقدِ قرض [[متعهد]] می‌شود آنچه را میگیرد در سررسید معین با سودش باز گرداند. این نوع [[ربا]] هم، [[حرام]] است.<ref>[[محمود سرمدی\|سرمدی، محمود]]، [[آیه ربا (مقاله)\|مقاله «آیه ربا»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)\|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]</ref>

Bahmani در ‏۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۲۱

2023-12-05T07:21:43Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۵۱
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{سیره معصوم}}~~
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = ربا		\| موضوع مرتبط = ربا
	\| عنوان مدخل = ربا		\| عنوان مدخل = ربا
	\| مداخل مرتبط = [[ربا در قرآن]] - [[ربا در فقه اسلامی]] - [[ربا در فقه سیاسی]] - [[ربا در جامعه‌شناسی اسلامی~~]] - [[مبارزه با ربا در معارف و سیره نبوی]] - [[مبارزه با ربا در معارف و سیره علوی~~]] - [[ربا در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[ربا در قرآن]] - [[ربا در فقه اسلامی]] - [[ربا در فقه سیاسی]] - [[ربا در جامعه‌شناسی اسلامی]] - [[ربا در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Jaafari در ‏۶ نوامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۲۰

2023-11-06T09:20:34Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ نوامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۵۰
خط ۱:		خط ۱:
			{{سیره معصوم}}
	{{مدخل مرتبط		{{مدخل مرتبط
	\| موضوع مرتبط = ربا		\| موضوع مرتبط = ربا
	\| عنوان مدخل = [[ربا]]		\| عنوان مدخل = ربا
	\| مداخل مرتبط = [[ربا در قرآن]] - [[ربا در فقه اسلامی]] - [[ربا در فقه سیاسی]] - [[ربا در جامعه‌شناسی اسلامی]]		\| مداخل مرتبط = [[ربا در قرآن]] - [[ربا در فقه اسلامی]] - [[ربا در فقه سیاسی]] - [[ربا در جامعه‌شناسی اسلامی]] - [[مبارزه با ربا در معارف و سیره نبوی]] - [[مبارزه با ربا در معارف و سیره علوی]] - [[ربا در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
	\| پرسش مرتبط =		\| پرسش مرتبط =
	}}		}}

Wasity: جایگزینی متن - 'اهل مدینه' به 'اهل مدینه'

2023-02-12T06:15:19Z

جایگزینی متن - 'اهل مدینه' به 'اهل مدینه'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۴۵
خط ۳۱:		خط ۳۱:
	== انواع [[ربا]] در [[دوران جاهلیت]] ==		== انواع [[ربا]] در [[دوران جاهلیت]] ==
	در دوران جاهلیت نیز [[ربا خواری]] رایج بوده و ربا در چهره‌های گوناگون دریافت می‌شده است:		در دوران جاهلیت نیز [[ربا خواری]] رایج بوده و ربا در چهره‌های گوناگون دریافت می‌شده است:
	# '''شرط ربا در قرض:''' در این گونه ربا، رباخوار [[درهم]] و [[دینار]] حتی کالاهای مصرفی را ـ مانند گندم، جو و خرما ـ در زمانی مشخص به [[نیازمند]] قرض می‌داد و بیش از آن را در [[زمان]] مقرّر پس می‌گرفت<ref>احکام القرآن، ج ۲، ص ۱۸۴، ۱۸۶؛ اعانة الطالبین، ج ۳، ص ۲۶.</ref>. [[ربا]] در کالای مصرفی در میان [[اهل~~]] [[~~مدینه]] رایج و در مواردی افزوده‌ای که رباخوار می‌گرفت، ۵۰% پیش از [[مالی]] قرض داده شده بود<ref> المفصل، ج ۷، ص ۴۳۳.</ref>.		# '''شرط ربا در قرض:''' در این گونه ربا، رباخوار [[درهم]] و [[دینار]] حتی کالاهای مصرفی را ـ مانند گندم، جو و خرما ـ در زمانی مشخص به [[نیازمند]] قرض می‌داد و بیش از آن را در [[زمان]] مقرّر پس می‌گرفت<ref>احکام القرآن، ج ۲، ص ۱۸۴، ۱۸۶؛ اعانة الطالبین، ج ۳، ص ۲۶.</ref>. [[ربا]] در کالای مصرفی در میان [[اهل مدینه]] رایج و در مواردی افزوده‌ای که رباخوار می‌گرفت، ۵۰% پیش از [[مالی]] قرض داده شده بود<ref> المفصل، ج ۷، ص ۴۳۳.</ref>.
	# '''تمدید مهلت قرض:''' به گفته [[مفسران]]، ذیل [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref>، در [[روزگار]] [[جاهلیت]]، اگر بدهکار برای پرداخت بدهی خود در موعد مقرر توان نداشت، میان او و طلبکار بر سر تمدید مهلت بازپرداخت قرض تا سال دیگر و افزایش مبلغ قرض به هنگام بازپرداخت توافق انجام می‌گرفت. این توافق می‌توانست هر سال تکرار شود<ref>جامع‌البیان، ج ۳، ص ۱۴۰؛ ج ۴، ص ۱۱۹ـ۱۲۰؛ التبیان، ج ۲، ص ۵۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۴، ص ۲۰۲.</ref>.		# '''تمدید مهلت قرض:''' به گفته [[مفسران]]، ذیل [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref>، در [[روزگار]] [[جاهلیت]]، اگر بدهکار برای پرداخت بدهی خود در موعد مقرر توان نداشت، میان او و طلبکار بر سر تمدید مهلت بازپرداخت قرض تا سال دیگر و افزایش مبلغ قرض به هنگام بازپرداخت توافق انجام می‌گرفت. این توافق می‌توانست هر سال تکرار شود<ref>جامع‌البیان، ج ۳، ص ۱۴۰؛ ج ۴، ص ۱۱۹ـ۱۲۰؛ التبیان، ج ۲، ص ۵۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۴، ص ۲۰۲.</ref>.
	# '''ربای نسیه:''' در ربای نسیه، مبلغی به [[قرض]] می‌دادند و با گیرنده آن شرط می‌کردند هر ماه مبلغ معیّنی سود به قرض دهنده بپردازد و اصل [[مال]] تا مدت مشخصی نزد بدهکار بماند و چنانچه در پایان مهلت مقرر، بدهکار برای پرداخت اصل آن [[توانایی]] نداشت، با افزایش اصل قرض بار دیگر مهلتی می‌گرفت<ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص ۹۱ ـ ۹۳.</ref>.		# '''ربای نسیه:''' در ربای نسیه، مبلغی به [[قرض]] می‌دادند و با گیرنده آن شرط می‌کردند هر ماه مبلغ معیّنی سود به قرض دهنده بپردازد و اصل [[مال]] تا مدت مشخصی نزد بدهکار بماند و چنانچه در پایان مهلت مقرر، بدهکار برای پرداخت اصل آن [[توانایی]] نداشت، با افزایش اصل قرض بار دیگر مهلتی می‌گرفت<ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص ۹۱ ـ ۹۳.</ref>.

Wasity: جایگزینی متن - 'وصف' به 'وصف'

2022-09-11T05:32:59Z

جایگزینی متن - 'وصف' به 'وصف'

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۰۲
خط ۷۸:		خط ۷۸:
	مفسران، زیاده‌ای را که در قرض یا بیع مکیل و موزون همجنس شرط شود، [[حرام]] دانسته‌اند<ref>التبیان، ج ۸، ص ۲۵۴؛ احکام القرآن، ج ۳، ص ۴۵۶؛ المنیر، ج ۲۱، ص ۹۳.</ref>. بر این اساس، اگر کسی [[مالی]] را بدون شرط زیادی در آن [[قرض]] یا [[هدیه]] دهد و در نفسش دریافت بیش از آن را [[انتظار]] داشته باشد، درصورتی که دریافت کننده بیش از مقدار قرض یا هدیه گرفته شده را برگرداند، بر گیرنده آن اضافه [[حلال]] است<ref>احکام‌القرآن، ج ۳، ص ۴۵۵؛ مجمع‌البیان، ج ۸، ص ۶۳؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۴، ص ۳۵.</ref>. براساس دیدگاه برخی از [[مفسران]]، [[آیه]] {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> در این باره نازل شده است<ref>التبیان، ج ۸، ص ۲۵۴؛ الکشاف، ج ۳، ص ۲۲۳؛ البحرالمحیط، ج ۷، ص ۱۶۹.</ref>. [[روایت]] [[امام صادق]] {{ع}} در [[تفسیر]] این آیه نیز مؤید همین معناست<ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص ۱۵۹؛ نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۸۹، ح ۷۵.</ref>. برخی بر اساس آیه {{متن قرآن\|وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}}<ref>«و (چیزی) را بدین امید که زیادتر (باز) بگیری مده،» سوره مدثر، آیه ۶.</ref> [[پیامبر اکرم]] {{صل}} را از شمول این [[حکم]] استثنا کرده‌اند. بر این اساس، آن [[حضرت]] اگر چیزی را به کسی بخشد، نباید درون خود انتظار دریافت بیش از [[مال]] بخشیده شده را داشته باشد<ref>جامع البیان، ج ۲۹، ص ۱۸۵؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۱۷۵.</ref>. بر این ‌پایه، گرفتن هر نوع زیاده‌ای ربای مصطلح نیست هرچند در برخی [[روایات]] بر آن [[ربا]] اطلاق شده باشد<ref>ر. ک: فقه‌الرضا، ص ۲۵۸؛ بحارالانوار، ج ۱۰۰، ص ۱۱۵، ۱۲۲.</ref>. به هر روی، [[دانشمندان]] [[مسلمان]] [[ربا]] را به دوگونه قسمت کرده‌اند<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>.		مفسران، زیاده‌ای را که در قرض یا بیع مکیل و موزون همجنس شرط شود، [[حرام]] دانسته‌اند<ref>التبیان، ج ۸، ص ۲۵۴؛ احکام القرآن، ج ۳، ص ۴۵۶؛ المنیر، ج ۲۱، ص ۹۳.</ref>. بر این اساس، اگر کسی [[مالی]] را بدون شرط زیادی در آن [[قرض]] یا [[هدیه]] دهد و در نفسش دریافت بیش از آن را [[انتظار]] داشته باشد، درصورتی که دریافت کننده بیش از مقدار قرض یا هدیه گرفته شده را برگرداند، بر گیرنده آن اضافه [[حلال]] است<ref>احکام‌القرآن، ج ۳، ص ۴۵۵؛ مجمع‌البیان، ج ۸، ص ۶۳؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۴، ص ۳۵.</ref>. براساس دیدگاه برخی از [[مفسران]]، [[آیه]] {{متن قرآن\|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> در این باره نازل شده است<ref>التبیان، ج ۸، ص ۲۵۴؛ الکشاف، ج ۳، ص ۲۲۳؛ البحرالمحیط، ج ۷، ص ۱۶۹.</ref>. [[روایت]] [[امام صادق]] {{ع}} در [[تفسیر]] این آیه نیز مؤید همین معناست<ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص ۱۵۹؛ نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۸۹، ح ۷۵.</ref>. برخی بر اساس آیه {{متن قرآن\|وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}}<ref>«و (چیزی) را بدین امید که زیادتر (باز) بگیری مده،» سوره مدثر، آیه ۶.</ref> [[پیامبر اکرم]] {{صل}} را از شمول این [[حکم]] استثنا کرده‌اند. بر این اساس، آن [[حضرت]] اگر چیزی را به کسی بخشد، نباید درون خود انتظار دریافت بیش از [[مال]] بخشیده شده را داشته باشد<ref>جامع البیان، ج ۲۹، ص ۱۸۵؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۱۷۵.</ref>. بر این ‌پایه، گرفتن هر نوع زیاده‌ای ربای مصطلح نیست هرچند در برخی [[روایات]] بر آن [[ربا]] اطلاق شده باشد<ref>ر. ک: فقه‌الرضا، ص ۲۵۸؛ بحارالانوار، ج ۱۰۰، ص ۱۱۵، ۱۲۲.</ref>. به هر روی، [[دانشمندان]] [[مسلمان]] [[ربا]] را به دوگونه قسمت کرده‌اند<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>.
	=== ربای قرضی ===		=== ربای قرضی ===
	به [[باور]] [[فقیهان]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]]، ربای قرضی وقتی پیدا می‌شود که در [[عقد]] قرض شرط شود قرض گیرنده بیش از مال قرض گرفته را به دهنده آن برگرداند<ref>شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۳۲۴؛ المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵.</ref>. [[فقها]] هرگونه شرط زیادت در قرض را ربای قرضی دانسته و با گسترش آن به هرگونه قرضی (اعم از مکیل و موزون و معدود) معتقدند حتی اگر شرط زیادی در [[وصف]] نیز باشد (زیاده [[حکمیه]])، [[ربا]] و [[حرام]] است<ref> المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵؛ الحدائق، ج ۲۰، ص ۱۱۰.</ref>. از ربای قرضی به "[[ربا]] النسیئه"<ref> فقه السنه، ج ۳، ص ۱۳۵؛ الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۴.</ref> و "ربای جلی"<ref> الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۲؛ المنار، ج ۳، ص ۱۱۴.</ref> نیز یاد شده است.		به [[باور]] [[فقیهان]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]]، ربای قرضی وقتی پیدا می‌شود که در [[عقد]] قرض شرط شود قرض گیرنده بیش از مال قرض گرفته را به دهنده آن برگرداند<ref>شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۳۲۴؛ المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵.</ref>. [[فقها]] هرگونه شرط زیادت در قرض را ربای قرضی دانسته و با گسترش آن به هرگونه قرضی (اعم از مکیل و موزون و معدود) معتقدند حتی اگر شرط زیادی در وصف نیز باشد (زیاده [[حکمیه]])، [[ربا]] و [[حرام]] است<ref> المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵؛ الحدائق، ج ۲۰، ص ۱۱۰.</ref>. از ربای قرضی به "[[ربا]] النسیئه"<ref> فقه السنه، ج ۳، ص ۱۳۵؛ الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۴.</ref> و "ربای جلی"<ref> الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۲؛ المنار، ج ۳، ص ۱۱۴.</ref> نیز یاد شده است.

	برخی چون در جزیره‌العرب پیش از [[اسلام]] تنها ربای قرضی رایج بوده است<ref>التفسیر الکبیر، ج ۹، ص ۲؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۵.</ref>، [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> را که از [[رباخواری]] [[نهی]] می‌کند، گویای [[حرمت]] این نوع ربا دانسته<ref>جامع البیان، ج ۴، ص ۱۱۹؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص ۳۵۶؛ ربا و قرض در اسلام، ص ۱۷۵.</ref> و آن را در این حرمت صریح می‌دانند<ref> الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۰.</ref>. به گفته [[فقها]]، شرط زیادت می‌تواند به دو گونه صریح و ناصریح باشد. شرط ناصریح، یعنی در سخن شرطی یاد نمی‌شود؛ اما مرتکز [[ذهنی]] آنان این است که مطابق عرف بازار عمل کنند و در بازار به شکل طبیعی، درصدی افزون بر [[مال]] قرضی پس می‌دهند<ref> مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷.</ref>؛ البته اگر بدون آنکه شرط صریح یا ضمنی در کار باشد، خود [[قرض]] گیرنده، افزون بر مبلغ قرض گرفته را بپردازد، [[حلال]] است؛ حتی بر پایه [[روایات]] این کار [[مستحب]] است<ref>المغنی، ج ۴، ص ۳۶۲؛ مصطلحات الفقه، ص ۲۶۸.</ref>. [[فقها]] در این باره که شرط زیاده آیا تنها در مال زاید بر اصل، مؤثر و سبب حرمت آن می‌شود، یا اینکه مایه حرمت [[تصرف]] در مال قرض گرفته شده نیز می‌شود، [[اختلاف]] دارند. برخی، نه تنها سودی را که در ربای قرض گرفته می‌شود، هرگونه تصرف قرض گیرنده در [[مال]] [[قرض]] گرفته شده را [[حرام]] می‌دانند، چون این [[عقد]] در بردارنده شرط فاسدی است<ref> ر. ک: نهج الفقاهه، ص ۲۷؛ جامع المدارک، ج ۳، ص ۲۳۶.</ref>. در مقابل، بعضی با رد [[ادله]] [[مخالف]]، [[تصرف]] قرض گیرنده در مال قرض گرفته شده را جایز و تنها گرفتن اضافی را حرام می‌دانند<ref>مصباح الفقاهه، ج ۴، ص ۴۱؛ المرتقی، ج ۱، ص ۳۷.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>		برخی چون در جزیره‌العرب پیش از [[اسلام]] تنها ربای قرضی رایج بوده است<ref>التفسیر الکبیر، ج ۹، ص ۲؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۵.</ref>، [[آیه]] {{متن قرآن\|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> را که از [[رباخواری]] [[نهی]] می‌کند، گویای [[حرمت]] این نوع ربا دانسته<ref>جامع البیان، ج ۴، ص ۱۱۹؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص ۳۵۶؛ ربا و قرض در اسلام، ص ۱۷۵.</ref> و آن را در این حرمت صریح می‌دانند<ref> الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۰.</ref>. به گفته [[فقها]]، شرط زیادت می‌تواند به دو گونه صریح و ناصریح باشد. شرط ناصریح، یعنی در سخن شرطی یاد نمی‌شود؛ اما مرتکز [[ذهنی]] آنان این است که مطابق عرف بازار عمل کنند و در بازار به شکل طبیعی، درصدی افزون بر [[مال]] قرضی پس می‌دهند<ref> مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷.</ref>؛ البته اگر بدون آنکه شرط صریح یا ضمنی در کار باشد، خود [[قرض]] گیرنده، افزون بر مبلغ قرض گرفته را بپردازد، [[حلال]] است؛ حتی بر پایه [[روایات]] این کار [[مستحب]] است<ref>المغنی، ج ۴، ص ۳۶۲؛ مصطلحات الفقه، ص ۲۶۸.</ref>. [[فقها]] در این باره که شرط زیاده آیا تنها در مال زاید بر اصل، مؤثر و سبب حرمت آن می‌شود، یا اینکه مایه حرمت [[تصرف]] در مال قرض گرفته شده نیز می‌شود، [[اختلاف]] دارند. برخی، نه تنها سودی را که در ربای قرض گرفته می‌شود، هرگونه تصرف قرض گیرنده در [[مال]] [[قرض]] گرفته شده را [[حرام]] می‌دانند، چون این [[عقد]] در بردارنده شرط فاسدی است<ref> ر. ک: نهج الفقاهه، ص ۲۷؛ جامع المدارک، ج ۳، ص ۲۳۶.</ref>. در مقابل، بعضی با رد [[ادله]] [[مخالف]]، [[تصرف]] قرض گیرنده در مال قرض گرفته شده را جایز و تنها گرفتن اضافی را حرام می‌دانند<ref>مصباح الفقاهه، ج ۴، ص ۴۱؛ المرتقی، ج ۱، ص ۳۷.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی\|خراسانی، لطف‌الله]]، [[ربا (مقاله)\|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)\|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>